Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Eiusmodi nomina non dicuntur de Deo et creaturis univoce. Ratio est: quia omnis effectus, non adaequans virtutem causae agentis, recipit similitudinem agentis non secundum eamdem rationem, sed deficienter.

Secunda conclusio: Haec nomina non dicuntur pure aequivoce de Deo et creaturis. Ratio est: quia, alias, nihil posset cognosci vel demonstrari de Deo ex creaturis, eo quod accideret fallacia aequivocationis.

Tertia conclusio: Haec nomina analogice dicuntur de Deo et creaturis. Ratio est: quia quidquid dicitur de Deo et creaturis, dicitur secundum quod est aliquis ordo creaturae ad Deum.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo, circa primam conclusionem, Scotus, in 1., d. 3. q. 2. et d. 8. q. 2. et 3., quamplurima format argumenta. Sed tamen nihil proficit: quoniam omnia eius argumenta tantum convincunt, quod nomina, quae proprie dicuntur de Deo et creaturis, non sunt pure aequivoca, sed eidem conceptui formali subordinantur, quod D. Thomas fatetur in secunda conclusione, non tamen probant, quod non sint analoga. Vide argumenta Scoti apud Caietanum in hoc artic., et Magistrum Soto, in antepraedicamentis q. 1.

DUBITATUR circa rationem D. Thomae pro prima conclusione. Et primo arguitur contra illam propositionem, cui videtur inniti totus processus D. Thomae. Quando effectus non adaequat virtutem causae nomen commune causae et effectui, non dicitur de illis univoce. Contra arguitur: nam lux univoce dicitur de luce solis, et de luce quae est in diaphano, et tamen lux diaphani est effectus lucis solis, non adaequans eius virtutem: ergo falsa est propositio. Idem argumentum potest fieri de corpore, prout dicitur de corpore caelesti et corruptibili, nam corpus corruptibile est effectus corporis caelestis, non adaequans eius virtutem. Et confirmatur. Veritas univocae praedicationis de veritate primae conclusionis, quae colligitur ex aliquo principio, et de veritate secundae conclusionis, quae ex eodem principio infertur; et tamen veritas secundae conclusionis non potest attingere ad perfectionem veritatis primae conclusionis: ergo. Secundo, contra secundam rationem D. Thomae, quae est eiusmodi. Perfectio divina, v. g. sapientia, continet per modum simplicitatis omnem perfectionem. v. g. sapientia, iustitia, misericordia, etc. Sapientia vero creata est perfectio limitata et distincta ab aliis omnibus perfectionibus: ergo hoc nomen sapientia non importat unam et eamdem rationem sapientiae creatae et increatae, et ex consequenti non dicitur univoce. Contra hanc rationem, sic argumentor: quod sapientia divina, secundum rem sit omnis perfectio, iustitia, misericordia, etc. Sapientia vero creata sit secundum rem perfectio limitata et distincta ab aliis, per accidens se habet et materialiter, in ordine ad significationem huius vocis sapientia: ergo, ex illa parte, male colligit D. Thomas aequivocationem nominis. Probatur antecedens: haec vox sapientia importat in suo conceptu formali rationem sapientiae prout abstrahit a sapientia creata et increata, et non importat, quod illa perfectio sit limitata vel illimitata: ergo in ordine ad significationem huius vocis, per accidens est quod sapientia increata sit perfectio illimitata, complectens omnem perfectionem, sapientia vero creata sit limitata perfectio. Et confirmatur: ista vox anima univoce dicitur de anima rationali, et de anima bruti; et tamen anima rationalis, a parte rei, per modum simplicitatis et eminentiae, continet omnem perfectionem animae, scilicet vegetativum, sensitivum et rationale, anima vero bruti continet perfectionem limitatam et determinatam animae, ergo.

Pro resolutione huius dubii, notandum est, quod de aequivocatione et univocatione possumus loqui vel more physico, vel more logico et metaphysico. Physicus enim univocationem aut aequivocationem considerat in rebus, prout sunt a parte rei. Unde illa ratio, quae a parte rei participatur in multis secundum inaequales gradus perfectionis, est aequivoca apud physicum. Et idcirco, Arist. 7. Physic. dixit, quod in genere latent aequivocationes, eo quod ratio generis participatur in speciebus, secundum diversos gradus perfectionis, propter differentiales specificas. Logicus vero et metaphysicus considerat res per ordinem ad conceptum mentis; ita quod illa ratio apud logicum et metaphysicum censetur aequivoca, quae non respondet unico conceptui simplici aequaliter repraesentanti illam rationem in omnibus individuis. E contra vero, illa ratio est univoca simpliciter, quae respondet conceptui mentis, qui simpliciter est unus, id est, qui significat unam rationem formalem, aequaliter participatam in omnibus significatis, absque dependentia unius ab alio. Unde haec vox animal apud logicum et metaphysicum univoca est: quia ratio animalis prout respondet conceptui mentis, aequaliter participatur in omnibus speciebus, idest sine dependentia unius ab alia.

Sit prima conclusio: Nomina, quae dicuntur de Deo et creaturis, aequivoce dicuntur, saltem aequivocatione physica. Haec conclusio est manifesta apud omnes, quam ut minimum probat efficaciter ratio Divi Thomae in articulo, et colligitur expresse ex fundamento posito.

Secunda conclusio: Huiusmodi nomina aequivoce dicta de Deo et creaturis, etiam aequivocatione logica et metaphysica. Haec conclusio, adeo communis est apud Theologos, in 1. d. 3. et 8. ut Scotus vix audeat ab illa recedere; et est consentanea haec conclusio D. Augustinus lib. 1. De Trinit., c. 1. et D. Hieronimus ad Ephesios 3. in illa verba: A quo omnis paternitas sive in caelo, sive in terra nominatur: et D. Dionys. cap. 5. Cael. Hierar. Et probatur primo: Omnis perfectio creata comparatione ad increatam perfectionem est quasi depicta et umbratica: ergo nullum nomen univoce praedicari potest de perfectione creata et increata. Quemadmodum haec vox, Homo, non potest univoce dici de homine vero et picto, et de homine vivo et mortuo. Probatur antecedens, Isa. 40.: Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihilum et inane reputata sunt; et Ioan 1. Quod factum est in ipso vita erat, quasi diceret, omne quod factum est in Deo est vita divina, at in semetipso est quasi emortuum.

Secundo probatur. Sapientia in Deo est sapientia per essentiam, idest in ratione formali sapientiae includit omnem rationem sapientiae, sapientia vero creata est sapientia per participationem: ergo impossibile est, quod a sapientia creata et increata abstrahatur una ratio communis utrisque sapientiae. Antecedens est manifestum; probatur consequentia. Sapientia divina continet formaliter et essentialiter omnem rationem sapientiae: ergo non potest esse aliqua una ratio, sapientiae illi superior: quoniam, alias, sapientia divina non esset essentialiter omnis ratio sapientiae. Sed dicet quispiam: hoc nomen sapientiae importat communem rationem ad sapientiam creatam et increatam: ergo est abstrahibilis una ratio communis ad utramque sapientiam. Respondetur ex doctrina Caietani in opus De Analog., ca. 5. quod hoc nomen sapientia importat rationem communem sapientiae creatae et increatae, non unam simpliciter, sed secundum quid. Volo dicere, quod non est una ratio abstracta ab utraque sapientia, sicut animal importat unam rationem abstractam ab homine et equo, in qua neque includitur homo, neque equus, sed importat unam rationem, quae non abstrahit simpliciter a sapientia creata et increata; immo utramque includit, confuso tamen modo. Sicut conceptus entis non abstrahit simpliciter a substantia et accidente, sed utrumque includit, in confuso tamen. Unde sicut conceptus entis non importat unam rationem simpliciter superiorem ad substantiam et accidens; ita sapientia non importat unam rationem simpliciter superiorem ad sapientiam creatam et increatam, sed unam secundum quid, idest confusione unam. Tertio probatur. Sapientia creata in formali ratione sapientiae pendet intrinsece a sapientia increata, multo magis quam accidens in ratione entis pendet a substantia: ergo sapientia aequivoce dicitur de illis, sicut ens de substantia et accidente. Probatur antecedens. Sapientia creata in ratione sapientiae est participatio sapientiae increatae; itaque ratio formalis sapientiae creatae consistit in hoc, quod sit participatio increatae sapientiae: ergo. Quarto probatur. Proprietas quaedam est analogorum, quod per se sumpta stent pro famosiori significato, sed haec nomina divina, quam saepius sumpta, per se accipiuntur pro perfectionibus divinis tamquam pro famosioribus significatis: ergo sunt analoga. Probatur minor. Exod. 3. Ego sum qui sum, et infra: Qui est, missit me ad vos; et Luc. 18. Nemo bonus, nisi Deus; Matt. 23., Unus est magister vester, qui in caelis est. Tertia conclusio. Haec nomina divina unico conceptu dicuntur de Deo et creaturis. Haec conclusio colligitur ex secunda conclusione articuli, et efficacissime probatur ratione D. Thomae, in articulo. Quarta et ultima conclusio. Haec nomina analogice dicuntur de Deo, et creaturis. Haec conclusio satis probatur a Divo Thoma in hoc articulo, et sequenti. Vide, circa has conclusiones, D. Thomam 1. Cont. Gent., cap. 32. 33. et 34.|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.32 et Picum Mirandu. in libro De uno et ente.

AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum dicitur quod illa propositio assumpta in argumento, non est ea qua D. Thomas probat primam conclusionem. Sed propositio, cui innitur tota ratio D. Thomae, haec est: quando ratio convenit effectui limitate, causae vero illimitate, ita quod in effectu importatur ratio quaedam peculiaris distincta ab aliis omnibus perfectionibus, in causa vero illa ratio intrinsece et formaliter claudit omnem aliam perfectionem, tunc nomen importans eiusmodi rationem aequivoce dicitur de causa et effectu. Et haec ratio est manifesta pro prima conclusione D. Thomae. Quoniam tunc nomen non importat eamdem rationem causae et effectus: quia ratio illimitata formaliter distinguitur a quacumque ratione, quae per se est limitata. Iuxta hanc interpretationem rationis D. Thomae, non procedit primum argumentum cum sua confirmatione. Secundo respondetur, quod dupliciter contingit effectum adaequare perfectionem causae: primo quantum ad perfectionem specificam, aut genericam; secundo quantum ad omnem perfectionem non solum genericam et specificam, sed etiam gradualem et intensivam. Tunc dico, quod ad univocationem nominis, quod dicitur de causa et effectu, non est necessaria posterior adaequatio, sed sufficit prior. Et haec prior adaequatio reperitur inter lucem diaphani, et lucem solis, et corpus corruptibile et caeleste, et inter veritatem secundae conclusionis et primae. Ad secundum, Caietanus adhibet optimam doctrinam in hoc commentario, sed illa est magis necessaria ad illam quaestionem, utrum attributa divina distinguantur ex natura rei et formaliter, quam ad solutionem huius argumenti. Unde, pro solutione, nota primo quod argumentum supponit falsum, quoniam illa ratio, quae hoc argumento impugnatur, non est secunda ratio D. Thomae, sed est explicatio illius propositionis, de qua egimus praecedenti argumento. Secundo nota, quod ad rationem analogiae non est necesse, ut nomen analogum explicite importet dependentiam aut proportionem, quae reperitur in analogatis, sed satis fuerit, quod ratio formaliter significata per illud nomen conveniat ipsis analogatis cum dependentia aut proportione unius ad aliud, v. g. ens non importat explicite dependentiam, quam habet accidens in ratione entis ad substantiam, est tamen analogum, ex eo quod ratio formalis entis non convenit accidenti, nisi dependenter a substantia, ita quod accidens in ratione entis pendet a substantia. His suppositis dico, quod sapientia ex eo dicitur analogice de sapientia creata et increata, quia sapientia increata in ratione formali sapientiae est perfectio illimitata; sapientia vero creata in ratione formali sapientiae est perfectio limitata et participatio quaedam increatae sapientiae. Ad argumentum, ergo, negatur antecedens. Ad confirmationem respondetur primo, quod anima rationalis non includit formaliter in sua ratione sensitivum et vegetativum, sed tantum virtualiter. Quod non sufficit ad tollendam univocationem: nam numerus univoce dicitur de ternario, et binario, quamvis numerus ternarius virtualiter includat binarium. Ceterum, sapientia divina formaliter includit ceteras omnes perfectiones, unde negatur consequentia. Secundo respondetur quod anima rationalis includit sensitivum et vegetativum, non prout anima est, sed prout est rationalis. At sapientia divina prout sapientia est, formaliter includit omnem perfectionem intrinsece. Unde ratio animae potest esse univoca ad omnem animam, non autem ratio sapientiae ad creatam et increatam.