Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Requiritur ad videndum Deum aliqua Dei similitudo, ex parte potentiae visivae.

Secunda conclusio: Ex parte rei visae, quam necesse est uniri videnti, per nullam similitudinem creatam Dei essentia videri potest.

Tertia conclusio, ad tertium: Divina essentia unitur intellectui creato ut intellectum in actu, per se ipsam faciens intellectum in actu, id est, potentiam intellectivam actuat. Ad videndam enim divinam essentiam clare, requiritur quod ipsa divina essentia intime uniatur intellectui creato ut forma ipsum intellectum in actu constituens.

COMMENTARIUM.

DE prima conclusione non est specialis difficultas in hoc articulo, sed examinabitur in articulo quinto. Nunc vero est advertendum, circa rationem conclusionis, quod similitudo, quae est ex parte visvae potentiae ad videndum Deum, est valde analoga respectu suae causae, cui assimilatur solum in hoc, quod facit potentiam potentem videre, seu producere visionem Dei; distat tamen a perfectione divini intellectus, qui comprehendit divinam Essentiam et infinite videt, quod infinitum est; at intellectus creatus quamlibet elevatus similitudine luminis gloriae, finite videt et limitate quod infinitum est, quamvis videat sicuti est.

DUBIUM est circa secundam conclusionem Divi Thomae an sit vera? Pro parte negativa arguitur primo argumento Aureoli, apud Capreolum, in 4. Sentent. d. 49. q. 5. art. 2. qui tenet contra Divum Thomam; et primo destruit eius fundamenta. Est ergo huiusmodi. Quia rationes Divi Thomae sunt debiles: omnes enim facile dissolvuntur si dicatur, quod species intelligibilis dupliciter potest accipi: primo in essendo, quantum ad suum esse reale quod habet, alio modo in repraesentando: priore quidem modo non opus est, quod species intelligibilis sit eiusdem ordinis cum re, quam repraesentat, neque quod habeat tantam perfectionem in essendo, quantam habet res quae repraesentatur; constat enim quod species intelligibilis, quae est accidens inhaerens subiecto, repraesentat substantiam, quae est ens per se. Secundo vero modo bene potest esse (inquit Aureolus) species creata, quae sit eiusdem ordinis obiective cum divina Essentia repraesentata. Ecce igitur quomodo dissolvuntur omnes rationes D. Thomae per hanc distinctionem.

Secundo. Visio qua Beati vident Deum est naturalis et expressa similitudo Dei repraesentans eum sicuti est, quia est notitia; notitia autem est naturalis similitudo rei, et tamen est quid creatum: ergo poterit dari species intelligibilis impressa repraesentativa Dei sicuti est. Patet consequentia: nam eadem est ratio, cum visio sit aliquid creatum. Antecedens vero probatur: primo quia est similitudo actualis Dei. Secundo ex August. lib. 9. de Trin. c. 11. ubi ait, quod notitia habet similitudinem ad eum cuius est notitia. Item in lib. 14. c. 6. ait quod cogitatio mentis qua se ipsam cogitat, est imago ipsius mentis et cap. 17. dicit tunc fieri plenam similitudinem in nobis quando perceperimus eius plenam visionem. Confirmatur ex illo 1. Ioan. c. 13.: «Cum apparuerit similes ei erimus etc». Tertio. Potest dari verbum mentale repraesentans Deum sicuti est: ergo multo magis dabitur species intelligibilis. Videtur consequentia clara, quia verbum mentale est expressa rei imago, quam repraesentat: ergo si datur expressa imago, multo magis dabitur impressa et quasi implicita imago, qualis est species intelligibilis. Antecedens vero probatur, praeter quam quod est D. Aug. in multis locis, ratione D. Thomae infra, q. 27. art. 1. et q. 9. De poten., art. 3. ubi dicit, quod de ratione intelligentis est producere verbum per intellectionem, quia actio intellectus necesse est ut habeat terminum productum et intrinsecum ad quem terminetur: ergo visio intellectualis Beatorum, quae perfectissima est, producit verbum, quod tamen esset creatum: ergo etc. Quarto. Intelligere, sicut et sentire, est quoddam pati, ut dicit Aristot. 2. De Anima c. 4. Sed non alia ratione verificatur esse quoddam pati, nisi quatenus intellectus recipit speciem intelligibilem impressam; haec autem non potest esse divina Essentia, igitur species creata. Quinto. Beati finite vident Deum finita quadam visione, nam licet videant infinitum, sed tamen vident finite, et etiam sunt finita quae vident in Deo: ergo non oportet dari speciem infinitam ad hoc, sed sufficit ad huiusmodi actionem finita similitudo et species creata. Sexto. Datur lumen creatum concurrens efficienter ad visionem beatificam: igitur potest dari species intelligibilis. Probatur consequentia: nam species intelligibilis ponitur ut sit principium effectivum formale et proportionatum cum ipsa actione, circa tale obiectum. Septimo. Angelus inferior cognoscit supremum per speciem intelligibilem minus immaterialem, distincte et intuitive quam sit angelus supremus, et per speciem inferiorem ipso cognito, et species cum sit accidens repraesentat substantiam: ergo non inconvenit, quod etiam Deus videatur per aliquam speciem creatam supernaturalem.

Propter haec argumenta, quidam Scholastici sequuntur partem contrariam Divi Thomae, afferentes Deum posse repraesentari distincte et quidditative per speciem quamdam creatam ordinis supernaturalis.

Pro resolutione, est notandum, quod similitudo ex parte rei visae seu cognitae est triplex: quaedam dicitur similitudo obiectiva, quae instrumentaliter, mediante sui cognitione, repraesentat rem aliam, ad quam principaliter terminatur motus intellectualis: v. g. imago corporalis Petri est quaedam similitudo, de cuius cognitione assurgit intellectus in notitiam Petri; et omnis creatura similitudo quaedam imperfecta est ad cognoscendum Creatorem. Altera est similitudo impressa in potentia cognoscitiva, cuius unione potentia actuatur et proportionatur ad cognoscendam rem, cuius species est repraesentativa. Tertia similitudo est quidam conceptus mentis, seu verbum mentale, quod producitur per intellectionem, tamquam formalis et expressa imago, in qua videtur vel cognoscitur res. Secundo notandum est, quod una res potest aliam repraesentare, vel ex impositione ut termini, et talis repraesentatio non ponit maiorem perfectionem in repraesentante ex maiori perfectione obiecti repraesentati, ut ly Deus, ly formica aequales sunt in ratione signi. Alio modo ex natura sua, quia ut naturalis similitudo et imago illius, et talis repraesentatio, quo fuerit perfectioris obiecti, eo maiorem perfectionem ponit in repraesentante, et tales sunt species.

HIS suppositis, sit prima conclusio: Nulla potest esse Dei similitudo primi generis, scilicet, obiectiva, per quam videatur, per cuius cognitionem videtur Deus, sicuti est. Haec conclusio est communis omnibus Theologis; immo sunt, qui opinantur conclusionem secundam Divi Thomae esse intelligendam de huiusmodi similitudine obiectiva; et ita explicant, testimonium D. Augustini citatum in argumento Sed contra, quod habetur in lib. 15. de Trinit. ca. 9: et testimonium D. Dionysii citatum in articulo, et rationes D. Thomae docent istam conclusionem, maxime in eo quod ait, quod dicere, Deum per similitudinem videri, est dicere divinam essentiam non videri; ac si diceret, quod videre Deum, videndo aliquam similitudinem distinctam a Deo, perinde est atque negare divinam essentiam videri: hoc enim modo Patres dicebantur videre Deum, in quibusdam imaginibus et figuris: et tamen Moyses post huiusmodi visiones efflagitabat precibus a Deo, ostende mihi faciem tuam, ut legitur Exod. 33.

Secunda conclusio: Non sufficit ad veritatem secundae conclusionis D. Thomae negare huiusmodi similitudinem obiectivam esse possibilem, sed ultra oportet negare omnem creatam similitudinem secundo modo esse possibilem, per quam videatur Deus sicuti est. Haec conclusio probatur ex primo fundamento articuli, ubi plane loquitur de forma impressa in potentia cognoscitiva; et ex solutione ad tertium argumentum, ubi docet Essentiam divinam per se ipsam uniri intellectui per modum formae intelligibilis. Id ipsum docet lib. 3. Contra Gent., c. 49. potissime ratione 4. et 5. Item rationes articuli, si quid valent, procedunt de similitudinibus omnibus etiam creatis, quantumvis spirituales sint; et testimonium D. Augustini loquitur de quacumque similitudine.

Tertia conclusio: Absolute loquendo, et non solum secundum opinionem Divi Thomae, necesse est negare aliquam speciem intelligibilem creatam esse possibilem, quae repraesentet Deum quidditative, et sicuti est. Haec conclusio probatur. Omnis cognitio distincta et intuitiva rei fit per speciem et similitudinem rei magis immaterialem, vel non minus immaterialem, quam sit res cognita: sed non potest dari species intelligibilis creata aeque immaterialis cum divina Essentia intelligibili: ergo etc. Maior patet inductive etiam in cognitione sensitiva: est enim sensus, ut ait Aristoteles lib. 2. De Anima, tex. 121. et tex. 138. perceptivus specierum sine materia, sicut cera recipit figuram sine materia ferri; v. g. tactus, ut distincte sentiat frigiditatem, non sufficit quod caro mea afficiatur frigiditate, sed necesse est, ut sensorium recipiat similitudinem quamdam immaterialem, ut sentiat frigiditatem. Et hinc est quod Arist. dixit, ubi supra, tex. 95. quod sensibile positum supra sensum, non facit sensationem, eo quod talis unio valde materialis est; et ita consequenter, et proportionaliter in aliis sensibus superioribus constat fieri sensationem per similitudinem immaterialem obiecti materialis; et ille sensus excellentior est, qui recipit puriorem similitudinem immaterialiori modo: v. g. olfactus perfectior est tactu, et gustu, quia recipit speciem odorabilis cum minore alteratione; non enim necesse est, quod organum sensus alteretur, immo fortassis neque medium. Vultures enim a longissimo spatio odorantur cadavera.

Deinceps, auditus spiritualior est, quia absque aliqua alteratione obiecti aut medii, sed per quemdam motum localem, spiritualis quaedam similitudo soni percipitur in auditu. Visus, denique, perfectissimus sensus est inter quinque, eo quod, absque aliqua mutatione obiecti aut medii, aut organi, sed intentionaliter movetur ab obiecto.

Proportionaliter in sensu communi recipiuntur species magis abstractae a materia: et tandem in intellectu recipiuntur species intelligibiles abstractae a phantasmatibus virtute luminis intellectus agentis, repraesentantes in communi, at immaterialiter, quidditatem rei materialis. Ceterum, respectu obiecti omnino immaterialis, quales sunt substantiae separatae, non possunt esse in nobis species repraesentantes immaterialia obiecta, sicuti sunt: quia omnis species nostra intelligibilis habet quamdam materialitatem, eo quod abstrahitur a phantasmatibus, et per conversionem ad phantasma repraesentat. Ex dictis colligetur veritas illius propositionis. Minor vero probatur: quia Deus est infinite immaterialis etiam in ratione intelligibilis, sed nulla species creata potest habere infinitam immaterialitatem etiam in repraesentando: ergo vera est minor. Sed probatur ista minor secunda: quia quanto res repraesentata est perfectior, tanto magis perfecta esse debet similitudo quae repraesentat naturaliter rem illam; sed Deus est infinite perfectus: ergo species intelligibilis, quae naturaliter illum repraesentaret, sicuti est, deberet esse infinite perfecta secundum immaterialitatem suae repraesentationis naturalis. Confirmatur: quia omnis species, quae naturaliter repraesentat perfectius obiectum, habet in suo esse maiorem perfectionem quam alia species quae repraesentat obiectum minus perfectum: ergo quae repraesentat naturaliter obiectum infinite perfectum, necesse est ut habeat infinitam perfectionem in suo esse reali; non enim est ista repraesentatio ad placitum, sed naturalis, quae fundatur in perfectiones ipsius esse speciei repraesentantis. De hac re vide D. Thomam, De Veritate, q. 8, art. 1, ubi plurima argumenta facit in confirmationem huius veritatis, et in III. Contra Gentes, cap. 49.|summa-contra-gentiles-liber-tertius:liber.3/capitulum.49

Pro solutione argumentorum, notandum est cum Caietano, hoc in loco, quod species intelligibiles de quibus loquimur non habent per se quod sint accidentia vel substantia, convenit tamen eis per se, quod sint repraesentativae non per modum signi ad placitum, sed per modum similitudinis naturalis: fit, enim, omnis cognitio per assimilationem; et tanto debet esse perfectior species in hoc esse, quanto rem perfectiorem repraesentat.

Ad primum argumentum respondetur quod, quamvis illa distinctio speciei intelligibilis in essendo et in repraesentando merito admittatur, tum quia perfectio speciei in repraesentando est perfectio naturaliter secundum esse reale quoddam, plane coligitur, quod si res quae repraesentatur evidenter et sicuti est, est infinita, quod etiam ipsa species repraesentans habeat infinitam perfectionem realem et infinitam immaterialitatem. Cum hoc tamen stat in veritate, quod species intelligibilis, quae est accidens, possit repraesentare perfecte substantiam creatam, quia in ratione repraesentandi potest esse proportio in similitudine accidentis cum substantia finitae perfectionis. Quemadmodum accidentia conferunt et conducunt maxime ad investigandum quod quid est, et attingunt etiam ad productionem substantiae in virtute substantiae cuius sunt accidentia, ita etiam species intelligibilis, quamvis sit accidens, poterit attingere ad perfectam cognitionem substantiae et repraesentationem eius, virtute substantiae quae utitur ipsa species, et in virtute substantiae cuius est ipsa species. Sed respectu Dei, nullus potest esse effectus quae repraesentat Deum sicuti est, eo quod nullam potest habere: proportionem in ratione repraesentandi: quia talis repraesentatio, cum debeat esse naturalis, necesse est ut fundetur in aliqua perfectione reali et immaterialitate rei, quae debet esse eiusdem generis cum eo quod repraesentatur. Quare nulla est consequentia quod si species intelligibilis, quae est accidens, potest repraesentare substantiam creatam sicuti est, quod possit etiam dari species intelligibilis, quae repraesentat Deum, sicuti est.

Ad secundum argumentum, Magister Soto in 4., dist. 49, q. 2, art. 5, fatetur, visionem esse similitudinem Dei; immo ait quod ob id requiritur species quae est similitudo obiecti per modum habitus, ut potens sit intellectus notitiam producere, quae est actualis eius eiusdem obiecti imago, et ita intelligit D. Augustinum, in loco citat. Et hanc visionem, inquit Divum Thomam appellare participationem luminis gloriae.

Unde respondetur ad argumentum, quod aliter species quam visio est similitudo obiecti ipsum repraesentans, nam repraesentare speciem est efficere rei cognitionem, modus autem repraesentandi notitiae non est efficere, sed est esse cognitionem et repraesentationem formaliter. Quorum primum est impossibile tribuere creaturae, quia solus Deus est causa efficiens beatitudinis.

Sed tamen haec doctrina non consonat cum doctrina D. Thomae. Nam ipse in articulo non negat, speciem intelligibilem creatam esse possibilem ad videndum Deum, quia illa esset principium effectivum visionis, sed quia repugnat quod forma creata sit naturalis similitudo Dei repraesentans illum, sicuti est. Item, Divus Thomas ponit lumen ex parte potentiae visivae, quo intellectus fit efficax ad videndum Deum; speciem vero intelligibilem ponit ex parte rei visae, ut obiectum uniatur aliquo modo videnti; non ergo repraesentare speciei est efficere, et quando esset efficere, non ideo non esset possibilis ad videndum Deum, quia etiam ipsum lumen gloriae concurrit efficienter ad videndum Deum, et nihilominus est quaedam similitudo Dei, ex parte potentiae visivae, ut dicit D. Thomas in prima conclusione. Ad argumentum igitur negatur antecedens: sed visio est actio vitalis ab intellectu illustrato lumine gloriae procedens circa obiectum divinum unitum intellectui.

Ad primum et secundum testimonium D. Augustini respondetur, quod nomine notitiae vel cognitionis intelligitur terminus intrinsecus ipsius cognitionis vel cognitionis, qui est imago expressa obiecti, quae formatur in nobis, in cognitione naturali intellectus.

Ad tertium testimonium, ubi D. Augustinus loquitur de visione beata, notandum est, quod Beati similes sunt Deo in hoc quod sunt videntes Deum sicuti est, et fruuntur ipso, sicut ipse Deus est beatus, quia videt se et fruitur se, non tamen fit in Beatis similitudo formaliter Deum repraesentans, sicuti est: hoc enim Divina Essentia supplet per se ipsam. Erimus, ergo, perfecte similes Deo, quatenus habebimus actionem videndi idem obiectum quod Deus videt, et ita explicatur Divus Augustinus.

Ad tertium argumentum, Ferrariensis, lib. I, Cont. Gent., cap. 55|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.55, ait problematice posse defendi quod Beati forment verbum etiam in doctrina D. Thomae. Nam pars affirmativa probari potest tertio argumento. Nec obstat quod divina Essentia per nullam similitudinem creatam possit repraesentari, sicuti est. Dicetur enim quod hoc verum est de similitudine quae est species intellectus, et de similitudine quae est conceptio ab specie creata producta, non autem de similitudine expressa quae est a forma increata infinita, qualis est divina Essentia, cuius virtute sicuti Beati producunt visionem, ita et verbum. Nec obstat aliud argumentum, quod visio beata debet esse immediate de divina Essentia, sed verbum est quoddam medium, in quo videtur reo cognita, non ergo poterit divina Essentia videri immediate et in verbo creato. Dicitur enim ad hoc argumentum, quod medium intrinsecum cognoscenti et cognitioni veluti completivum ipsius non impedit, quominus cognoscatur res in se ipsa, tale autem est verbum quod Beati sua intellectione producunt, non autem est verbum, in quo cognoscant Deum et videant eum, tamquam in imagine ipsius.

Quod autem sustineri possit pars negativa, probatur. Quia sicut Beati per nullam aliam speciem intelligibilem Essentiam divinam vident, quam per ipsam essentiam, ita per nullum aliud verbum vident, sed ipsamet divina Essentia se habet tamquam terminus immediatus intellectionis.

Superest, ergo, respondere ad tertium argumentum, quod D. Thomas loquitur de intelligere naturae creatae et naturaliter sibi conveniente, non autem loquitur de intelligere nostri intellectus, per formam supernaturalem et infinitam. Et hanc sententiam sequitur Caietanus, hic. Quia omnes rationes D. Thomae in articulo multo magis procedunt de similitudine expressa quam de impressa, quae est species intelligibilis. Quod autem ait opposita opinio quod verbum ponitur in Beatis, non est in illo videtur divina Essentia sed ut sit terminus intrinsecus complens intellectionem sicut punctus terminat lineam, non satisfacit plene difficultati, quia adhuc illud verbum debet esse naturalis et expressa similitudo Dei, repraesentans illum sicuti est, quod est impossibile creaturae. Item, secundum istum modum dicendi, in omni cognitione sensitiva et exteriore oportet opponere terminum intrinsecum sensationi et ipsius completivum, v. g. cum paries videtur, oportet esse in usu non solum visionem, sed etiam quasi verbum et idolum expressum ipsius obiecti.

Capreolus vero, in I Sent. dist. 27, q. 2, ait quod visio beata terminatur ad unicum verbum habitum de obiecto beatifico essentialiter et in actu; plura autem verba habet beatus de attributis et de creaturis visis in Deo habitualiter. Unde aliquando plura, aliquando pauciora verba format. Sed tamen, in 4. Sent., dist. 49, q. 5, ait communiter teneri, quod Beati non habent aliud verbum quam Verbum divinum propter intimam praesentiam eius ad intellectum beatum.

Sed tunc opinio prior Capreoli videtur omnino falsa, quia de divinis attributis unica ratio cognoscendi est ipsa Essentia divina. Unde unum attributum non potest sine alio videri, sicut nec una persona potest videri sine alia et eadem unica essentia et ratio cognoscendi ea quae videntur in verbo, et non per propriam speciem, quapropter nec attributis, nec de creaturis visis in Deo formant plura verba, etiam si apponatur quod producant verbum. Placet tamen nobis magis secundum sententiam D. Thomae quod Beati nullum formant verbum, sed visio beata omnino et immediate terminatur ad divinam Essentiam.

Ad quartum argumentum respondetur quod intelligere, de quo articulus loquitur, est hominum, quatenus intellectus humanus, qui dicitur possibilis, prius quam intelligat, recipit speciem intelligibilem ab obiecto, et propterea dicitur quod est quoddam pati, quia intelligere nostrum praesupponit passionem, id est, receptionem speciei intelligibilis.

Ad quintum argumentum respondetur quod quamvis Beati finite videant divinam Essentiam, et finitas creaturas in illa, tamen quia vident rem infinitam, sicuti est, non potest dari species creata quae sufficiat repraesentare Deum, sicuti est.

Ad sextum argumentum, negatur consequentia. Quia lumen beatum ponitur ex parte potentiae visivae ad elevandum illam et confortandum, ut sit potens elicere visionem circa tale obiectum, et sicut lumen est finitum, ita et visio finita est: est enim quidam actus vitalis procedens a principio finito. Ceterum, quia obiectum est infinitum, non potest dari aliquid, quod suppleat unionem obiecti intelligibilis cum potentia intelligente. Sed necesse est quod tale obiectum se ipso uniatur. Utrum autem ipsa divina Essentia in ratione speciei intelligibilis effective concurrat ad visionem, dicemus dubio sequenti.

Ad ultimum argumentum respondetur quod species intelligibilis qua angelus inferior cognoscit superiorem, eiusdem ordinis est in esse repraesentativo cum obiecto repraesentato: sicuti etiam angelus ipse inferior eiusdem generis est cum superiori in esse naturae. Nec tunc obstat quod species intelligibilis angelica sit accidens et inferior in esse naturae quam substantia quae cognoscitur. Ratio est: nam ipsa species non est quae intelligit sed concurrit effective ad intellectionem, in virtute substantiae et hypostasis angelicae intelligentis. Unde provenit, quod actio possit pertingere ad cognitionem rerum eiusdem generis et immaterialitatis. Sed solum inde colligitur quod non tam perfecte cognoscit inferior superiorem, quam superior seipsum vel etiam inferiorem quantum ad esse naturale, nam cogitationes liberae non cognoscuntur nisi ab illo, cuius sunt.

DUBITATUR secundo, circa tertiam conclusionem, an divina Essentia uniatur intellectui Beati, ut forma et species intelligibilis?

Pro parte negativa arguitur primo. De ratione speciei intelligibilis est, quod recipiatur in intellectu informans ipsum et constituens in actu; sed divina Essentia non potest esse ut forma in subiectu: ergo etc.

Secundum argumentum. Impossibile est quod aliqua potentia operetur per aliquod principium formale quod non sit sibi intrinsecum, ut in subiecto vel ut pars ipsius operantis; sed forma intelligibilis ponitur tamquam principium formale potentiae intellectivae, per quod operatur proportionabiliter ad suum esse quod habet: ergo si divina Essentia est species intelligibilis, necesse est, ut recipiatur ut forma actuans intellectum.

Tertium argumentum. De ratione speciei intelligibilis est quod assimilet formaliter potentiam intellectivam obiecto intelligibili, omnis enim cognitio fit per assimilationem; sed implicat quod divina Essentia sit formalis similitudo creaturae ad Deum: ergo non potest esse species intelligibilis.

Quartum argumentum. De ratione speciei intelligibilis est quod constituat unum cum intellectu in esse intelligibili. Unde species et intellectus se habent ut materia et forma, ut dicit Caietanus in hoc articulo; sed haec repugnat divinae Essentiae, nam si divina Essentia esset forma informans et tribuens aliquod esse formale creaturae, distinctum ab ipsa essentia.

Arg. 5. De ratione speciei intelligibilis est aliqua potentialitas: ergo non potest convenire divinae Essentiae. Probatur antecedens: nam de ratione speciei intelligibilis est constituere intellectum in actu primo; sed talis constitutio adhuc manet in potentia ad actum secundum; ergo forma constituens in actu primo intellectum habet aliquid potentialitatis, alias etiam constitueret in actu perfecto secundo.

Ultimo. De ratione speciei intelligibilis est ut sit forma qua et principium quo mediante intelligens efficiat actionem vitalem cognoscendi; sed implicat quod divina Essentia sit principium quo mediante potentia creata operetur: ergo etc. Probatur minor: quia alias divina Essentia esset principium subordinatum agenti creato principali. Probatur sequela; nam omne principium formale, quo operatur agens, est aliquid subordinatum agenti, quod operatur ut principale agens et per se subsistens; et ita Beati uterentur divina Essentia quasi instrumento et principio ad actionem vitalem, quae est ipsa visio beatifica. Caietanus nititur explicare, quod ad rationem speciei intelligibilis, absolute loquendo, non est quod constituat intellectum in actu seu in habitu, sed quod constituat intellectum in actu secundo et completo: ad hoc enim ponitur species intelligibilis ut sic, ut intelligens sit intellectum in actu completo, et sicuti formae est principium existendi materiae, ita species intelligibilis se habet ut principium intelligendi, non quod sit ipsae actus intelligendi, sed quod se habeat ad actum secundum, sicut se habet forma ad ipsum esse, quod communicatur materiae; et propterea, quamvis aliquo modo species intelligibilis activa sit intellectionis, tamen melior et potior proportio eius est formalis, quam activa respectu intellectionis. Haec tamen sententia obscura videtur, nec plene satisfaciens argumento in oppositum. Quapropter videtur nobis tota difficultas posita esse in explicando qualis sit unio divinae Essentiae cum intellectu beato, in ratione speciei intelligibilis.

PRO explicatione, sit prima conclusio: Certum est quod divina Essentia immediate unitur intellectui Beatorum tamquam principale agens Visionis, a quo dependet Visio in fieri et in conservari tamquam ab agente supernaturali et speciali auctore gratiae et gloriae. Haec conclusio universali ratione demonstratur ex iis, quae dicta sunt in quaest. 5. de existentia immediata Dei in omnibus rebus. Immediatione virtutis et suppositi, quod Deus intime dat esse omnibus rebus.

Secunda conclusio: Certum est etiam doctrinam D. Thomae quod species intelligibilis, quae est quaedam qualitas inhaerens intellectui, concurrit effective simul cum intellectu ad intellectionem. Haec conclusio patet ex D. Thoma, lib. 1. Cont. Gent. cap. 53|summa-contra-gentiles-liber-primus:liber.1/capitulum.53, ubi ait, quod huiusmodi species est in intellectu nostro, per quam sicut per propriam formam intelligit rem ipsam et cuius virtute format in se ipso intentionem rei intellectae, quam nos dicimus verbum. Et ratio est: quia quale est unumquodque talia operatur. Unde oportet intellectum prius fieri in actu per formam intelligibilem, quam producat imaginem expressam ipsius rei. Item probatur inductive, quia omnis forma agentis, cui per se assimilatur effectus, concurrit effective ut principium effectivum eius, ut patet, ut sit forma substantialis, sive accidentalis; v. g. anima hominis est principium effectivum geniti, quia genitum per se assimilatur generanti animato anima rationali; et similiter potentia ipsa generativa principium effectivum est, cui per se assimilatur genitum: similiter ignis, mediante forma et calore, efficienter generat ignem et calidum.

Tertia conclusio: Divina Essentia, quatenus unitur intellectui ut forma intelligibilis et in ratione formae intelligibilis, non concurrit effective cum intellectu ad producendam Visionem beatificam; sed solus intellectus cum lumine gloriae elicit visionem beatificam efficienter. Haec conclusio, quantum ad priorem partem, probatur ex probatione minoris, facta in ultimo argumento. Deinde probatur ex doctrina Divi Thomae in hoc articulo, ubi ex parte potentiae visivae ponit lumen, quo potentia redditur efficax ad visionem; ex parte vero obiecti, ut obiectum uniatur potentiae, ponit Divinam Essentiam in ratione speciei intelligibilis uniri; sed hoc non est efficere: ergo non ponitur ad efficiendum. Confirmatur: nam si Divina Essentia in quantum species intelligibilis, ut sic, concurreret effective ad Visionem, iam se teneret ex parte potentiae visivae, quatenus illa mediante, scilicet ut principio effectivo, produceret visionem. Deinde probatur secunda pars, et confirmatur prima ex D. Thoma in Quod. lib. 7., art. 1., ubi docet ex proposito, quod in aliis intellectionibus non solum lumen effective concurrit, sed etiam species obiecti, quae est virtus effectiva ad cognitionem eiusdem obiecti. Sed in Visione beata non ponit Divus Thomas aliam virtutem effectivam cum intellectu, nisi lumen gloriae. Et ratio huius differentiae assignatur a D. Thoma quia Divina Essentia, quae est obiectum illius visionis, totaliter est lux intelligibilis. Unde lumen gloriae ab ipsa Divina Essentia in intellectum descendens, facit hoc respectu Divinae Essentiae in intellectu, quod facit respectu aliorum intelligibilium, quae non sunt lux tantum, ipsa species rei intellectae simul et lumen. Idem docet ad secundum et quartum, ibidem.

Quarta conclusio: Nihilominus dicendum est ipsam Divinam Essentiam uniri intellectui Beato proprie in ratione speciei intelligibilis, ita ut Visio pendeat a Divina Essentia, non solum in ratione obiecti terminativi, sed etiam tamquam ab specie intelligibili, cuius officium proprium est unire

obiectum cum potentia. Haec conclusio plane colligitur ex doctrina Divi Thomae in solutione ad tertium, et ubicumque de hac re sermonem facit, ut in 4. Senten. d. 49. q. 2. art. 1. et De Verit. q. 8. artic. 1. et lib. 3. Cont. Gent. c. 51.|summa-contra-gentiles-liber-tertius:liber.3/capitulum.51, ubi ait, quod Divina Essentia est quod videtur et quo videtur. Ex quo loco aliqui colligunt, quod Divina Essentia concurrit effective in ratione speciei intelligibilis. Sed tamen sensus D. Thomae est, quod Divina Essentia est quo videtur, tamquam forma intelligibili unita intellectui. Et probatur, praeterea conclusio, quia intellectus Beati sine specie intelligibili, non potest videre Deum, sed nulla species creata illam dependentiam intellectus potest terminare: ergo necesse est, quod Divina Essentia uniatur intellectui in ratione speciei intelligibilis. Maior probatur: nam prius oportet uniri potentiam intellectivam cum obiecto, quam producat Visionem circa illud; sed haec unio fieri non potest, nisi Divina Essentia uniatur in ratione formae intelligibilis: ergo. Confirmatur: nam omnis alia unio cum intellectu, aut est causae efficientis et conservantis intellectum cum lumine gloriae, aut est obiecti terminativi Visionis; ergo necesse est ponere aliam unionem in ratione formae intelligibilis. Confirmatur secundo: nam Divina Essentia est veritas intelligibilis, continens eminenter quidquid perfectionis est in specie creata; ergo per se ipsam poterit habere rationem propriam speciei intelligibilis, quia hoc nullam imperfectionem includit, sicuti Divina Essentia includit rationem propriam Sapientiae, quamvis sapientia in nobis sit qualitas quaedam inhaerens. Sed dicit aliquis, quod includit imperfectionem intrinsece habere rationem speciei intelligibilis, ut probatum est ultimo argumento pro parte negativa, scilicet: quod Divina Essentia esset principium efficiens et elicitivum subordinatum intellectui creaturae. Ad hoc tamen dico, quod de ratione propria speciei intelligibilis, ut sic, non est quod sit principium efficiens cognitionis, sed solum quod uniat obiectum cum potentia, in esse cognoscibili. Et ratio est: quia quod species intelligibilis sit activa cognitionis, potius hoc se tenet ex parte potentiae, cuius est elicere cognitionem; at vero de ratione speciei intelligibilis ut sic, solum est illud quod se tenet ex parte obiecti: ergo non est de ratione propria eius, quod efficiat.

Sed observa maxime, quod in cognitione rerum naturalium, est particularis ratio, quare species intelligibilis concurrat effective, tamquam forma et virtus inhaerens intellectui, quia scilicet intellectus, quamvis habeat vim et efficaciam ad eliciendam cognitionem, informatus lumine inferiori, non tamen habet virtutem sufficienter determinatam ad talem speciem cognitionis eliciendam, sed haec determinatio fit accedente specie intelligibili, quae constituit intellectum in actu primo, ut sit efficax talis cognitionis circa tale obiectum, et hoc provenit ex imperfectione potentiae et luminis; at vero lumen gloriae sufficientissime determinat intellectum Beati, ut sit efficax non solum visionis, sed talis visionis, dummodo obiectum uniatur sibi, quae unio non est actio intellectus, aut obiecti. Unde nec species intelligibilis, quae per se primo hanc unionem formaliter facit, concurrit efficienter ad Visionem: immo vero aliqui ex modernis opinantur, quod nec species intelligibiles nostrae concurrunt efficienter ad cognitionem, sed solum formaliter, quantum ad specificationem actus. Sed tamen isti falluntur, ut diximus in secunda conclusione. Possumus etiam adhibere exemplum, ad explicandam tertiam et quartam conclusionem. Est enim communis sententia quod angelus non indiget alia specie intelligibili ad cognitionem sui, quam ipsamet essentia propria, quae unitur intellectui angelico, non solum in esse naturali, ut subiectum cum proprio accidente, sed etiam unitur in esse intelligibili. Hoc supposito, certum est, quod essentia angeli effective concurrit ad visionem, quatenus est forma totalis agentis principalis, a qua dimanat ipse intellectus, et habet esse inexistentiae; et in hoc subordinatur intellectus essentiae, tamquam potiori principio operandi. Ceterum, in ratione speciei intelligibilis, non potest essentia angeli effective concurrere, nisi velimus ponere duplicem efficientiam in essentia angeli, unam principalem, et alteram subordinatam intellectui, tamquam procedentem ab specie intelligibili elicitive, virtute intellectus cui unitur, sicut species quae est accidens concurrit ad intellectionem: quod non solum est superfluum, sed etiam absurdum tribuere essentiae angelicae hanc subordinationem in efficiendo. Ita nos dicimus, quod Divina Essentia concurrit ad Visionem beatificam, ut agens principale visionis, quatenus est Auctor gratiae et gloriae. Unde alter ille concursus effectivus superfluus est, nec decens Divinam Essentiam, cum sufficiat, quod in ratione speciei intelligibilis uniatur intellectui per se ipsam, faciens obiectum praesens, in quo officio non invenitur ratio efficiendi, sed solum terminandi dependentiam intellectus et luminis a praesentia obiecti; et hoc maxime decet Divinam Essentiam, quae secundum se proprie est forma subsistens et intelligibilis, continens eminenter omnem perfectionem formarum intelligibilium inquantum huiusmodi, sicuti continet omnem rationem essendi. Est aliud exemplum, ad explicandam hanc veritatem. Certum est

enim quod humanitas, in Christo, unita est ad personalitatem Verbi, ita ut non solum Verbum sua personalitate terminet dependentiam humanitatis, quod est de fide, sed etiam propria existentia terminet dependentiam humanae naturae, in hoc quod est existere, sic ut per nullam aliam existentiam creatam existat anima et humanitas Christi, quod habet communis et tutior opinio Theologorum, quidquid dicat Scotus. Quemadmodum ergo Deus per se ipsum potest supplere rationem existendi naturae creatae, eo quod Deus est primum esse subsistens per essentiam suam, ita, cum sit primum intelligibile, per essentiam suam potest supplere per se ipsum rationem formae intelligibilis, absque aliqua iniuria Divinae Maiestatis, per quamdam unionem ineffabilem cum intellectu illustrato lumine gloriae, in ratione speciei intelligibilis, absque eo quod recipiatur in intellectu tamquam in subiecto eo modo imperfecto, sicut nostra existentia recipitur in nostra essentia.

AD argumenta respondetur. Ad primum, negatur maior, per se loquendo de specie intelligibili, ut sic, sicut non est de ratione sapientiae quod sit qualitas, quamvis hoc conveniat sapientiae creatae; per se autem ad speciem intelligibilem ut sic per se primo, quod uniat obiectum cum potentia. Ad secundum respondetur, quod probat tertiam conclusionem: unde concedo maiorem et minorem, et nego consequentiam: nam uniri Divinam Essentiam intellectui ut formam intelligibilem, non est esse principium quo intellectus efficiat elicitive visionem, sed est esse formam intelligibilem, qua unita intellectui intellectus cum lumine eliciat visionem. Ad tertium, concedo minorem, si loquamur de specie intelligibili creata; et sic concedo minorem, et nego consequentiam: nam de ratione formae intelligibilis, absolute loquendo, non est quod sit formalis similitudo existens et recepta in intellectu: sed sufficit quod sit forma intelligibilis intime assistens et faciens praesens obiectum. Ad quartum respondetur, quod omnes illae perfectiones inveniuntur in specie intelligibili creata, non tamen per se primo conveniunt speciei intelligibili, ut sic. Ad quintum, negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod si constituere accipiatur ut dicit imperfectionem causae materialis vel formalis inhaerentis, non competit per se primo speciei intelligibili constituere intellectum in actu primo, quamvis competat speciei intelligibili creatae. Si autem constituere in actu primo intelligatur et accipiatur pro hoc quod est supplere vicem constituentis quantum ad unionem obiecti cum potentia, sic Divina Essentia, in ratione speciei intelligibilis, constituit intellectum in actu primo, quatenus unit obiectum cum potentia.

Ad ultimum, negatur maior per se primo loquendo de specie intelligibili, unde non opus est, quod Divinae Essentiae conveniat talis efficientia in ratione principii subordinati, quo creatura operatur.