Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR circa tertium locum utrum ex auctoritate Theologorum Scholasticorum firmum argumentum deducatur.

Et pro parte negativa arguitur primo. In Ecclesia Dei, illud solum est firmum dogma, quod ex Divinis Litteris, aut revelationibus, aut sacrorum Conciliorum decretis, aut ex Ecclesiae sanctae revelatione comprobatur. Sed auctoritas Scholasticorum nullo horum nititur fundamento, ergo non est firma. Maior certa est ex doctrina fidei, et minor probatur. Nusquam enim spiritum veritatis Theologis promissum legimus, aut audivimus: igitur errare possunt sicut homines; «omnis etenim homo mendax» ut habetur Psal. 115. Secundo.

In schola Theologorum nihil est certum, aut exploratum in quo omnes conveniant, sed omnia factionibus, atque disceptationibus plena, his asserentibus, illis negantibus, Thomistae adversus Scotistas disserunt, e contra Scotistae Thomistis adversi sunt, in omnibus sententias varias, diversasque opiniones asserentes: igitur ex horum auctoritate nihil certum, aut tutum haberi potest.

Tertio, etiam si Theologi omnes unanimi consensu in aliqua sententia conveniant, errare possunt, et erraverunt in multis; ergo ex eorum auctoritate non elicitur firmum argumentum. Antecedens poterat multis exemplis demonstrari, sed unum sufficiat. Communis fuit sententia Scholasticorum matrimonium etiam sine Ecclesiae ministro contractum, esse vere ac proprie novae legis sacramentum, gratiamque conferre, ac remissionem peccatorum: at haec communis sen- tentia nullam certitudinem inducit, immo iuniores Theologi merito illam reiiciunt, et matrimonia clandestina omnino sunt per sacrum Concilium Tridentinum abolita, sancitumque ne absque parocho, duobusque testibus validum esset deinceps matrimonium, ut patet Sessione 24, capite 1. De reformatione matrimonii; ergo etc. Quarto.

Studium Scholasticorum, saepenumero versatur circa ea, quae abscondita sunt a captu nostro, curiositate nimia scrutantium ea, quae soli Divinae Maiestati innotescunt, et quorum cognitio ad hominum salutem necessaria non est; disputant enim per quid Divinae Personae constituantur, in quo Pater et Filius distinguantur, quo modo differat inter procesionem Spiritus Sancti, et Verbi Dei nativitatem, et alia huiusmodi quorum inquisitio prohibita videtur in Sacris Litteris, iuxta illud Prov. 25. «qui scrutator est maiestatis opprimetur a gloria»; et Ecclesi. 3.: «Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris, sed quae praecipit tibi Deus illa cogita semper et in pluribus operibus eius ne fueris curiosus etc.»; ergo ab Scholasticorum disputationibus non solum non eruuntur firma documenta, sed inutiles et nocivae assertiones.

Quinto. Scholastica doctrina procedit ex articulis fidei deducendo conclusiones; ergo vel tales conclusiones inferuntur per necessariam et evidentem consequentiam, vel solum per topicam et probabilem; si per necessariam, iam tunc non est communis opinio, sed demonstratio theologica, et tunc conclusio etiam erit de fide mediate; si autem solum per probabilem, tunc conclusio ipsa non habebit certitudinem: ergo Theologorum propria dogmata non habent firmitatem.

Sexto et ultimo arguitur. Si ex auctoritate Theologorum Scholasticorum firmum argumentum sumitur ad aliquam veritatem comprobandam, sequitur, quod etiam ex Iuris Canonici peritorum sententia firmatum etiam firma probatio in sacra Doctrina: consequens autem est falsum, ergo et antecedens. Consequentia evidens est: Nam Iurisprudentia Ecclesiastica innititur sacrorum Conciliorum Pontificumque Decretis, sicut ipsa Theologia magna ex parte eisdem fundamentis sita est. Sed quod consequens sit falsum probatur. Nam Iurisperiti solum utuntur auctoritate et testimoniis aliorum doctorum, non rationibus sed verbis textuum disserentes; ergo theologicis argumentationibus parum, aut nihil prodest eorum diligentia, neque ab illis firma argumenta desumi possunt.

Qui sint scholastici Theologi, de quorum auctoritate quaestionem instituimus facile est intelligere ex iis, quae in superioribus dicta sunt de sacrae Doctrinae quidditate, obiecto, et qualitatibus. Huiusmo- </content> di enim Doctrinae professores Theologos scholasticos appellamus, qui succincte et more dialectico sacram Doctrinam pertractant, quamvis inter hos varii gradus possent distingui. Quidam enim sunt antiqui, quidam iuniores, quidam eximiae doctrinae, alii minoris notae, quidam magnae auctoritatis, alii mediocris: quae omnia ponderanda sunt ad cognoscendam firmitatem, et valorem argumentorum, quae ex eorum testimoniis depromuntur.

AD dubitationem igitur, ut respondeamus, sit prima conclusio. Auctoritas Theologorum scholasticorum etiam multorum, quando in contrarium sunt viri docti, non plus valet, quam vel ratio ipsorum, vel aliquod testimonium scripturae comprobarit. Haec conclusio manifesta est. Quoniam quando sunt duae opiniones inter se pugnantes, quarum quaelibet rationibus nititur probabilibus, et argumenta adversariorum solvit, habetque defensores viros doctos, non est cur huic, aut illi parti pertinaciter quis adhaereat propter aliquorum auctoritatem; sed ponderandae sunt rationes, et secundum vires earum huic, aut illi parti adhibenda est fides: nec interest, quod plures in unam partem inclinent, si pauci graves et docti oppositum sentiant. Non enim numero haec iudicanda sunt, sed pondere. Unde merito reprehendendi sunt aliqui Theologi, qui opinionibus propriis, vel etiam aliorum nimis adhaerentes, statim contraria dogmata praecipiti quadam sententia absque sufficientibus rationibus damnant: atque omnia, quae eorum iudicio non consonant, gravioribus censuris inurunt, idque tanta facilitate, ut merito irrideantur.

Secunda conclusio. Quando in aliqua sententia circa rem gravem communiter Scholastici conveniunt, argumentum faciunt adeo probabile, ut illis contradicere temerarium valde sit. Haec conclusio probatur. Nam in qualibet arte, peritis credendum esse, ratio naturalis ostendit, ita ut non absque temeritate liceat ab illis dissentire. Nam in arte navigandi, nautis credendum est, et in agricultura, agricolis; ergo in rebus theologicis et ecclesiasticis dogmatibus Theologiae magistris, atque in sacra Doctrina exercitatis contradicere, temerarium erit.

Secundo probatur. Nam in sacris Conciliis semper habetur ratio earum opinionum, quae inter Theologos scholasticos communiores sunt et magis receptae, ut patet ex Clementina unica de Summa Trinit. et fide Catholica, ubi patres Concilii Vienensis opinionem illam, quae docet in Baptismo infundi gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem modernisque Theologis magis consonam proponit fidelibus tenendam et eligendam. Si ergo communior opinio Theologorum tanti fuit apud sacrum Concilium, quanto magis recipienda erit sententia, in qua omnes Scholastici generaliter concordant; ergo temerarium erit ab illis dissentire. Tertio probatur.

Inter Theologos scholasticos saepenumero est varietas sententiarum, ita ut merito forsitan aliquando sint reprehensibiles; ergo quando omnes conveniunt in aliquo dogmate, veritate cogente, et eodem spiritu Dei movente, illud fieri censendum est; ergo temere aliquis eorum sententiae contraibit. Certe sicut mirabile fuit olim, quod Septuaginta interpretes in diversis cellulis inclusi in unam eamdemque verborum concordiam in sacris Bibliis interpretandis (ut fertur) convenerint: ita etiam sententia illa, in qua omnes Theologi in aliis multis inter se differentes unanimiter conveniunt, tamquam certa habenda est et omni acceptione digna; erit ergo temeritas non modica aliter sentire.

Circa hanc conclusionem et sequentem animadvertendum est, quod quando omnes fere Theologi conveniunt, licet unus aut alter ab aliorum sententia discrepet, nihilominus communis illa opinio in suo manet robore, nisi forte ille unus tantae esset auctoritatis, vel probationes adeo validas induceret, ut eius iudicium pluribus aliis aequivaleret.

Secundo sciendum est, quod potest aliquod dogma in uno tempore esse commune omnibus Theologis, et deinde tempore succedente et veritate magis patefacta communiter refelli absque temeritate, v. g. illa sententia, cuius mentio facta est in tertio argumento, quod matrimonium quomodocumque contractum, est verum sacramentum conferens gratiam, fuit olim communis Theologorum: sed modo a multis improbatur, non solum post celebrationem Concilii Triden. sed etiam antea. Nam Cano in lib. 8. De Locis ca. 5. docet, matrimonium contractum absque ministro Ecclesiae, sacrisque caeremoniis solum esse civilem contractum, et non Ecclesiae sacramentum. Idem docet Caieta. de matrimonio quod fit inter absentes per procuratores; et hos auctores multi alii sequuntur absque ulla temeritate. Quod enim in uno tempore occultatur, postea per diligentiam et studium advenientium multoties innotescit. Quare semper iuniorum sententia requirenda est, antiquis tamen proprius honor deferendus, sed quando tam antiqui quam moderni in aliquo dogmate conveniunt, tunc potissime verum habet nostra conclusio. Tertia conclusio.

Concors omnium Theologorum sententia de doctrina fidei aut morum, adeo firmum facit argumentum, ut contrarium sentire sit error in fide, aut errori proximum, Antequam haec conclusio probetur, notandum est, quod ea de quibus Theologi disserunt, sunt in duplici differentia Quaedam enim ad Philosophiam, seu ad Metaphysicam spectant, alia vero ad fidei doctrinam pertinent moresque necessarios. Contradicere igitur Theologis in iis, quae sunt primi generis, non erit erroneum neque haereticum; v. g. docent Theologi, quod angeli quanto sunt perfectiores, tanto per universaliores species cognoscunt, cui dogmati contradicere irrationabile quidem esset, sed non error contra fidem, licet in illo dogmate omnes Theologi convenissent: quia non hoc tenent propter argumenta fidei, sed per rationes metaphysicas. Adversari vero communi sententiae Theologorum omnium in iis, quae sunt secundi generis, dicimus esse errorem. Et probatur in primis ex illo Luc. 10: «Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit». Quae verba dicta sunt a Christo Domino non solum de Theologis Ecclesiaeque magistris, quos ipse in initio instituit, sed ad doctores etiam referuntur, qui in Ecclesia futuri erant, quamdiu pascendae essent oves eius in scientia et doctrina: igitur quemadmodum qui adversabantur primis Ecclesiae doctoribus, a fide aberrabant, ita qui nunc contradicunt toti scholae Theologorum, qui sunt Ecclesiae magistri in rebus fidei, erronei censendi sunt. Item ad Ephes. 4. docet Apostolus, alios dedit Christus in Ecclesia Apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum etc. Igitur Doctoribus Ecclesiae, qui sunt Theologi viri, tamquam a Christo missis, eiusque providentia illuminatis, et firmatis in rebus fidei habenda est fides. Non intelligimus, quod aliquis Theologorum ita habeat spiritum Dei, quod in fide errare non possit. Hoc enim de solo Summo Pontifice, dum res fidei definit, credendum est. Sed quod tota Theologorum schola, quando in eamdem sententiam unanimiter consentit, tamquam in rem, quam aiunt esse de fide, firmissimum facit argumentum, ita ut illi dissentire erroneum sit Secundo probatur eadem conclusio theologica ratione manifesta.

Nam si omnes Theologi in aliquo dogmate ad fidem aut mores pertinente errarent, sequitur quod tota Ecclesia possit errare; consequens autem error est in fide, ergo et antecedens: probatur sequela. Nam Theologi scholastici sunt magistri et doctores populorum omnium, qui tam in confesionibus audiendis, quam in concionibus habendis ad populum fideles instituunt, taliter quod omnes possunt, et tenentur illis credere; si ergo in aliqua doctrina fidei omnes Theologi haberent errorem, manifesto periculo exponitur universa Ecclesia errandi. Tertio probatur.

Ecclesia sancta multoties definivit propositiones, tamquam de fide, quae expresse in Sacris Litteris non habebantur, sed communiter ab omnibus Theologis et Doctoribus Ecclesiae affirmabantur constanter; et erant propositiones theologicae, ut fuit illud, quod Christus habet voluntatem humanam, quod Theologi colligebant ex hoc, quod Christus secundum fidem est verus homo, omnis autem homo habet humanam voluntatem: et illud, quod Spiritus Sanctus a Patre et Filio tamquam ab uno principio procedit: quod ex hoc probatur, quod in divinis omnia sunt unum ubi non obviat relationis oppositio: cum ergo Pater et Filius spirando tertiam Personam non habeant inter se oppositionem relativam, sequitur, quod non sunt duo principia, sed unum: ergo similiter possent modo definiri tamquam de fide veritates illae, in quibus tota Theologorum schola concordat, ergo illis contradicere erroneum est; v. g. docent firmiter omnes Theologi quod Christus Dominus ab instanti suae Incarnationis divinam viderit Essentiam; hoc in divinis Litteris expresse non extat, neque ab Ecclesia Dei definitum est tamquam de fide tenendum; sed Theologi colligunt per bonam consequentiam ex aliis locis Scripturae et fidei fundamentis, et ita communiter receptum est, ut illud absque erroris nota nemo possit negare, possetque ab Ecclesia definiri tamquam de fide. Confirmatur haec ratio. Nam Theologi numquam conveniunt in aliquo dogmate firmiter astruendo, nisi propter testimonia divinae Scripturae, aut definitiones Ecclesiae, ex quibus dogma illud manifeste colligitur; ergo communis sententia Theologorum argumentum firmum in fide inducit. Denique probatur nostra conclusio. Quoniam nullum dogma reperiri potest, quod uno ore omnes Scholastici certo asseruerint, quod veritatem non contineat: immo quod non a tota Ecclesia teneatur in universo, eorum auctoritate mota; ergo qui huiusmodi contradixerit, tamquam haereticus aut erroneus habendus est.

Sed offert se argumentum contra hanc conclusionem. Nam si error adversus propositiones theologicas est etiam error adversus fidem, sequitur, quod fides et Theologia non sint diversi habitus formaliter: consequens est falsum, ergo et antecedens. Quod consequens sit falsum dictum est in superioribus in art. 2. Et probo sequelam. Quia unum contrarium non potest duobus contrariis formaliter distinctis opponi, sed uni tantum: album enim soli nigro contrariatur, et frigidum soli calido; ergo si error contra Theologiam contrariatur fidei, Theologia et fides non erunt formaliter diversa.

Ad hoc argumentum respondetur, quod sicut divina revelatio immediate est principium formale fidei, mediate vero theologicae scientiae, ita fides ipsa immediate et per se solum inclinat ad articulos fidei et ad ea, quae expresse revelata sunt; mediate vero, et consequenter etiam versatur circa conclusiones, quae per evidentem consequentiam ex articulis fidei colliguntur. Unde necesse est ut dissensus circa propositiones Theologiae mediate et consequenter adversetur fidei: quemadmodum agens physicum, quod destruit accidentia necessaria ad conservationem substantiae, consequenter destruit ipsam substantiam. Quamobrem Ecclesia tamquam infidelem damnat eum, qui huiusmodi propositiones theologicas inficiatur. Licet enim intelligat, non ex fide solum, sed ex principiis etiam naturalibus illas deduci, praesumitur tamen, hominem rationalem non ea, quae secundum rationem nota sunt, sed ea, quae ex fide habentur negare. v. g. si aliquis negaret Christum esse risivum, quod colligitur ex his duabus praemissis, «omnis homo est risivus, Christus est homo», damnaretur, ut infidelis. Non enim putandus esset negare illam propositionem omnis homo est risivus, quae evidens est lumine naturali, neque bonitatem consequentiae, quae etiam est per se nota, sed veritatem illius minoris assumptae, Christus est homo. Si autem aliquis ita esset rusticus, aut stultus, ut vel bonitatem consequentiae, aut veritatem principii naturalis non perciperet, talis posset propositionem theologicam negare, salva fide catholica, quia ex ignorantia excusaretur.

HIS ita constitutis ad argumenta in principio posita respondetur.

Ad primum, ex dictis patet, quod auctoritas scholae Theologorum non temere et absque ratione astruitur, sed propter testimonia Scripturae Sacrae, quae nos adduximus et alia, quae adduci possent. Item quia in tota Ecclesia, in sacris Conciliis in summo pretio eorum dogmata habita sunt semper, maxime quando omnes unanimiter aliquid certo definiunt, a quo discedere non est licitum, ut satis probatum est.

Ad secundum respondetur negari non posse, nimiam esse aliquando contentionem studiumque contradicendi inter aliquos Theologos scholasticos, quod quidem vituperabile est, sed haec vitia personarum sunt, non scholae, aut status, qui contemnendus non est, aut reiiciendus propter paucorum, aut etiam multorum excessum. Sicut matrimonium nullus damnat, etiam si plures coniuges illius status iura non servent. Nihilominus in iis, quae sunt magni momenti, et praecipue, quae pertinent ad fidem morumque honestatem, semper videmus Theologos omnes Catholicos convenisse et convenire Immo hoc mirabilius est, quod inter tot dissidia et disceptationes docentium et scribentium tanta inveniatur concordia in iis, quae ad fidem spectant. Quare quando est talis consonantia, firmissimum facit argumentum eorum testimonium, ut diximus in secunda et tertia conclusione.

Quando vero est opinionum diversitas, tantum valebit cuiusque auctoritas, quantum eius rationes ponderaverint, ut in prima conclusione dictum est. Ad tertium respondetur in primis, illam sententiam de matrimonio non fuisse communem omnium Theologorum, sed aliqui oppositum docuerunt, ut dictum est in his, quae circa secundam conclusionem notata sunt. Praeterea, licet fuisset communis opinio, tamen fuit non firma sententia, ut patet ex Magistro, D. Thoma, Scoto, et omnibus aliis «in quarto», qui omnes sub dubio relinquunt, neque aliquid certo definiunt. Est enim valde notandum, quod dupliciter Theologi docent aliquam sententiam. Uno modo firmiter illam asserentes tamquam certam et indubitatam, et tunc unanimis consensus eorum in his, quae ad religionem pertinent, argumentum facit de fide, ut probatum est in tertia conclusione. Alio modo asserentes non firmiter, sed dubitando quasi res non plana sit et definita utentes hoc verbo, videtur, vel hoc verbo, probabiliter dicendum est. Et tunc etiam si omnes in aliquo dogmate conveniant, licitum erit absque infidelitatis nota oppositum sentire: v. g. docet Magist. Sent. in 4., d. 3. Sacramentum Baptismi fuisse ante Christi mortem ap ipso Christo institutum, et ab Apostolis ministratum, quam sententia ceteri Scholastici Theologi sequuntur; non tamen illam ita certo definiunt, quin oppositum posset teneri. Et loca Sacrae Scripturae, quae dicunt, Christum aut Apostolos ante eius mortem baptismum administrasse, possunt quidem explicari non de Sacramento Baptismi, quod peccata remitteret, sed de quodam baptismo praeparatorio ad illum, qui postea futurus erat. Nam et D. Aug. de hac re loquens in Epist. 108. ad Seleucianam, sic inquit: «Baptizabat Christus non per seipsum, sed per discipulos suos, quos intelligimus iam fuisse baptizatos, sive baptismo Ioannis, sicut nonnulli arbitrantur, sive quod magis credibile est, baptismo Christi».

Ecce Aug. tamquam magis credibile, non tamquam omnino certum docet, Apostolos suscepisse baptismum Christi. Si autem ipsi non susceperunt, certe neque administrassent ante mortem Domini.

Itaque qui doceret baptismi sacramentum ante passionem Christi institutum non fuisse, non esset erroris arguendus. Ad quartum respondetur, quod studia et exercitationes Theologorum utilissima sunt ad conservandam et declarandam doctrinam fidei, et ad revincendos adversarios, et ad alia multa, ut late ostensum est supra art. 1. Ad quintum respondetur, quod Theologia Scholastica procedit ex principiis fidei, aliquando probabiliter, aliquando necessario inferens conclusiones.

Quando probabiliter colligit, argumentum eius tantum inducit probabilitatem, nec facit omnino certam fidem. Quando vero necessario colligit, conclusio adeo certa est, ut illi repugnare sit erroneum et fidei contrarium saltem mediate, ut satis explicatum est circa tertiam conclusionem.

Ad ultimum argumentum respondetur, negari non posse doctrinam Iuris Canonici peritorum utilissimam esse viris Theologis, atque ad multos usus necessariam, ut ad administrationem Sacramentorum, ad regimen Ecclesiarum, ad divinorum Officiorum celebrationem, et alia huiusmodi.

Sed quantum conferat illorum auctoritas ad arguendum in Theologia, dico breviter, quod in his, quae ad fidem pertinent, Iurisconsultorum testimonio Theologus non eget, aut iuvatur: quin potius ea, quae in iuribus circa fidem decernuntur, expositionem accipere debent a Theologis. Secundo dico, quod in his etiam, quae ad mores pertinent quatenus vel lex Evangelica, vel ratio naturalis de huiusmodi definit, Iurisconsultorum auctoritas parum aut certe nihil Theologo conferre potest: quin potius rectam talis doctrinae intelligentiam a Theologis Iurisconsulti expectare debent. Ratio horum est in promptu. Nam principia unde sacra Concilia, aut Summi Pontifices documenta fidei aut morum eliciunt, propria sunt doctrinae Theologicae, cuius est nosse, quae a Deo sunt revelata, quaeque iis sunt consequentia vel repugnantia, et quae sit eorum vera intelligentia, ergo si quae dogmata de fide aut moribus Ius Pontificium ex Evangelio, aut ex morali philosophia colligit, ea tamquam ex propriis principiis accepta Theologus habet intelligere et interpretari.

Tertio dico: In iis, quae de moribus Ecclesiae, religionis ritibus et institutis, criminum poenis et aliis huiusmodi, quae Iure positivo et legibus pontificiis decernuntur, communis consensus Iurisperitorum magnam fidem facere debet.

Denique dico: In iuribus, litteris, sanctionibusque Pontificum interpretandis, Iurisperitis habenda est fides, dubiorumque circa huiusmodi emergentium solutio ab ipsis petenda est, ut si dubitetur de aliquo, an sit excommunicatus, an irregularis, an subdelegatus possit subdelegare, et similia. Quamquam et in istis, ubi supposita notitia legis intervenit discursus, Theologorum sententia locum habere debeat. Circa ergo haec omnia, quae sunt propria Canonicae Facultatis, doctoribus huius Facultatis in praedictis fidem non praestare, insolentissimum erit. Quamobrem temeritas quorundam Theologorum merito damnatur, qui Iurisperitorum consultationem spernunt in iis, quae ad illorum studium pertinent.