Prologus auctoris ad lectorem

In D. Thomae prooemium meditatio

Dubium 1

DUBITATUR ergo primo circa praedictam conclusionem, quam D. Tho. praesupponit. An sacra doctrina sive Theologia sit argumentativa? Hoc dubium moveo, non quia argumenta in oppositum multum momenti afferant: siquidem et D. Thom. duo facillima attulit, sed ut ostendam, quam sit certum, sacram doctrinam esse argumentativam; et quam sit pium huiusmodi argumentis Theologum operam dare.

Sit ergo certa conclusio. Sacra Theologia est argumentativa. Probatur primo ex definitione ipsius. Quia sacra doctrina est vera scientia, quae ex principiis revelatis procedit; ergo est argumentativa. Probatur consequentia. Quia omnis scientia est argumentativa. Probatur secundo. ex illo. 2. ad Timot. 3. Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, etc. Probatur tertio exemplis. Primo Christi Domini, theologorum omnium magistri, qui saepe ex sacris litteris argumentabatur contra repugnantes doctrinae suae. Occurrit exemplum, quando Christus Dominus dixit (Luc. 6.) ad Pharisaeos: Neque hoc legistis, quod fecit David, cum esuriisset ipse et qui cum illo erant, quomodo intravit in domum Dei, et panes propositionis sumpsit et manducavit. Ex quo testimonio convincere illos voluit, licitum esse absque violatione Sabbathi spicas manibus confricare, ut esurientes comederent. Item Matth. 19. tentatibus eum Pharisaeis, ac dicentibus, si licet homini dimittere uxorem suam quacumque ex causa, respondit: Non legistis, quia qui fecit ab initio, masculum et foeminam fecit eos, et dixit: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae. Quod ergo Deus coniunxit, homo non separet. Ecce ex loco Scripturae argumentatus est ad probandum non esse licitum, dimittere uxorem quacumque ex causa. Et Matth. 21. dixit eisdem. Numquam legistis in Scripturis: Lapidem, quem reprobaverunt aedificantes etc. Et iterum ibidem: Numquam legistis, quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem? Ex quibus locis argumentabatur, se esse Messiam. Hoc ipsum Apostoli saepe fecerunt, ut patet in Actibus Apostolorum, et ex suis canonicis epistolis, in quibus saepe argumentantur, et ex uno aliud inferunt. Quorum exempla cuique legenti facile occurrunt. Hoc ipsum officium et sanctae Ecclesiae doctores ad Ecclesiae aedificationem saepissime fecerunt, ut patet, tum in illorum exhortationibus, tum etiam in scriptis contra varios haereticorum errores. Ubi multis modis argumentantur ex sacris litteris, ex Ecclesiae traditionibus et etiam auctoritate eorundem doctorum. Augustinus enim, Ciprianum et Hieronymum, et Ambrosium citat. Saepe etiam humanarum disciplinarum usum, et philosophorum auctoritatem non reiiciunt. Atque in hunc modum verificatur quod August. dicit lib. 4. de Trin. c. 1. quod huic sacrae scientiae tribuitur, ut per eam fides saluberrima gignatur, nutriatur, defendatur, et roboretur, et quod eam proprio vocabulo Apostolus appellavit scientiam. Est igitur tam certa conclusio, ut oppositum non dubitem erroris damnare.

Dubium 2

DUBITATUR secundo. An prima conclusio articuli sit vera? Et videtur quod non sit vera, immo quod sit contradictio in littera D. Tho. Nam quod sit futura communis resurrectio mortuorum articulus fidei est; et tamen Apost. 1. ad Cor. 15. argumentatur ad ostendendam communem mortuorum resurrectionem ex eo, quod Christus resurrexit, ergo doctrina sacra argumentatur ad sua principia probanda: et D. Tho. perperam attulit testimonium Apostoli ut concluderet, quod sacra doctrina non argumentatur ad sua principia comprobanda, immo ex isto testimonio oppositum convincitur: siquidem ex uno principio fidei aliud principium concluditur.

Arguitur secundo. Principia nostrae fidei sunt evidenter credibilia, ut late ostenditur in. 2. 2. q. 1. art. 5.; ergo fiunt argumenta, quibus ostendantur esse evidenter credibilia; quae argumenta plurima retulimus in. 2. 2. ubi supra, ergo Theologia argumentatur ad sua principia probanda. Arguitur tertio.

Quoniam ipse D. Tho. in Summa contra gentes, nostrae fidei dogmata plurimis rationibus etiam naturalibus persuadet. Ut v. g. quod sit resurrectio mortuorum, quod sit possibile videre Deum sicuti est, et alia multa, ergo. Arguitur quarto.

Haec est necessaria consequentia: Christus resurrexit, ergo Christus mortuus est, ergo potest Theologus unum principium efficaciter ex alio probare.

AD HOC dubium respondetur breviter, ut sit prima conclusio.

Theologia non argumentatur ad probandum sua principia efficaciter necessario concludendo, neque a priori, neque ab effectu. Haec conclusio patet ex ratione D. Thomae. Et confirmatur. Quia si revera sunt principia ipsius scientiae non potest scientia illa ab aliis incipere, alioquin iam non essent principia scientiae.

Et si quis obiciat, quod Physicus potest incipere ab effectibus, quos per sensum percipit, ad ostendendum esse principia ipsorum effectuum, ergo etiam in Theologia poterunt principia saltem a posteriori efficaciter probari. Respondetur, quidquid sit de antecedenti, nego consequentiam. Non enim est eadem ratio. Quoniam effectus naturales, praesertim qui ad sensum patent, possunt sufficienter ostendere sua naturalia principia. Quoniam est proportio inter effectus et causam ipsorum naturali lumine cognita. At vero respectu principiorum Theologiae, quae sunt de Deo quatenus est auctor gratiae supra totum naturae ordinem, non sunt aliqui effectus nobis evidentes, qui proportionem habeant et necessariam connexionem cum ipsis primis principiis. Ac propterea neque a posteriori possumus evidenter probare sacrae Theologiae principia.

Sit secunda conclusio. Ad sacram Theologiam pertinet non solum explicare sua prima principia, sed, etiam probabiliter ostendere esse vera, et evidenter credibilia esse demonstrare. Cuius rei exemplum habes in commentariis super. 2. 2. supra, ubi adduximus plurima argumenta, quibus evangelica doctrina demonstratur evidenter credibilis. Et huiusmodi argumenta non solum conducunt ad inducendum infidelem ad fidem, sed etiam ad removendas tentationes fidelis, quibus interdum impugnatur contra fidei veritatem. Neque hoc est contra dictum Ambro. lib. 1. de fide. c. 5., ubi ait: Tolle argumenta, ubi fides quaeritur, quia huiusmodi argumenta non inducuntur tamquam ratio credendi, sed tamquam ratio destruens argumenta falsa, quibus aliquis tentatur, ut discedat a fide. Aufertur enim illi infirmo scandalum, ne discedat a fide.

Tertia conclusio pro intelligentia secundae conclusionis D. Tho. Quando sacra Theologia argumentatur contra negantes quaedam principia, si concedunt alia, procedit interdum non solum probabiliter, sed etiam necesaria consequentia. Ut v. g. adversus Iudaeos, qui admittunt Vetus Testamentum, fiunt argumenta necessaria ex suppositione Veteris Testamenti, quibus concluditur, iam Messiam advenisse, Vetusque Testamentum adimplevisse.

Et si aliquis dicat: Quare ergo non convertuntur omnes Iudaei? Respondetur cum Apostolo 2. Cor. 3. quod velamen positum est ante faciem eorumdum legitur Moyses. Cum ergo D. Thom. in secunda conclusione inquit, quod sacra doctrina argumentatur contra negantes quaedam principia, non intelligit de argumentatione solum probabili. Nam isto pacto etiam argumentatur contra negantes principia universa, quod Divus Thomas in tertia conclusione negat, in qua pari forma loquitur, atque in secunda. Intelligit ergo in utraque conclusione de argumentatione non solum probabili, sed necessaria.

AD argumenta in oppositum respondetur, quod argumentatio Apostoli potius est ad infideles et negantes resurrectionem mortuorum, quam ad fideles. Ait enim: Si Christus praedicatur, quoniam resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis, quod resurrectio mortuorum non est? Ecce ubi unum articulum fidei concedebant, scilicet: quod Christus resurrexit, alterum vero negabant. Et ideo Apostolus ex resurrectione Christi et aliis, quae admittebant, argumentatur ad resurrectionem mortuorum comprobandum, non solum ex concessis, sed etiam ex prophetia Oseae. 13. quasi deducendo ad inconveniens, quod si non esset resurrectio mortuorum numquam adimpleretur prophetia, quae dicit: Absorta est mors in victoria, ubi est mors victoria tua? ubi est mors stimulus tuus? Etenim si mortui non resurgunt, mors in aeternum vinceret. Ceterum consequentia illa, quam Apostolus facit concludens, quod si Christus resurrexit, et nos resurgemus, non est evidens lumine naturali, sed est evidenter credibilis ex suppositione, scilicet, quod Christus, qui est caput et redemptor hominum, resurrexit. Neque D. Tho. perperam attulit testimonium Apostoli ad probandum, quod sacra doctrina non argumentatur ad sua principia probanda. Quoniam quamvis resurrectio mortuorum sit principium Theologiae, tamen argumentum fiebat ad illos, qui negabant huiusmodi principium. Attulit etiam Divus Tho. hoc exemplum, ut nos doceret similiter argumentari.

Ad secundum argumentum respondetur non militare contra primam conclusionem. Quoniam illa non negat ea, quae sunt fidei probari posse secundum communem rationem credibilis, sed simpliciter per Theologiam probari negat. Ceterum secundum rationem communem D. Tho. docet. 2. 2. q. 1. ar. 4. ad secundum argumentum, quod ea quae sunt fidei, possunt esse visa sub ratione communi credibilis.

Ad tertium argumentum respondetur, quod D. Tho. in Summa cont. gent. non intendit demonstrationes facere eorum, que sunt fidei, sed persuasiones vehementes, quod sint possibilia nec rationi naturali repugnantia.

Ad quartum argumentum respondetur, quod eiusmodi consequentiae in quibus unus articulus ex alio potest colligi, sunt inutiles argumentationes, nisi fiant ad eos, qui negant unum principium et concedunt aliud. Quare simpliciter loquendo Theologia non argumentatur ad probanda sua principia. Haec de ista difficultate.

CIRCA tertiam conclusionem articuli notandum est, quod cum omne argumentum intellectum convincens debeat procedere ex veris et per bonam consequentiam, necesse est, ut dupliciter Theologus argumenta facta contra fidem dissolvat. Uno modo negando antecedens, altero modo negando consequentiam. Sed adhuc dupliciter potest negare antecedens, vel consequentiam. Uno modo ex propriis Theologiae, non quidem scitis, sed creditis, ut v. g. si quis obiciat contra fidem Trinitatis, quod nulla res eadem numero est plures hypostases; et tunc Theologus respondeat, nego antecedens, immo Deus est una substantia numero et tres hypostases. Altero modo potest respondere ex scitis, vel simpliciter, vel quantum ad aliquid, ut si v. g. ad eandem obiectionem respondeat Theologus, nego antecedens, si res illa sit infinita essentia vel infinita substantia. Tunc respondet ex scitis non simpliciter: neque enim scit, sed credit, quod res infinita, sit plures hypostases, sed scit, non repugnare intellectui, quod essentia illimitata sit in pluribus suppositis. Atque ita saltem dubiam facit obiectionem, ut non certo concludat. Porro si alius obiciat contra mysterium Eucharistiae in hunc modum: Accidentis esse, est inesse, ergo si accidentia sunt in hoc sacramento, sequitur quod insunt substantiae. Tunc respondebit Theologus ex scitis, quod accidentis esse non est formaliter actu inesse, sed in aptitudine. Quae propositio scita est, quamvis non ex propriis principiis Theologiae: tamen Theologus ex proprio officio utitur aliis scientiis, tamquam ancillis ad dissolvendum obiectiones propriis principiis contrarias. Dicendum ergo, quod primi generis solutiones non sunt Theologales; sed cuiusvis fidelis est sic respondere. At vero solutiones reliquae Theologales sunt, quae procedunt ex scitis utrolibet modo.

Rursus etiam in negatione consequentiae dupliciter potest responderi. Uno modo negando absolute quamlibet consequentiam in qua aliquid contra fidem infertur, ita ut respondens nullam rationem reddat vel defectum consequentiae assignet, et talis responsio cuiuslibet Christiani est. Altero modo poterit quis respondere assignans aliquam differentiam comparationis vel defectum consequentiae ostendens, et talis responsio ad Theologi munus spectat. Ut si v. g. obiciat aliquis contra mysterium Trinitatis. Haec est bona consequentia: omnis homo generat, Petrus est homo, ergo Petrus generat: ergo et ista est bona consequentia. Omnis Deus generat, filius est Deus, ergo filius generat. Tunc Theologus respondebit, quod istae consequentiae non sunt similis formae; et asignabit instantiam: Omnis motus est actio, passio est motus, ergo passio est actio. In qua antecedens ab omnibus conceditur, et consequens negatur. Ac proinde sicut Philosophus naturalis, aut Metaphysicus tenebitur respondere ad hanc tertiam consequentiam et dicere, quod non est similis primae propter aliquem Logicalem defectum: sic etiam et Theologus respondebit, quod secunda consequentia non est similis primae, et asignabit eundem defectum, quem philosophus, vel certe alium similem iuxta prioristicae resolutionis regulas. De quibus modo non est dicendum per singula.

De locis Theologicis.

IAM vero ad ea quae graviora sunt accedendum nobis est; videlicet, ut circa quartam, quintam et sextam conclusiones Divi Tho. in quibus differentia locorum, ex quibus Theologus argumenta deducit, a D. Thom. proponitur, potissima dubia, quae sese possunt offerre diligenter examinemus.

Principio pro novitiis Theologis dicendum nobis breviter est, quid sit locus Theologicus, et quotuplex sit locus Theologicus. Est igitur locus Theologicus sedes quaedam et caput, unde Theologus argumenta desumit. Neque in huius diffinitionis explicatione plurimum immorandum est. Quoniam sicut in aliis humanis scientiis sunt sua cuique capita et principia argumentorum, quae secundum artem dialecticam disponuntur. Id quod Aristoteles in Topicis fecisse videtur proponens communes locos, ex quibus omnis argumentationis forma ad omnem disputationem inveniretur. Ad hunc ergo modum et nos praesupponentes, quae ex dialectica communia sunt omnibus disciplinis (cuius ignorantiam multis Theologis alias diligentissimis plurimum nocere video) quosdam locos Theologiae proprios proferimus quasi promptuaria quaedam, ex quibus Theologus necessarias argumentationes ad confirmandam veritatem et refellendam falsitatem facile depromat. Huiusmodi autem locorum divisio iuxta doctrinam D. Tho. in praedictis conclusionibus trimembris est. Nam ad tria capita reduxit arguendi locos quibus Theologus uti possit.

PRIMUM caput est auctoritas Sacrae Scripturae. Ac proinde primus locus, et potissimus argumentandi Theologo est ex auctoritate Sacrae Scripturae. Cuius rationem D. Thomas reddit in solutione ad secundum argumentum. Quia principia huius doctrinae per revelationem habentur, ac proinde Theologia tamquam ex maxime proprio loco procedit ex auctoritate Scripturae canonicae. In qua ea quae ad fidem pertinent sacris scriptoribus revelata continentur.

Secundus locus argumentandi Theologo est ab auctoritate aliorum doctorum Ecclesiae, unde Theologus (inquit Divus Tho.) probabiliter argumentatur.

Tertius locus, quo Theologus quasi extraneo utitur, est humana ratio et philosophorum auctoritas. Ex quibus probabilia argumenta deducit. Haec habemus ex Divo Tho. AT vero recentiores Theologi, distinctionis gratia et ut exactius discipulos erudirent, maiorem horum locorum numerum proferunt. Inter quos diligentissime ac cum mirabili eruditione praeceptor meus Cano in hac parte supereminere videtur. Numerat itaque ille decem capita Theologicarum argumentationum. Ex quibus Theologus pro rerum opportunitate procedit.

Primus locus est auctoritas Scripturae sacrae, quae libris canonicis continetur.

Secundus locus est traditio Apostolica, quae quamvis scripta non sit, tamen doctrina est, quae ab ipso Christo et Spiritu Sancto per Apostolos de aure in aurem ad nos usque transisse creditur. Et idcirco huiusmodi traditiones vivae vocis oracula recte dici possunt.

Tertius locus est auctoritas Ecclesiae.

Quartus locus est auctoritas Concilii generalis.

Quintus est auctoritas Ecclesiae Romanae, in quo etiam includitur auctoritas Summi Pontificis.

Sextus est auctoritas sanctorum Patrum Ecclesiae doctorum.

Septimus est auctoritas scholasticorum theologorum, quibus adiungitur auctoritas iuris Pontificii peritorum.

Octavus est naturalis ratio, quae in omnibus disciplinis naturali lumine inventis sese exercet.

Nonus locus est auctoritas philosophorum naturalium, quibus adiungitur auctoritas Caesarei iuris consultorum, qui veram philosophiam moralem profitentur.

Decimus et ultimus est humanae Historiae auctoritas, sive per auctores fide dignos scriptae, sive maiorum relatione traditae.

SED rogas, quid est in causa, quare D. Tho. illa tantum tria capita commemoravit?

Respondetur, quod D. Tho. exempli gratia illa tria posuit, ad quae nihilominus et decem numerata reduci poterunt. Quoniam ad auctoritatem canonicae Scripturae Ecclesiae auctoritas etiam romanae et conciliorum ac traditionum Apostolicarum firmitas reduci poterit. In his enim omnibus divina auctoritas continetur, quae primo in Sacris Litteris sive in sacrarum litterarum auctoribus invenitur, in quibus etiam Ecclesiae auctoritas commendatur, dum dictum est Petro. Matth. 16. Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Deinde ad aliorum doctorum Ecclesiae auctoritatem reduci potest tamquam aliquid minus, auctoritas scholasticorum et philosophorum, quorum auctoritas in hac parte non tanta est, atque sanctorum Patrum, quos ipsi Theologi scholastici merito venerantur. Ceterum ad tertium caput, cuius meminit D. Tho. reliqua, quae inter decem numerata sunt, facile reducentur. En tibi quid sit locus Theologicus, et quotuplex sit.

Deinceps ex praedictis locis numeratis quaedam nobis deligenda sunt de quibus in hoc loco opportune disputatio suscipitur. Secernamus ergo locos illos, de quibus in aliis partibus Summae D. Tho. latius Theologi scholastici disputare consueverunt. Huiusmodi sunt auctoritas traditionum Christi et Apostolorum, auctoritas Ecclesiae Catholicae et summi Pontificis Ecclesiae Romanae episcopi, auctoritas etiam ipsius Romanae Ecclesiae. De quibus omnibus in. 2. 2. q. 1. ar. 10. etiam a me abunde satis disputatum est. Ceterum ex reliquis locis non omnes specialem habent difficultatem, ut hic et nunc prolixius versentur. Patet enim, etiam non Theologis, quae et quanta sit humanae rationis et philosophorum atque historiae humanae auctoritas. Quapropter circa huiusmodi, neque libet neque licet in praesentia immorari. Tota igitur nostra disputatio legitime nunc impendetur atque terminabitur circa tria loca Theologica pro viribus explicanda, videlicet, circa auctoritatem sacrae Scripturae, et circa auctoritatem sanctorum Patrum, et circa auctoritatem scholasticorum Theologorum, iurisque pontificii peritorum, qua ex parte circa Theologalia versantur. Ut ergo de his tribus ordinate agamus.

Dubium 3

DUBITATUR tertio in ordine commentariorum huius articuli: Quid sit Sacra Scriptura; utrum sit Spiritu Sancto inspirante et verba dictante conscripta? Ecce quomodo iam incipimus exercere, quae dicta sunt de sacra Theologia, quod ad eam pertinet explicare sua principia, quorum unum est, esse Scripturam Sacram infallibilem, quae per Dei revelationem ab hominibus conscripta est. Et nihilominus valde utile erit, definitionem Sacrae Scripturae proponere atque dilucidare. Ut ergo more nostro procedamus, arguitur pro parte negativa argumentis eorum, qui, ut Hieronymus in proemio super epistolam ad Philemonem testatur, opinati sunt non semper sacros scriptores Deo inspirante scripsisse.

Est igitur primum argumentum. Imbecillitas humana non potest ferre ad multum temporis Spiritus Sancti supereminentem illuminationem: sed huiusmodi auctores plurima scripserunt, in quibus multum temporis insumebant: ergo non est verosimile, quod continue ab Spiritu Sancto agerentur. Et confirmatur. Quia plurima continentur in Scripturis Sacris quae propter sui humilitatem indigna videntur ut a Spiritu Sancto dictarentur, ut v. g. quod iuniorem Tobiam canis sequutus sit in sua peregrinatione Tob. 6. Item quod in 2. epist. ad Tim. c. 4. dicit Apostolus: pennulam, quam reliqui Troade apud Carpum, veniens affer tecum. Et ibidem: Lucas est mecum solus. Et alibi. 1. ad Tim. 5.: Modico vino utere propter stomachum tuum et frequentes infirmitates tuas. Et alia multa similia, quae indigna videntur, ut speciali auxilio Dei scripta esse credantur.

Secundo. Praedicti auctores plurima scripserunt temporalia, quorum ipsi testes oculati extiterunt, ergo ad huiusmodi scribenda non erat necessaria divina inspiratio. Antecedens patet. Nam D. Ioan. inquit. c. 19. Continuo exivit sanguis et aqua, et qui vidit testimonium perhibuit. Et plurima alia scripsit, quae ipse propriis auribus audivit a Christo, et propriis oculis vidit; ergo ad huiusmodi superflua erat Spiritus Sancti illuminatio. Et Moyses plurima scripsit de exitu Israel de Aegypto, quorum ipse oculatus testis fuit. Et confirmatur ex eo, quod inquit Lucas. c. 1. Visum est mihi assecuto omnia a principio diligenter ex ordine tibi scribere, optime Theophile, ergo Evangelium Lucae non Spiritu Sancto inspirante atque dictante, sed ut ipse inquit (sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis) humana traditione scriptum, est. Et Marcus etiam (testante Hieronymo in cathalogo scriptorum Ecclesiasticorum) scripsit Evangelium, sicut Petrum narrantem audierat. Ergo non Deo inspirante et verba dictante scriptum est.

Tertio. Si Sacra Scriptura tota Spiritu Sancto inspirante et verba dictante esset conscripta, unus et similis esset stylus locutionis iuxta subiectam materiam. Quemadmodum ciceronianus stylus ubique agnoscitur: at vero videmus in Sacris Litteris dictionis maximam differentiam iusta uniusquiusque scribentis ingenii atque linguae proprietatem. Id quod D. Hierony. super Isaiam observavit advertens Isaiam, eo quod de semine regio esset, elegantius ceteris Prophetis fuisse locutum. Est ergo signum, quod ipsi sacri scriptores proprio marte saltem verba componebant.

Quarto. Auctores Novi Testamenti dum Veteris testimonia proferunt non eisdem verbis referunt quibus scripta sunt, sed servata sententiae veritate, aliis utuntur verbis, ergo signum est, quod in verborum compositione unusquisque proprio marte utitur. Antecedens probatur ex D. Hiero. in Isaiae. c. 7. ubi ait, quod in multis testimoniis quae Apostoli et Evangelistae de libris veteribus assumpserunt non sunt sequuti verborum ordinem, sed sensum. In cuius rei testimonium adducit illud Isaiae. c. 7. Ecce virgo concipiet, et pariet filium; quod citans Matthaeus dixit. c. 1.: Ecce virgo in utero habebit, et pariet filium; et ubi dicebatur, vocabitur, posuit Matthaeus vocabunt nomen eius. Hoc ipsum docet Euthimius super Matth. c. 3., et adducit exemplum ex capit. 9. Isaiae, quod Matthaeus citat. c. 4.: Terra Zabulon et terra Neptali via maris trans Iordanem Galilea gentium. Populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam, etc. Et tamen apud Isaiam non eisdem verbis scriptum fuerat. Item idem docet Hiero. in Amos. c. 5., et super epistolam ad Ephesi. c. 5., ubi Apostolus citans illud ex Genesi: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, non utitur eisdem verbis. Quae omnia confirmantur. Quoniam ipsimet Evangelistae eandem narrantes historiam non eisdem verbis et circumstantiis utuntur.

Quinto. Quoniam Apostolus. 1. ad Cor. 12. ait: Ceteris ego dico, non Dominus: si autem omnia Spiritus Sancti revelatione scriberet, non dixisset: Ego dico, non Dominus, sed potius ut prophetae dicebant: Haec dicit Dominus. Et confirmatur ex D. Basilio lib. 5. contra Eunomium. c. penult., ubi inter alia docet, quod Spiritus non aliquando sua, aliquando quae Dei sunt loquitur; sed omnia Spiritus verba, Dei verba sunt. Moyses autem et Paulus et alii Prophetae quandoque ea quae Dei sunt loquuntur, quandoque sua. Origenes etiam in homil. 16. super Numeros ait, sermonem Ionae ad Ninivitas, a Iona potius quam a Deo prolatum fuisse. Nam per Moysem multa quidem locutus est Deus; aliqua tamen et Moyses propria auctoritate mandavit. Et Ambrosius, lib. 8. in Lucam. c. 16. in illud: Ad duritiam cordis vestri, inquit: Quae propter fragilitatem humanam scripta sunt non a Deo scripta, et affert exemplum ex Apost. 1. ad Cor. 12. Ubi inquit: Praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere. Et paulo post inquit: Ceteris ego dico non Dominus. Hic ait Ambrosius, negavit Apostolus, legis esse divinae, ut coniugium qualecumque solvatur. Et hoc ipsum confirmatur ex 2. ad Cor. 11., ubi ait Apostolus: In quo quis audet, in insipientia dico, audeo et ego. Ministri Christi sunt, ut minus sapiens dico, plus ego. At vero verba Spiritus Sancti in insipientia dici non possunt, ergo Apostolus humano spiritu ibi est locutus.

Ultimo. Si omnia quae Apostolus scripsit existunt ex divina revelatione, sequitur, quod summus Pontifex non possit dispensare in eo, quod bigamus fiat Episcopus. Quoniam Paulus dicit, ut sit unius uxoris vir.

Propter haec et similia argumenta non defuerunt olim, qui partem negativam sequuti fuerint. Inter quos notatur Erasmus in annotationibus super Matth. c. 2. et super. c. 1. Marci.

PRO decisione veritatis advertendum est, quod cum aliqua scriptura dicitur Deo inspirante conscripta, tripliciter potest intelligi. Primo modo, quia res ipsae, de quibus scribendum est, occultae erant scriptori, et Deo revelante illi innotescunt. Iuxta illud Psal. 50: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi. Altero modo quoniam res, quae scribitur, nota quidem erat scriptori; tamen quod animum ad scribendum appulerit, Deo specialiter movente atque inspirante factum est. Ac proinde speciali quadam assistentia Spiritus Sancti detinetur scriptor, ne malitia aut oblivione in aliquo decipiatur. Tertio modo ita dicitur scriptura revelata sive ex revelatione, quoniam ipse Deus, non solum res occultas scribenti revelavit, vel ad res sibi notas scribendas excitavit, et ne erraret manu tenuit, sed etiam verba ipsa singula, quibus scriberet, suggessit et quasi dictavit.

Sit ergo prima conclusio. Sacra Scriptura, de qua loquimur, ex divina revelatione habetur interdum primo, interdum secundo. modo. Haec conclusio certa debet esse apud omnes catholicos. Et probatur. Quia partim plurima continet supra omnem naturalem rationem elevata, quale est mysterium Trinitatis, et Incarnationis, et alia plurima; partim vero quae vel experientia, vel humana ratione constare poterunt. Sed in his omnibus scriptor ipse quantumlibet diligens et attentus, nihilominus aliquando falli poterat, aut oblivisci; ergo in omnibus illis rebus partim revelatione, partim instigatione et asistentia Sanctus affuit Spiritus, ne aliqua via scriptor a veritate deviaret. Patet consequentia. Nam ut inquit Augustinus in epistola. 8. et 10. ad Hieronymum: Si in sacro quovis libro una quaelibet falsitas reperitur, totius libri certitudo perit. Quo argumento ipsemet lib. 2. De Consensu Evangelistarum capit. 12. ostendit, Prophetarum et Apostolorum scripta nullam omnino habere falsitatem. Et confirmatur. Nam si semel admittamus scriptorem sacrum in aliquo uno etiam levissimo defecisse, iam arbitrandum erit, quaenam sit res levis et quaenam gravis. Si autem hoc humano arbitrio relinquatur iudicandum, cuidam videbitur leve quod grave est, ac proinde Scripturarum certitudo deficit. Deinde probatur ex illo Petri in. 2. canonica, cap. 1.: Omnis prophetia propria interpretatione non fit; sed Spiritu Sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines, hoc est ministri Dei. Item Apostolus 2. Cor. 13.: An experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur Christus? Tunc est argumentum. Blasphemum esset dicere, quod Deus in aliquo uno levissimo mentitur, ergo si Spiritus Sanctus locutus est per Prophetarum scripta, sequitur quod ipse Spiritus Sanctus in aliquo fallit, aut fallitur, aut certe quod Propheta in nullo. Praeterea Matth. 5. inquit Dominus: Donec transeat caelum et terra iota unum, aut unus apex non praeteribit a lege, donet omnia fiant. Ergo si Vetus Testamentum, aut lex Moisis neque in uno iota aut apice errat, multo minus Evangelium Christi errare poterit. Praeterea. Si quod mendacium in Sacris Litteris leve dici potest iuxta contrarie opinantium sermonem, maxime esset si sacri scriptores aliquid ex proprio marte confingerent ad laudem Dei et populi aedificationem; sed hoc ipsum Apostolus. 1. ad Cor. 15. gravissimum esse iudicat, dum inquit: Si Christus non resurrexit invenimur falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit; ergo nulla falsitas potest esse levis in sacris scriptoribus, qui vice Dei loquuntur. Et denique in vanum videmur laborare, dum testimonia Scripturarum in confirmationem conclusionis adducimus; quoniam adversarii haec eadem testimonia levem materiam continere fortassis respondebunt. Habeamus igitur conclusionem praemissam certam secundum fidem catholicam. quam a sanctis Patribus accepimus, et Ecclesia catholicam, magistra et duce omnium fidelium, animis indita est.

Secunda conclusio. Spiritus Sanctus non solum res in Scriptura contentas inspiravit, sed etiam singula verba quibus scriberentur, dictavit atque suggessit. Haec conclusio videtur consequens ad praecedentem. Nam si relinqueretur in arbitrio scriptoris sacri, quibus verbis intellecta proferret aut scriberet, posset errare in legitima explicatione eorum quae sibi revelata sunt; ergo in Sacris Litteris posset reperiri aliqua falsitas. Consequentia patet, et probatur antecedens. Quoniam humanum est, etiam si homo errorem in mente non habeat, saepe in verbis errare, atque unum pro altero proferre. Praeterea haec veritas confirmatur ex doctrina D. Ambrosii in prooemio D. Lucae in illa verba: Quoniam multi conati quidem sunt ordinare narrationes rerum: Ubi inquit: Conati utique illi sunt, qui implere nequiverunt. Qui enim conatus est ordinare, suo labore conatus est. Sine conatu sunt enim donationes et gratia Dei, quae ubi se infuderit rigare consuevit, ut non egeat, sed redundet scriptoris ingenium. Non conatus est Mathaeus, non conatus est Marcus, non conatus est Ioannes, non conatus est Lucas: sed Divino Spiritu ubertatem dictorum rerumque omnium ministrante, sine ullo molimine coepta compleverunt. Ecce ubi inquit, quod Spiritus Sanctus ministravit illis ubertatem dictorum, hoc est verborum et rerum. Et confirmatur ex ipso textu. Quoniam (inquit) Ordinare narrationem rerum. Quod quidem non solum est intelligere res ipsas, sed etiam orationem componere verbo, aut scripto, qua explicentur quae intellecta sunt. Item D. Gregor. in prooemio moralium. cap. 1. inquit: Ipse igitur Deus haec scripsit, qui haec scribenda dictavit. Dictare autem verba ipsa determinare significat. Et confirmatur ex Psal. 44: Lingua mea calamus scribae velociter scribentis. Quae comparatio in hoc videtur consistere, quod sicut calamus ab ipso scribente determinatur ut hos characteres exprimat, ita et Prophetae imaginatio determinata verba recipit, ut verbo aut scripto proferat. Et tandem quorsum Sacrarum Litterarum interpretes tam attente singula verba Scripturae Sacrae expenderent, nisi eadem ab Spiritu Dei dictata fuisse intelligerent? Probatur praeterea. Quoniam Spiritus Sanctus dicitur locutus per Prophetas, loqui autem per Prophetas non solum est revelare illis veritatem, sed eorum linguam et calamum movere, ut sic loquantur, quatenus convenienter revelata proferant, iuxta illud Psalm. 44: Lingua mea calamus scribae velociter scribentis. Confirmatur ex illo quod Christus dixit Matth. 20: Non enim estis vos qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis. Praecesserat autem: Nolite cogitare, quomodo aut quid loquamini. Ergo sacris scriptoribus datum est quomodo et quid scriberent. Item Ierem. 36. Est elegans huius rei testimonium, ubi cum Baruch ad populum legisset librum, quem ipse scripsit dictante Ieremia, et interrogantibus principibus quomodo scripserit omnes sermones istos ex ore Ieremiae, respondit Baruch: Ex ore suo loquebatur quasi legens ad me omnes sermones istos, et scribebam in volumine attramento. Ecce argumentum. Qui loquitur legens in libro, non componit verba, quae loquitur, sed ea, quae iam determinata invenit. Cum ergo Propheta loqueretur quasi legens in libro, iam ab Spiritu Sancto in eius phantasia scripta erant verba quae loquebatur.

Tertia conclusio. Si quis tamen asserat, quod verborum compositio relinquitur saepe scientiae et diligentiae scriptoris sacri, ita tamen, quod Spiritus Sancti assistentiam necessariam affirmet, ut scriptor ipse non erret in verbis aut verborum compositione, nihil dicit fidei contrarium, ut gravem censuram mereatur ista assertio, quamvis mihi non videatur vera, aut omnino tuta propter argumenta facta in confirmationem praecedentis conclusionis.

Probatur ista conclusio. Quia dum scriptor Sacer scribit res, quas ipse vidit, sufficit ut illa scriptura dicatur Sacra, quod instinctu Spiritus Sancti ad scribendum res illas animum appulerit, et quod eiusdem Spiritus assistentia manuteneatur, ne memoria excidant quae narrare iubetur: ergo idem concursus Spiritus Sancti sufficiet ad verborum compositionem, quam ipse Sacer scriptor propriis viribus adinvenire, et facere potest. Consequentia patet. Quia non minus refert rerum memoria gestarum, quam ordo et compositio verborum. Item probatur. Quia secundum praedictum modum dicendi non potest colligi quod in Scriptura sit aliqua falsitas etiam in re minima aut levi. Sufficit enim manutenentia Spiritus Sancti ne homo erret in iis, quae propriis viribus assequi poterat, quamvis defectibiliter, si a Spiritu Dei non manuteneretur. Ceterum etiam potest satisfieri testimoniis Scripturae Sacrae in quibus dicitur, Deum loqui per Prophetas, et verba Dei esse, quae loquuntur, et alia similia, si dicatur quod verba et sermones Dei esse dicuntur quando Spiritus Sancti impulsu et manutenentia loquitur aut scribit Propheta, etiam si verba idiomate sibi noto componat atque ordinet. Dixerim autem in ista conclusione saepe, quoniam interdum cum Sacer scriptor loquitur de rebus sublimibus atque supernaturalibus, etiam necessarium videtur ut ipsa verba, quibus explicentur, inspirentur a Deo. Sit exemplum, cum Ioannes dixit. c. 1. sui Evang.: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum: et reliqua, non videtur possibile, ut arte humana eam orationem componeret, nisi Spiritu Sancto dictante, verba didicisset. Nihilominus tutius dicitur et absque calumnia, quod quemadmodum Spiritus Sanctus animum scriptoris ad scribendum applicat, etiam verba et eorum compositionem tradat: et probatur. Quoniam nisi ita dicimus, vix poterimus differentiam assignare inter Sacram Scripturam, et definitiones conciliorum, quae a summo etiam Pontifice confirmata sunt, et inter Sacram Scripturam. Nam utrobique assistit Spiritus Sanctus, ne sit error, At vero si utrobique verba et ipsorum compositio relinquitur humanae industriae, sequitur nullam esse differentiam. Quoniam etiam conciliorum definitiones scriptae ex manutenentia ipsius Spiritus Sancti infallibilem veritatem continent. Quamvis etiam et ad hoc responderi posset, magnam esse differentiam. Quoniam conciliorum definitiones, dum scribuntur ab aliquo notario, dictante Theologo, non adest illic Spiritus Sancti impulsus ut scribat ille et iste dictet. Etenim in huiusmodi orationis compositione ab illis errari poterit, et eorum error postea corrigitur a Concilio. At vero Sacra Scriptura assistente Dei Spiritu conscribit, neque in terra superiorem habet, qui corrigat.

AD argumenta in principio dubii posita iam respondendum est.

Ad primum respondetur, quod Spiritus Sanctus fortiter et suaviter movet humanam mentem supernaturali instinctu et illuminatione. Atque ita quamdiu voluerit continet, ut sibi ministret intelligendo et scribendo quae beneplacita sunt Illi. Neque tamen opus est, ut quae a sacris scriptoribus scripta sunt, uno motu continuo scriberentur, sed quibusdam intervallis factis cessante Spiritus Sancti impulsu cessabant, et iterum impellente scribebant.

Ad confirmationem respondetur, quod omnia quae continentur in Sacra Scriptura, etiam si minima videantur, tamen utilia sunt. Probatur primo. Quia Deus Scripturarum specialis auctor nihil sine causa dicit. Omnia enim refert ad hominum utilitatem et gloriam suam, iuxta illud Isai. 48. Ego Dominus docens te utilia, et ad Roma. 15. cap. Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, et 2. ad Timoth. 3.: Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum etc. Ceterum in particulari advertere quid utilitatis habeat unaquaeque res, quae in aliqua historia narratur, non est praesentis instituti. Sed in communi dicimus, quod plurima ad veritatem historiae et ornatum interponuntur. Quemadmodum et in parabolis Evangelicis non omnia, que interponuntur aliquid parabolice significant, sed propterea, quae significant annectuntur. Sicut dicit Chrysost. super Matthae. cap. 20 explicans parabolam de patre familias, qui exit primo mane conducere operarios. Et D. August. lib. 16. de civit. cap. 2. inquit: Non omnia, quae gesta narrantur, aliquid etiam significare putanda sunt, sed propter illa, quae aliquid significant attexuntur. Et affert exemplum. Sicut solo vomere terra prosciditur, sed ut hoc fieri possit, etiam cetera aratri membra sunt necessaria. Item soli nervi in citara sonum efficiunt, et tamen non soli nervi sunt in cithara, aut lyra. Vide Pagninum in prologo Isagogi. Hinc advertant Verbi Dei concionatores, quod quamvis pium sit in Sacrarum Littera-rum singulis circumstantiis mysticos sensus inquirere, id quod egregie, et cum magno fructu efficit. D. Greg. in suis moralibus, historiam Iob tropologice interpretatus: tamen oportet, ut congrue et concinne modesteque et graviter huiusmodi tropologicos sensus ex Sacris Litteris hauriant, atque proferant. Quod autem in argumento quaedam narrantur ut humilia et indigna Deo, qui ita dicunt, non intelligunt Scripturas, neque virtutem Dei. Nam canis peregrinantem Tobiam sequutus praedicatores significat, qui Christi vestigia sequuntur. Vide illic glossam ordinariam et interlinearem. Deinde, non modicum solatii nobis est, dum Apostolum, qui caritate cum Seraphinis contendere poterat, videmus in terra pennula indigentem, et sibi afferri mandantem. Praeterea quod Apostolus D. Lucae caritatem, quam erga se habuit, narraverit, non est abs re. Quod autem erga Timothei salutem sollicitus esset, quis non videat, nobis exemplum dedisse, ut erga proximos, praesertim ministros Dei, simus misericordes. In quem locum habes singularem homiliam integram D. Chrys. quae prima est earum, quae ad populum Antiochenum titulum habent, quae habentur in principio tomi. 5. Ubi etiam docet Chrysost. quanta eruditione etiam in minimis Scriptura Sacra sit plena.

Ad secundum argumentum iam diximus in prima conclusione, quomodo necessaria fuerit Spiritus Sancti assistentia etiam ad ea infallibiliter enarranda, quae ipsi Sacri scriptores viderunt et audierunt.

Ad confirmationem respondetur, quod Spiritus Sanctus interdum assumpsit ministros Evangelii eos, qui cum Christo conversati sunt, ut omnibus modis testes essent mysteriorum Christi, ut Evangelium eius etiam humano more credibile iudicaretur ab hominibus. Unde et Petrus, ut refertur capit. 1. Actorum, inquit: Oportet ergo ex his viris, qui nobiscum sunt congregati in omni tempore quo intravit et exivit inter nos Dominus Iesus incipiens a baptismate Ioannis, usque in diem, qua assumptus est a nobis, testem resurrectionis eius fieri unum ex illis. Oportet, inquit, non quia praecipuum testimonium reddendum esset propterea quod Apostoli cum Christo fuerint conversati, sed ut eorum testimonium etiam apud homines humano modo valeret et firmum esset. Verumtamen aliud testimonium certius et firmius erat illis in corde, cuius virtute, et praedicabant et scribebant, et cui testimonio nobis magis attendendum est. Sic enim docet Petrus in 2. canonica cap. 1. dum inquit: Hanc vocem nos audivimus de caelo allatam, cum essemus cum Ipso in monte sancto, et habemus firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis attendentes. Et post pauca: Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia, sed Spiritu Sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Ad praedictum ergo finem potuit Lucas dicere: Sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt et ministri fuerunt sermonis. Verumtamen quaedam Lucas scripsit, quae Apostoli non viderunt, ut annuntiatio angelica, et virgineus partus in loco tam humili, et angeli cantantes, gloria in excelsis, et multa alia, quae ad infantiam Christi pertinent, quae nisi a Spiritu Sancto et forte ab ipsa Dei genitrice narrante, discere non potuit. Sed sive Lucas, sive Marcus ab aliis narrata scripserint, tamen ut narrata scriberent, Spiritus Sanctus impulit, et ut in illorum narratione non obliviscerentur, idem Spiritus astitit: immo ut probabilius et tutius videtur, superiore lumine eadem narrata docuit, et ei singula verba, quibus scriberentur, dictavit.

Ad tertium argumentum respondetur, quod cum Deus omnia suaviter disponat, ita uniuscuiusque scriptoris sacri mentem illuminabat, eidemque verba dictabat quae maxime illorum statum et conditionem decebant. Quemadmodum et musicus spiritu oris sui aliter tibia, aliter tuba, et aliis instrumentis personat. Sic etiam multifarie multisque modis locutus est olim Deus in Prophetis. Et Isaiae. 11. dicitur: Deus in manibus Prophetarum assimilatus. Quia unusquisque Propheta talibus utebatur similitudinibus, quales sibi in promptu erant, et quasi in manu iuxta conditionem propriam.

Ad quartum negatur consequentia. Quoniam cum eodem spiritu loquerentur Evangelistae et Prophetae, ad gravitatem loquentis Dei pertinebat, ut non eisdem omnino verbis rem eandem semper repeterent. Immo ex hoc ipso colligitur, quod Sacri Scriptores non spiritu proprio loquebantur. Quoniam non ausi fuissent verbum ullum permutare.

Secundo respondetur, quod illa testimonia, quae ex Veteri Testamento Evangelistae citant, ita habentur in editione Septuaginta interpretum, qua editione fere semper non sine mysterio Apostoli et Evangelistae utebantur. Sed quod mihi magis satisfacit illud est, quod ipse Auctor Scripturarum, cui sensus Scripturarum notissimus est, differentibus verbis eadem proferebat. Id quod per quatuor Evangelistas passim fieri invenimus tanta differentia verborum, ut interdum sanctorum Patrum opera ad illorum consonantiam intelligendam necessaria fuerit.

Ad quintum respondetur, quod Paulus, Domini sive praeceptum sive consilium in eo loco vocavit, quod Christus Dominus ore proprio, vel praecepit in Evangelio, vel consuluit. Ceterum consilium suum Paulum Spiritus Sancti consilium existimabat, cum aiebat: Puto autem quod

ego spiritum Dei habeam. Ad confirmationem respondet magister Cano lib. 2. de locis. cap. 8. ad secundum argumentum, distinguens, ea quae Sacri Auctores scripserunt, esse in duplici differentia. Quaedam quae supernaturali solum revelatione cognoscebant, et ea Basilius dicit, a Spiritu Sancto esse: alia vero naturali cognitione tenebant, quae scilicet, aut oculis viderant, aut manibus (ut ita dicam) attrectaverant, et haec, ut scriberentur, non egebant supernaturali lumine et expressa revelatione; sed solum Spiritus Sancti praesentia, ut sine ullo errore scriberentur, et haec sunt, quae dicit Basilius, Paulum et Prophetas de suo loqui. Ceterum Origenes in ea sententia non perstitit. Ambrosius vero super primam epistolam ad Corin. cap. 7. consentit cum nostra explicatione in capite. 35. suorum commentariorum.

Respondetur secundo, mihi probabilius esse, ut etiam ea ipsa quae Sacri Scriptores viderant et contrectaverant, superiori lumine iterum a Spiritu sancto illuminati intellexerint, et ab ipso verba quibus scriberent, acciperint. Idcirco Divum Basilium aliter intelligo. Intendebat enim ex Sacris Litteris confirmare Spiritum Sanctum esse Deum, et hoc probat. Quia ubi introducitur in Sacris litteris Spiritus Sanctus, ut in propria persona loquens, numquam eius sermo contraponitur secundum formam verborum sermoni Dei, tamquam si ipse non esset Deus. Ceterum quando Prophetae, et Sacri Scriptores de seipsis, et quasi in persona propria loquuntur tametsi hoc ipsum quod loquuntur, spiritu Dei iuvante loquuntur, tamen quae dicunt, non possunt verificari, quasi Deus ea ipsa per se loquatur. Et horsum attulit dictum Ieremiae capite. 12: Iustus quidem tu es, Domine, verumtamen iusta loquar ad te. Quare via impiorum prosperatur etc. Quae verba quamvis Propheta, Deo expresse iubente, et illuminante loquatur, tamen in persona Dei aut Spiritus Sancti dici non possunt. Aliquando vero ita loquuntur quasi Deus ipse in propria persona loquens introducatur. Quod si attente legeris Basilium in praedicto loco, fortassis non displicebit haec nostra solutio. Sed neque mihi prior displicet.

Ad ultimum argumentum quidam respondent, tantam esse Ecclesiae auctoritatem, ut quaedam etiam de Scripturis Sacris immutaverit. Ut exempli gratia afferunt illud. Act. 15. ubi Apostoli constituerunt, ut gentes conversae ad Evangelium abstinerent a suffocato et sanguine, et similiter quod baptisma conferretur in nomine Christi, et quod Christus Eucharistiam post coenam contulerit, Ecclesia vero non nisi ieiunis, Christus etiam sub ambabus speciebus Eucharistiam contulit; Ecclesia vero laicis sub una tantum. Verumtamen huiusmodi responsio lubrica est, et erroris ansam praebet.

Respondetur ergo melius et tutius, quod praecepta quae habentur in Scriptura, quaedam sunt temporalia, quae secundum loci et temporis circumstantias convenienter praecipiuntur, et tale fuit statutum Apostolorum de abstinentia, et suffocato. Quoniam huiusmodi commestio horrori erat Iudaeis, cum quibus gentes conversari oportebat. Verum cessante huiusmodi causa, Ecclesia sciens et prudens huiusmodi observantiam vel dissimulare, vel abolere potuit. Alia vero sunt praecepta, vel naturalia vel etiam supernaturalia, quae non respiciunt temporis aut loci circumstantias, ut obligatoria sint et valida, sed secum afferunt materiae necessitatem et finem, quale est illud Matt. 28. Baptizate omnes gentes, docentes servare omnia, quaecumque mandavi vobis, et illud Ioan. 3: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu Sancto, etc. Et haec nullatenus Ecclesiae auctoritate immutari possunt. Aut aliter dicamus, quod quaedam praecepta Apostoli ut Ecclesiae praelati ordinarii prudenter pro temporum circumstantia statuebant. Alia vero a Christo iam instituta divulgarunt. Prioris generis praecepta eadem ordinaria et Apostolica auctoritate, quae in Ecclesia manet, permutari possunt. Secundi vero generis praecepta Ecclesia neque mutat, neque mutare potest. Ac proinde dicimus, quod bigamum, episcopum fieri non deceat, prioris generis praeceptum est. Ceterum dispensabile est per legitimam causam. Hactenus de hac dubitatione dicta suficiant. Ad aliam quae non minus difficilis est, adiuvante Domino accedamus.

Dubium 4

DUBITATUR quarto, an Sacra Scriptura (quam diximus esse Spiritu Sancto impellente atque inspirante, verbaque singula dictante a sacris Scriptoribus conscriptam) inveniatur in Ecclesia Catholica, et ubi sit haec Scriptura? Haec quaestio gravissima est, et in cuius decisione magis doceri, quam docere desidero.

Arguitur ergo pro parte negativa. Codices ipsi, quos propriis manibus sacri Scriptores Spiritu Sancto dictante exaraverunt, non sunt in Ecclesia Catholica, ergo in illa non est Sacra Scriptura. Antecedens manifestum est. Consequentia probatur ex definitione Sacrae Scripturae. Et confirmatur. Quia in Ecclesia non solum non habentur illi codices, sed neque alii ex illis de verbo ad verbum authentice trasumpti, et in eodem idiomate conscripti, ergo in Ecclesia non est Sacra Scriptura.

Secundo. Editiones, quae in Ecclesia habentur, et sacra Biblia nuncupantur, interpretationes sunt Sacrae Scripturae in alteram linguam translatae, ergo non sunt Sacra Scriptura. Antecedens ab omnibus admittitur. Consequentia probatur. Quia huiusmodi translationes in alteram linguam non sunt Spiritu Sancto dictante conscriptae, ergo non sunt Sacra Scriptura. Consequentia patet ex definitione Sacrae Scripturae. Et probatur antecedens. Quia interpretes non habuerunt spiritum propheticum neque Spiritus Sancti assistentiam, ut in transferendo errare non possent, ergo eorum interpretatio non est infallibilis. Et confirmatur. Quoniam sunt multae et variae interpretationes Sacrarum Litterarum, et quae ad invicem non consonant, ergo non possunt esse Scripturae Sacrae certa et firma testimonia.

Tertio. Esto ita, quod aliqua sit interpretatio legitima in Ecclesia Catholica, maxime latina, tamen huiusmodi interpretatio nullibi potest assignari fideliter scripta, ergo neque hoc pacto est in Ecclesia Scriptura Sacra unde Theologus certum argumentum possit deducere. Consequentia est manifesta, et probatur antecedens. Nam si est huiusmodi exemplar certum, da mihi illud in singulari, aut manu scriptum, aut praelo mandatum; sed nullum tale exhibebis, in quo mihi non sit licitum asserere, quod ignorantia vel negligentia scriptoris sive impressoris, aut certe malitia in quibusdam locis aut multis est erratum, ergo nullibi assignabis mihi scripturam, unde certum accipiam argumentum.

Sed dicis, nihil retulerit, quod vitio scriptoris aliquid sit erratum. Contra arguitur. Quia nihil etiam retulerit, quod error sit ab interprete vel scriptore, nisi dederis mihi aliquod exemplar incorruptum, ad cuius normam quae in aliis corrupta sunt corrigantur; sed tale exemplar non ostendis, neque Ecclesia docet ubi sit, non igitur certi erimus, quisnam error sit interpretis, quisnam vero scriptoris.

Sed forte dicis, Scripturam Sacram, et incorruptam esse in corde Ecclesiae.

Tunc argumentor quarto. Ecclesia Catholica constat nunc ex individuis hominibus: sed nullus est, qui habeat in corde et in mente quomodo in unoquoque loco Scriptura Sacra sit legenda, ergo non potest esse huiusmodi regula in corde Ecclesiae.

Quod si dicas esse non in singulis sed in tota Ecclesia collective, hoc minus intelligibile videtur. Quoniam Theologus totam Ecclesiam consulere non potest, immo neque omnes praelatos Ecclesiae, et quando posset consulere, non assistit illis virtus Spiritus Sancti, ut errare non possint, nisi in Concilio et auctoritate Pontificis confirmato, et tunc mortuo Pontifice non maneret Scriptura Sacra infallibilis in corde Ecclesiae. Et confirmatur. Nam per inde est dicere, quod Scriptura Sacra est in corde Ecclesiae, atque dicere, quod est in Spiritu Sancto assistente Ecclesiae. Aliud enim cor humanum, in quo infallibiliter haec divina sapientia contineatur, non invenies, ergo Scriptura Sacra non est materialibus verbis infallibiliter scripta in Ecclesia, unde Theologus in promptu habeat argumentari, et eos qui contradicunt arguere. Sed oportebit passim Concilium, et summum Pontificem adire ut praescribatur, quomodo in unoquoque loco legendum sit, quod impossibile videtur, atque adeo primus locus arguendi in Theologia, qui est a Sacra Scriptura, omnino perit.

Quod si dixeris iam Ecclesiam huic difficultati providisse, dum in Concilio Tridentino oecumenico et summi Pontificis auctoritate confirmato in sessione. 4. non solum definierit, qui libri sint Canonici, sed etiam ex omnibus latinis editionibus, quae circumferuntur, sacrorum Librorum veterem et vulgatam editionem, quae tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus, et expositionibus pro authentica habendam esse, et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat vel praesumat, decreverit.

Tunc arguitur quinto. Ex praedicta definitione Concilii sequuntur aliqua magna inconvenientia. Principio, quod antepraedictam definitionem non erat Theologis certum argumentum ab auctoritate Sacrae Scripturae: siquidem non habebant authenticam editionem, unde sacra verba desumerent. Deinde sequitur, quod Ecclesia Graecorum, non habeat Scripturam Sacram in editione authentica, ex cuius testimonio certo et infallibiliter argumentemur. Quoniam Tridentina synodus latinam editionem dumtaxat tamquam authenticam approbavit. Et tandem sequitur etiam nunc post definitionem Concilii magna inter catholicos confusio atque dissensio. Nam quia non determinatum est ubi sit et in quo exemplari ista Vulgata editio incorrupta, cuilibet licitum est eam lectionem Vulgatam appellare, quae sibi magis placet. Quidam enim aiunt, Septuaginta interpretum editionem etiam esse Vulgatam. Quoniam ex illa non solum plerique Sanctorum Patrum, sed et ipsimet Apostoli Veteris Testamenti testimonia citant. Psalmorum etiam editio vulgata ex Septuaginta interpretibus habetur ex graeco in latinum translata et in Ecclesia canitur. Manemus igitur post definitionem Concilii in eadem confusione atque antea. Et confirmatur. Quoniam multi viri theologi et catholici etiam post Concilii determinationem latinam editionem vulgatam corrigunt. Quidam quoniam scriptorum vitio erratum esse iudicant sicut doctissimus magister Cano, lib. 2. de locis cap. 18. ad quintum argumentum, dicit apud Marcum, ubi dicitur: «Erat autem hora tertia, et crucifixerunt eum», erratum esse vitio librariorum, aut scriptoris, et dicendum esse: «Erat autem hora sexta». Et alii dicunt in psal. 41. Ubi in Ecclesia dicitur: «Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum», erratum esse vitio scriptoris, et legendum esse: «ad Deum fortem vivum». Idque confirmant ex textu hebraico, ubi loco dictionis, fontem, dicitur, Le El, id est, ad fortem. Et similiter in graeco habetur, τὸμ ἴσχυρὸν, id est, fortem. Cuius plurima exempla vide apud Canum supra cap. 15.

Alii vero (quod gravius videtur) in latinum interpretem editionis Vulgatae quosdam errores refundere non verentur. Cuius rei plurima exempla asserere non esset mihi difficile. Unum vero sufficiat. Nam in Psal. 109. aiunt quidam, ubi nos legimus: «Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum: ex utero ante luciferum genui te», multo aliter legendum esse, quam in septuaginta interpretatione habeatur, quae in hac parte Vulgata editio est. Quoniam (inquiunt) legendum esset: «Populus tuus duces spontanei in die fortitudinis tuae». Et alia quae ibidem sequuntur permutant, propterea quod, aiunt, in hoc loco a Septuaginta interpretibus erratum esse, et ad hebraicam veritatem recurrendum tamquam ad purissimum fontem. Ergo nihil certi habemus post sacri Concilii determinationem si adhuc unicuique impune licet in suis lectionibus, in suis commentariis talia dicere. Haec sunt argumenta, quae mihi se offerunt ad huius quaestionis gravissimae difficultatem aperiendam

IN huius quaestionis decisione, ego sane non plus sapiam, quam oportet sapere, atque utinam ita ad sobrietatem sapiam, ut aliqualem elucidationem pro rei difficultate proferam, quae ad theologorum utilitatem et Ecclesiae aedificationem possit conducere.

Ante omnia illud nobis supponendum est, quomodo ad divinam providentiam spectaverit, ut inter homines esse aliqua sacra atque divina Scriptura, ad quam tamquam ad sacram anchoram in corrigendis moribus, et ad felicitatem dirigendis actionibus confugerent. Alias enim quoniam vita hominis tenebris et erroribus offuscata est, pauci aut nulli iuris naturalis plenam cognitionem assequi possent. Etenim philosophorum varia dogmata sibique contraria, virtutis veram viam atque certam ostendere non poterant. Huius autem Sacrae Scripturae initium a Moyse, qui Pentateuchon scripsit, ortum habuisse ab omnibus catholicis certissime creditur. Nam ante illud tempus, quae ad finem aeternae vitae necessaria erant, fidelium traditione conservabantur in populo Dei. Aliis vero propter peccata sua et cultum idolorum, Deo permittente, iustissime occultabantur. Iam vero ubi tempus advenit, in quo Deus celebrem quidem populum, sed sibi peculiarem eligere statuerat, in quo Dei cultus multis magnisque ceremoniis atque sacrificiis solemni ritu vigeret, necessarium fuit, ut populus in religionis unitate contineretur, universa quae credenda et observanda erant, auctoritate divina scriberentur. Ac propterea status ille Legis Scriptae nuncupatus est. Fuit itaque primus auctor, immo Sacrarum Litterarum primus scriptor ipse Deus, qui ascendenti Moysi in montem duas tabulas lapideas tradidit scriptas utrasque digito Dei, quae legis etiam Naturalis decalogum continebant, ut vel in ea re comprobaretur, quam necessaria fuerit sacra doctrina, et auctoritas divina, etiam ad ea, quae naturali ratione investigari ab hominibus poterant. Eas tabulas Moyses honoris divini zelo excitatus confregit; sed iterum in aliis similibus, quas ipse sibi dolaverat benignus Deus eadem iterum scribere digito suo dignatus est, digito, inquam, suo, quia nimirum, divino imperio angelorum ministerio sculptas et Moysi traditas esse credimus, iuxta illud Apostoli ad Galatas 3. cap.: Data «Per angelos in manu mediatoris». Reliqua vero quae ad fidem unius Dei et cultum illi debitum pertinebant, ipsi Moysi scribenda commisit, non sine Spiritus Sancti impulsu, illuminatione atque infallibili assistentia. Deinceps vero eodem pacto reliqua Veteris Testamenti scripta sacra litteris fuisse mandata, et fide credimus, et antiquorum traditione tenemus. Et tandem in lege Gratiae adhuc necessaria fuerunt nova quaedam sacra scripta, quae veterum testimonio confirmarentur, et Salvatoris vitam miracula et doctrinam, virtutumque exempla fideliter contineret. Et haec Novum Testamentum appellamus. Quia in illis novi aeternique testamenti Dei placitum expressius continetur.

Notandum est secundo, in qua lingua et idiomate utrumque Testamentum primitus fuerit scriptum: nam Veteris quidem Testamenti omnes fere libri hebraice scripti fuerunt. Dixi omnes fere. Quoniam Hieronymus in prologo Danielis dicit: Danielem et Esdram scriptos fuisse litteris quidem hebraicis, sermone tamen Chaldaeo. Et quod dicit de Daniele, intelligendum est non de toto Daniele, sed ab illis verbis capite. 2: «Responderuntque Chaldaei Regi Syriace, Rex in aeternum vive». Idem dicit de Tobia in prologo eiusdem.

Sunt praeterea quidam libri, qui graeco tamen sermone inveniuntur, vel fuere scripti, ut Baruch, Machabaeorum, Sapientiae, et Ecclesiastici: sed Ecclesiasticum hebraice olim scriptum esse constat ex eius prologo.

Vetus Testamentum translatum est postea ex hebraea lingua in graecam a multis. Prima et omnium celeberrima translatio fuit Septuaginta interpretum. Vide historiam hanc in Aristeo, libro de Septuaginta interpretibus. et Iosep. lib. 12. antiqui. cap. 2. et Phylo. Iudaeum lib. 2. de vita Mosis.

Sequimur autem nunc receptiorem sanctorum sententiam, non solum libros legis Moysis, sed etiam ceteros libros translatos esse a Septuaginta. Quam confirmat erudite Leo Castrensis in praefatione comment. in Isaiam Prophetam cap. 15. et 26. Sed Ecclesiasticum, non est dubium, non fuisse conversum a Septuaginta, sed potius a nepote Iesu filii Syrach qui fuit illius auctor, ut patet in principio illius libri.

Libri etiam Machabaeorum non sunt conversi a Septuaginta. Nam continent historiam, quae contigit post aetatem ipsorum, quando quidem Septuaginta ediderunt illam translationem tempore Ptolomaei Philadelphi, qui fuit secundus illius nominis annis plusquam 250 ante nativitatem Domini, et anno 17 Ptolomaei, ut auctor est Epiphan. libro de numeris et ponderibus propre principium. Libri autem Machabaeorum incipiunt ab Antiocho illustri, qui fuit post 120 annis et amplius a Ptolomaeo Philadelpho et tempore Ptolomaei Philomectoris, qui fuit sextus Ptolomaeorum, ut auctor est Eusebius in chroni. ut patet ex. 1. libro Machabaeo. cap. 1.

Secunda translatio fuit Aquilae, qui abnegato Christianismo factus est Iudaeus. Et edidit hanc translationem anno 12. imperii Aelii Adriani, ut dicit Epiphanius supra, qui coepit imperare anno Domini 120. ut dicit Eusebius supra.

Tertia fuit Symachi Samaritani, qui postea factus est etiam Iudaeus.

Quarta fuit Theodotionis Ephesii.

Circa tempus tertiae et quartae translationis, Epiphanius loco citato sibi ipsi videtur contradicere. Nam tertiam dicit esse Symachi, tempore Severi Imperatoris, Theodotionis vero, tempore Commodi II Imperatoris. Et tamen cum enumerat paulo post seriem Romanorum Imperatorum prius commemorat Commodum II et postea Severum. Et revera ita sunt numerandi. Quia Commodus imperavit anno Domini 183. Severus anno 195. ut constat ex Eusebio in chronicis.

Quare Driedo lib. 2. de Eccles. dogmati. cap. 2. ponit triplicem translationem, et quartam Symachi, et nonnulli alii, sed ita ut diximus enumerantur, non solum ab Epiphanio, sed etiam ab Eutymio in prologo psalmorum, qui omnino sequitur Epiphanium, et ab Eusebio Caesariensi lib. 5. historiae, cap. 27. et a Hierony. in prologo chronicorum Eusebii, et eodem ordinae positae sunt ab Origene.

Postea autem inventa ab Origine quinta translatio occultata in doliis in Ierico; et sexta est ab eodem inventa Nicopoli, quae est urbs in littore Actiatico. Sic Eusebius supra. Cumque harum translationum auctores ignoraret, vocavit quintam et sextam editionem. De his translationibus vide Epiphanium, Euthymium, Eusebium, et Dried. supra, et Sixtum lib. 8. Bibli. haeres. 13. Postea. Origen, qui florere coepit tempore Decii Imperatoris, ut inquit Epiphanius, qui imperavit anno Domini 254. ut dicit Eusebius in chronicis, contulit has translationes inter se, et fecit tetrapla, et octopla, id est, quadruplicia, sexcuplicia, et octoplicia. Contulit enim primo tres translationes Aquilae, Symachi, et Theodotionis cum translatione Septuaginta in quatuor distinguens columnas: et ideo vocavit tetrapla. Postea adiecit in duabus columnis verba hebraica: et ideo vocavit hexapla. Postea vero in psalmis et aliis monnullis addidit quintam et sextam translationem, quas aliis duabus columnis annotavit, et vocavit octapla. Disponebantur vero columnae hoc ordine. In prima columna erant verba hebraica scripta hebraicis litteris. In secunda autem erant eadem verba scripta litteris graecis propter eos, qui hebraice nesciebant. In tertia Aquilae. In quarta Symachi. In quinta Septuaginta, ut quoniam illa omnium optima erat, ceteras hinc inde positas redargieret, ut dicit Epiphanius. In sexta posuit translationem Theodotionis. In septima quintam editionem. In octava sextam. In his usus est Origenes asteriscis et obellis. Nam si aliquid erat in hebraeo, quod non esset apud Septuaginta ex translatione aliorum apponebat, et ibi figebat asteriscum, id est, parvam stellam, ut significaret illud verbum fixum esse ex contextu hebraico sicut stellae in caelo, sed occultatum esse a Septuaginta sicut stellae a nubibus, ut dicit Epiphanius. Si quid vero erat apud Septuaginta, quod non esset in hebraeo nec apud alios, apponebat obellum sive obelliscum, id est iacentem virgulam in modum veru, ut illa, quae addita erant iugularet.

Praeter has fuit septima translatio, qua nonnihil usus est Origenes, et ut scribit Hieronymus in epist. ad Suniam et Fretelam, haec translatio vocata est ab Origene, et ab Eusebio Caesariensi, et ab aliis graecis, Communis seu Vulgata, et a quibusdam postea dicta est Lucianea. Opinor propter hoc dictam fuisse Luciani martyris, quia hic, ut auctor est Simon Metaphrastes in eius vita, et Suidas, correxit sacros libros ex hebraeo. Quod etiam refert Euthymius in prologo psalmorum. Hic Lucianus passus est anno Domini 280 sub Maximiano Imperatore, ut dicit Suidas et D. Hiero. in lib. de Ecclesiasticis scriptoribus, in eius vita. Vide Sixtum Senensem libro. 4. Bibliothecae, verbo, Lucianus. Haec eadem translatio erat Septuaginta, ut dicit Origenes supra. Sed hoc differebat ab ea, quae erat in hexaplis, quod haec erat iam depravata, ea autem, quae erat in hexaplis, erat castigatissima, et quae ab omnibus Ecclesiis recipiebatur. Quo loco adverte, Vulgatam editionem dici a Hierony. illam septimam, et etiam Vulgatam solet appellare hanc translationem Septuaginta in latinum versam, ut patet ex eius commentariis in Isai. cap. 66. in principio. Et haec de graecis translationibus.

Tertio notandum, tempore D. Hiero. et August. fuisse translationes latinas innumeras, ut dicit August. 2. de doctri. Christiana cap. 11. in hunc modum, qui ex hebraica lingua Scripturas verterunt in graecam linguam numerari possunt, latini vero interpretes nullo modo. Nam ut cuique primis fidei temporibus in manus venit graecus codex, et aliquantulum facultatis utriusque linguae sibi habere videbatur, statim interpretabatur. Sed omnes istae translationes erant ex graeca Septuaginta et nulla ex hebraeo, quousque Hieronymus voluntate B. Damasi Pontificis edidit novam translationem ex hebraeo, quod docet D. August. 4. de doctrina Christiana capite. 7. et intelligitur ex eius episto. 8. ad Hieronym. Atque ita non est dubium, nostram translationem vulgatam Veteris Testamenti, ese Hieronymi, quamvis nonnulla habeat mutata. Ratio est. Quoniam usque ad Hieronymum nulla erat translatio latina ex hebraeo, neque eius tempore neque postea fuit alia. Atque hinc est quod Augustinus et omnes graeci et latini, qui fuerunt ante Augustinum in citandis testimoniis Sacrae Scripturae interdum differunt a nostra translatione, quoniam nostra est ex hebraeo, ea autem, quam ipsi sequebantur erat ex graeco. Haec etiam est causa, quod cum ceteros libros Scripturae habeamus versos ex hebraeo, solum Psalterium habemus versum ex graeco. Quoniam translatio 70 canebatur in omnibus Ecclesiis, et ideo non potuit facile mutari. Praeterea Psalterium, quod nunc habemus, etiam si sit ex graeco, nonnihil differt a Psalterio Augustini, et aliorum patrum. Quoniam nostrum est versum ex graeco, aut saltem correctum a Hieronymo. Et haec est causa, quare in officiis Ecclesiasticis multa verba psalmorum diversa a nostris reperiantur.

Novum autem Testamentum Hieronymus non transtulit ex graeco, sed tantum correxit, ut ipse dicit in lib. de script. Eccles. in fine. Ubi dicit, «Novum Testamentum graecae fidei reddidi, vetus iuxta hebraicam transtuli». Quod etiam colligitur aperte ex epistola eius seu prologo in quatuor Evangelia ad Damasum. Adverte tamen in utroque Testamento loca esse non pauca aliter quam ab eo castigata sint, sive Hieronymus ipse mutata in melius sententia correxerit, et veriora nactus exemplaria, sive id fecerit Ecclesia, cuius est proprium de vero Sacrae Scripturae sensu iudicare. Et quidem magister Cano libr. 2. de locis cap. 14. inquit: Hieronymum nonnulla reprehendisse ab aliis versa, quae tamen postea recte versa esse iudicavit. Ut in quaestionibus hebraicis in Genesim reprehendit. 70. quod pro amico verterint opinione, et tamen ipse eodem modo vertit Genes. 38. Ipse, et Hiras opinio gregis. Et primo contra Iovinia. hanc lectionem, «mulier virgo et nupta», ait, «non esse Apostolicae veritatis», et tamen fatetur, se aliquando ita exposuisse. Et quod non casu factum fuerit, ut ista loca ita manerent, perspici potest ex commentariis Hieron. in Isai. cap. 29. Ubi cum prius transtulisset: «Et erit terra Iuda Aegypto in festivitatem», dicit se male transtulisse, et dicendum fuisse, «in timorem sive in pavorem». Quam correctionem recepit Ecclesia. Et paulo ante corrigit se quod male transtulerit «incurvantem et refrenantem», et dicendum fuisse, lascivientem. Quam correctionem Ecclesia adhuc non legit.

Praeter has translationes extat alia translatio ex hebraeo in Chaldaeum, quae appellatur Paraphrasis Chaldaica, propterea quod fusior sit et liberior. Auctores illius sunt: in Pentateuchum Moysis, Honchelus; in Prophetas, priores et posteriores; Ionathas, in Iob et in Psalmos et in Proverb. et in ceteris libris, qui dicuntur agiographi, Rabbi Ioseph. Et edita est haec translatio ante nativitatem Christi parum, et apud hebraeos est maxime auctoritatis, et vocatur ab ipsis Targum. Postremo memoria patrum nostrorum prodierunt multae translationes ab hebraeo in latinum, quaedam ab haereticis Luthero, scilicet, Munstero Castalione; quaedam a catholicis ut Pagnino, Vatablo, et aliis.

Haec omnia praedicta, quamvis fusius a me hoc in loco sint proposita quam ab scholasticis tractari soleant, tamen pro rei dignitate compendiose nimis dicta sunt. Sed mea intentio illa est ut scholastici mei non sint omnino ignorantes earum rerum, quae ad usum Sacrae Scripturae in scholastica disputatione pernecessaria sunt. Praeterea ad praesentem disputationem dissolvendam eo tendit animus ut contemplemur, quanta fuerit divinae providentiae solicitudo, ut Sacrarum Scripturarum libri latere non possint. Quo factum est, ut non solum pia fidelium doctorum diligentia, sed partim etiam infidelium iudaeorum opera et insuper impugnantium contradictione Scriptura Sacra in omnium ore versaretur, et tandem ex tot tempestatibus integra navi feliciter evaserit.

HIS ita constitutis, pro decisione veritatis ut more nostro procedamus, sub censura sacrosanctae matris Ecclesiae Romanae, quae sola catholica et Apostolica est, sequentes conclusiones profero.

Prima conclusio. Libri canonici, quos Apostoli, et Sacri Scriptores propriis manibus exaraverunt, non habentur in Ecclesia Christi. Haec conclusio usque adeo manifesta est, ut probatione non indigeat, nusquam enim illorum depositum designabitur. Hinc sequitur.

Secunda conclusio. Non fuit necessarium ut huiusmodi libri materiales (ut ita dicam) in Ecclesiae Christi deposito permanerent. Haec conclusio probatur. Quoniam Christus Dominus sufficienter providit Ecclesiae dilectae sponsae, ergo si necessarium fuisset ut ea quae Spiritu Sancto dictante semel scripta sunt permanerent in eisdem materialibus membranis, profecto Christus Dominus hoc providisset; non ergo fuit necessarium ad Ecclesiae gubernationem et auctoritatem, quod huiusmodi scripta in eisdem materialibus instrumentis permanerent.

Tertia conclusio. Etiam si huiusmodi libri in Ecclesiae deposito permansissent, nihil amplius commoditatis nobis afferrent quam ipsarum Sacrarum Litterarum editiones et translationes usu doctorum Ecclesiae et ipsiusmet Ecclesiae auctoritate comprobatae conferunt. Haec conclusio potissime probatur quoniam etiam ipsimet codices materiales nullam apud nos haberent auctoritatem nisi Ecclesiae testimonium accederet, testantis eosdem esse libros, et illibatos atque incorruptos ibidem contineri. Sed modo eadem Ecclesia suo testimonio editiones et translationes Sacrae Scripturae comprobat, ergo nihil minus utilitatis habemus, atque si iidem libri materiales permansissent. Vide August. lib. 28. contra Faustum per totum, ubi docet, Scripturas Sacras opus habere auctoritate Ecclesiae, ut credantur. Probatur secundo. Quia Ecclesiae doctores non possent omnes ad eos libros legendos accedere, sed oportebat alios codices ab illis translatos vel in eodem idiomate, vel in alio esse in promptu ut inde argumenta ad res fidei comprobandas desumerent. Cum autem huiusmodi libri trasumpti, interpretum et scriptorum diligentia possent in dubium vocari, an essent recte translati et incorrupti, easdem profecto difficultates pateremur atque nunc patimur in lectione translationum, et editionum Sacrarum Litterarum. Ergo cum in universis huiusmodi difficultatibus oporteat ad Ecclesiae auctoritatem, et testimonium tamquam ad sacram anchoram recurrere, nihil minus utilitatis habemus quam si illi materiales libri sacri et originales in Ecclesiae deposito servarentur.

Sed fortassis obiicit aliquis, quod si originales libri haberentur in Ecclesia, non esset tanta opinionum varietas inter catholicos doctores circa varias lectiones in editionibus Sacrarum Litterarum. Respondetur quod humilibus doctoribus et piis non est haec magna difficultas, cum in omnibus necessariis, tum ad fidem, tum ad Ecclesiae aedificationem, Sanctorum Patrum vestigia sequuntur, et Ecclesiae auctoritatem venerantur. Immo si attente consideres in huiusmodi difficultatibus vincendis pie exercentur catholici doctores, licet superbis nonnulla, sit occasio ruinae. Neque mirum, cum ipsemet Christus positus sit in ruinam et resurrectionem multorum, et in signum, cui contradicetur. Ad hunc ergo modum voluit Christus ut Sacrae Scripturae, quae de ipso testimonium perhibent, similem paterentur contradictionem variisque tempestatibus ac ventis humanorum iudiciorum hinc inde quaterentur, sed non periclitarentur, sicut neque ipsa Christi navicula, in qua Christi Vicarius et Petri successor praesidet, umquam periclitabitur, licet variis tempestatibus interim perturbetur. Collige ergo ex dictis, catholice Theologe, quod divina providentia, quae iam olim Scripturas Sacras prophetarum in tot saeculorum varietatibus et Israelitici populi captivitatibus servavit etiam inimicorum manibus translatas, et Ecclesiae novae tradidit, ea (inquam) ipsa divina providentia et Veteris et Novi Testamenti scripta, quibusdam quantum videtur humanis mediis ac diligentiis pro Ecclesiae suae utilitate servat, atque usque in diem iudicii servabit. Memini D. Augustinum lib. 18. de civit. Dei. cap. 38. asserere, se existimare, quaedam olim Prophetas scripsisse sicut homines, historica diligentia, alia vero sicut Prophetas, inspiratione divina. Atque haec ita fuisse distincta, ut illa tamquam ipsis, ista vero tamquam Deo per ipsos loquenti iudicaretur esse tribuenda. Haec ille. Ecce igitur divinae providentiae testimonium certum. Quoniam illa scripta a Prophetis spiritu prophetico permanserunt, quamvis quaedam ad tempus occultata fuerint. Illa vero que humano spiritu ab eisdem conscripta sunt, vel perierunt, vel Ecclesiae auctoritate a Canonicorum Librorum cathalogo reiecta sunt.

Quarta conclusio. Absolute et simpliciter loquendo asserendum nobis necessario est, Sacram Scripturam esse in Ecclesia Christi. Probatur primo ex illo Paul. 2. ad Timot. 3. «Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est» etc. Ubi Paulus Timotheum laudat, quod ab infantia Sacras Litteras novit, quae illum possent instruere ad salutem; et tamen certum est, Timotheum non legisse originales codices Prophetarum. Item probatur ex eo, quod Christus dixit Pharisaeis et Scribis Ioan. 5. «Scrutamini scripturas, quoniam illae sunt, quae testimonium perhibent de me». Saepe etiam Christus Dominus Sacrarum Scripturarum testimonia citabat. Id quod Apostoli saepe fecerunt, et tamen certum est tunc temporis Scripturarum originalia primitiva non haberi. Sufficit ergo, ut exemplaria authentica habeantur, ut simpliciter et absolute loquendo asseramus Sacram Scripturam esse in Ecclesia. Et ratione confirmatur. Nam simpliciter loquendo nos asserimus habere scripta Virgilii, Ciceronis, et Sanctorum Patrum, ergo non opus est, ut Sacram Scripturam nos habere fateamur, quod in Ecclesia primitiva originalia serventur. Haec dixerim, quoniam non defuerunt nostris temporibus, qui auderent simpliciter negare, nos habere Evangelium Ioannis, sed solum instrumentum, in quo esse Evangelium tamquam in trasumpto; non attendentes huiusmodi translationes Sacrarum Litterarum Ecclesiae catholicae usu, et traditione comprobari. Unde sit.

Quinta conclusio. Sacra Scriptura praecipue est in corde Ecclesiae, secundario vero in libris, et editionibus. Probatur primo. Quoniam ut inquit Hiero. ad Gala. 1. circa illa verba: «Notum vobis facio fratres Evangelium». Non putemus in verbis Scripturarum esse Evangelium sed in sensu, non in superficie, sed in medulla, non in sermonum foliis, sed in radice rationis. Deinde probatur. Quoniam omnis quaestio quae oritur circa translationum sive editionum varietatem ad Ecclesiae auctoritatem definienda defertur, ergo Sacra Scriptura debet esse in corde Ecclesiae; alias non esset nobis certa regula dignoscendi quaenam sit Sacra Scriptura. Et confirmatur. Quoniam Ecclesia secundum fidem catholicam habet auctoritatem definiendi qui libri sint canonici; sed huiusmodi auctoritas frustra esset, nisi in corde Ecclesiae esse Sacra Scriptura, ut possit discernere in quibus instrumentis recte translata contineatur, ergo. Secunda autem pars conclusionis manifesta est. Primo quidem quia si in libris et editionibus non traderetur nobis Sacra Scriptura, frustra olim fuisset conscripta: siquidem non esset ubi legeretur a nobis. Quod autem secundario contineatur in ipsis libris et editionibus, patet ex dictis. Quoniam editiones et libri, Ecclesiae auctoritate proponuntur et approbantur.

Iam vero ad punctum difficultatis huius accedamus, quid dicendum sit de editione vulgata latina, quae Ecclesiae auctoritate in oecumenica Tridentina Synodo sessione. 4. pro authentica et nullo praetextu reiicienda nobis traditur sub hisce verbis: «Statuit et declarat Sacrosancta Synodus, ut haec ipsa vetus et vulgata editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia approbata est in publicis lectionibus, disputationibus, praedicationibus, et expositionibus, pro authentica habeatur, et ut nemo illam reiicere quovis praetextu audeat, vel praesumat». Post hanc sacri concilii definitionem tam expressam non desunt, qui in Ecclesia catholica variis praetextibus hanc editionem vulgatam plurimis in locis corrigere velint. An vero audeant et praesumant, Ecclesiae iudicio relinquo. Ego quidem in praesenti tractatu solum referam varias catholicorum sententias, quae post illam sacram definitionem adhuc in Ecclesia publice referuntur, atque vulgo docentur.

Prima sententia est eorum, qui pio humilique animo affecti definitionem sacri Concilii sic intelligunt.

In primis aiunt, editionem latinam vulgatam nullo in loco prorsus interpretis ignorantia aut vitio esse depravatam, sed omnino per omnia etiam minima recte fuisse interpretatam

Dicunt secundo, editionis vulgatae nomine eam intelligendam esse nostris temporibus, quae a tempore Divi Hieronymi apud Sanctos Patres latinos fuerit in usu. Ex quo infertur, quod latinae editionis vulgatae in plurimis locis varia potest esse lectio iuxta varietatem lectionis Sanctorum Patrum.

Dicunt tertio, libros ipsos, in quibus editio vulgata continetur, in quibusdam locis librariorum vitio, vel quorundam malitia corruptos esse. Quem tamen errorem nullatenus in interpretem refundere licet.

Primum istius sententiae dictum ex ipsa forma definitionis Concilii confirmant, primo in eo quod dicitur, nemo illam reiicere quovis praetextu audeat, vel praesumat; at vero si culpa interpretis in aliquo loco erratum fuisse quis asserat, iam aliquo praetextu vulgatam editionem reiicit, ac proinde audet et praesumit. Probant secundo. Nam sacrum Concilium iudicans plurimum utilitatis Ecclesiae Dei accedere posset si ex omnibus latinis editionibus, quae circumferuntur Sacrorum Librorum, quaenam pro authentica habenda esset, innotesceret, praedictam definitionem statuit et declaravit, ut haec ipsa vetus et vulgata editio etc. Ecce argumentum illorum. Si Vulgata editio in quibusdam locis errata est, frustra videtur Concilium statuisse atque declarasse, illam pro authentica habendam esse.

Quod si quis respondeat, satis esse intentioni Concilii, ut in rebus gravioribus ad fidem et mores pertinentibus ita pro authentica habeatur editio Vulgata, ut nullatenus eam reiicere ficeat: Adversus hanc solutionem sic replicant. Principio sancta Synodus absolute loquitur, cum tamen huiusmodi limitationem facile posset adiicere. Deinde in publicis disputationibus non solum de rebus ad fidem et mores pertinentibus inter doctores controversatur, ergo etiam ubi non fuerit disputatio de fide et moribus, editio vulgata pro authentica habenda est. Praeterea quaenam res sit ad fidem et mores pertinens in Sacris Litteris, non erit cuiusvis iudicare: at vero si semel haec ianua aperiatur, facile quis audax dicere poterit, plurima esse errata ab interprete, quoniam plurima iudicabit non pertinere ad fidem, atque adeo historiarum narrationem, et illarum circumstantias, quae in Scripturis habentur commutabit ad libitum huiusmodi praetextu, quod non pertinent ad fidem et mores. Amplius nihil videtur esse in Sacra Scriptura, quod ad fidem non pertineat, ergo si ab interprete editionis vulgatae in aliquo loco erratum est, error hic circa rem ad fidem pertinentem accidisse iudicandus est.

Argumentantur tertio principaliter. Quoniam haereticorum studium est suas Sacrarum Litterarum editiones populis tradere eo praetextu, quod editio latina Vulgata plurimis erroribus interpretum ignorantia scateat. Quod si nos catholici semel aliquos in illa errores esse fateamur, facile imperitum vulgus haereticorum dogmati consentiet, quos in linguarum peritia peritissimos esse iudicat, ac proinde Sacrarum Litterarum illibatam veritatem in illorum translationibus quaeret.

Quarto sic argumentantur. Experientia compertum est, quod aliqua loca, quae a quibusdam catholicis, interpretis ignorantia errata esse proferuntur, ab aliis catholicis facile componuntur, et cum Hebraica sive Graeca lectione concinere ostenduntur, ergo si alia loca proferantur, quae catholici doctores studio atque; diligentia nondum cum Hebraicis atque Graecis exemplaribus componere noverunt, non ideo statim Vulgata editio in huiusmodi locis condemnanda est: sed tutius erit non praecipitare sententiam, et propriam ignorantiam confiteri, venerari tamen vulgatam editionem.

Quinto. Exemplaria graeca nostra aetate in plurimis esse vitiata etiam ipsi graecae linguae peritissimi Theologi fatentur, ergo ex graecis exemplaribus iam nunc certum argumentum fieri non potest, ut vulgatam editionem erroris damnemus. Et confirmatur. Nam etsi Hebraica exemplaria minus corrupta sint quam graeca, tamen in quibusdam locis esse vitiata, etiam ipsi Hebraicae linguae deditissimi non renuunt, ergo certum argumentum ab Hebraicis codicibus non fiet, ut ostendatur editio Vulgata latina errorem aliquem continere: tametsi quaedam rationes probabiles ad hoc ipsum efficiendum possint proferri. At in re dubia tutius est editioni Vulgatae favere, quam pro authentica habendam esse sacra Synodus statuit. Et confirmatur. Si quis affirmaret, graeca et hebraea exemplaria iam nostra aetate in plurimis locis esse vitiata, etiam ad fidem et mores pertinentibus, nisi in eis locis, in quibus consonant cum editione latina Vulgata, hic sane nullatenus ab Ecclesia puniretur. At vero qui viceversa diceret, editionem latinam Vulgatam in omnibus erratam esse nisi in illis, in quibus cum hebraica (ut aiunt) veritate consonat, vel cum graecis exemplaribus, hic profecto non solum ut audax et temerarius, sed etiam ut de haeresi suspectus puniretur. Quoniam sacrae Synodi decretum de Vulgata editione pro authentica habenda parvipenderet, et aliam firmiorem regulam quaereret ad sacrarum litterarum intelligentiam, quam Ecclesiae auctoritatem, quae nobis Sacram Scripturam in hac vulgata editione contineri proponit.

Et denique arguitur in favorem huius sententiae. Esto ita olim latinus interpres in quibusdam erraverit, tamen editio Vulgata iam tam longo saeculorum usu Sanctorum Patrum a tempore D. Hieronymi correcta est, et ut correcta et authentica iam tandem ab Ecclesia nobis tradita. Habet igitur editio Vulgata maius testimonium quam interpretis, videlicet, Ecclesiae testimonium, quae sicut in definiendo, quinam libri sint Canonici errare non potest, ita neque in definiendo in qua editione Libri Canonici authentice contineantur: alioquin frustra videretur auctoritas definiendi quinam libri sint Canonici, nisi nobis illos in aliquo authentico instrumento legendos traderet. Haec sunt argumenta, quae pro hac prima sententia afferri possunt.

Nihilominus est altera sententia etiam piorum et catholicorum Theologorum, quae quidem in secundo et tertio dicto praedictae sententiae facile convenit. Differt tamen quantum ad primum dictum. Asserit enim haec sententia, quod interpres latinae editionis Vulgatae in quibusdam, quae neque ad fidem aut mores pertinebant, hallucinatus est. Atque ita intelligunt sacrae Synodi decretum de Vulgata editione, quae nimirum pro authentica habenda sit in rebus ad fidem et mores pertinentibus. Sed inter huius sententiae assertores illud discrimen invenietur, quod quidam plura, quidam pauciora loca proferunt, in quibus latinum interpretem errasse comprobare se putant. Quae loca longum esset in praesentia recensere. Proferam exempli gratia unum aut alterum. Isai. 19. legimus: «Et non erit Aegypto opus, quod faciat caput et caudam incurvantem et refrenantem». Et iterum Isai. 9. cap. legimus: «Disperdet Dominus ab Israel caput et caudam incurvantem et depravantem». In quibus locis in Hebraico textu, ubi in latina editione legitur cap. 19. refrenantem, et ubi legitur depravantem, eadem dictio habetur, scilicet, agmon, quod nulla ratione refrenantem significare potest. Id quod ipsemet D. Hieronymus (qui latinam Isaiae translationem, ante an- nos plures fecerat) advertit in commentariis super Isaiam, cap. 19. et fatetur se in hoc loco errasse, dum transtulit refrenantem. Ait enim in hunc modum: «In eo quod nos transtulimus incurvantem et refrenantem, possumus dicere incurvum et lascivientem, ut intelligamus senem et puerum. Nos autem verbum Hebraicum agmon, dum celeriter quae scripta sunt vertimus, ambiguitate decepti refrenantem diximus». Haec Hieronymus Ecce igitur in editione Vulgata locum negligentia interpretis erratum: siquidem ipsemet interpres fatetur se errasse. Simili ergo ratione poterunt esse et alia loca simili negligentia interpretis errata. Scio quosdam hoc argumentum solvere dicentes, quod D. Hiero. erravit in commentariis, dum dixit se interpretando errasse. Sic ait Leo Castren. in prologo Isai. c. 10. Et confirmatur ex D. Augustino lib. 11. contra Faustum ca. 5. ubi inquit, quod in Sacra Scriptura non licet dicere, auctor huius libri non tenuit veritatem, sed aut codex mendosus est, aut interpres erravit, aut tu non intelligis. Et idem Augustinus in Epist. 19. ad Hieronymum inquit: Solis Scripturarum libris, qui canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem aliquid errare scribendo firmissime credam. At si quid in eis offendero litteris, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam vel mendosum esse codicem, vel interpretem non esse assecutum quod dictum est, vel me minime intellexisse non ambigam Haec Augustinus. Sensit igitur, interpretem Sacrarum Litterarum errare potuisse. Praeterea D. Hieronymus saepe testatur, Septuaginta interpretum editionem correxisse, ut ipse ait in Apologia contra Ruffinum, et in Commentariis in 2. et 8. caput Isaiae, et in 17. Ieremiae; et tamen olim in Ecclesia Septuaginta interpretum editio in magno honore habita est. Ergo Sacrarum Litterarum integritatem aliunde, quam ex interpretum infallibili auctoritate petendam esse constat: nisi velis dicere, olim Ecclesiam Sacrarum Litterarum integritate caruisse. Praeterea confirmant ex Ioanne Driedone, De scripturis Ecclesiasticis et dogmatibus lib. 1. cap. 1. ubi inquit, editionem Scripturae Sacrae Ecclesiae usu approbari, non esse Ecclesiam decernere, tam accommodate ab interprete omnia fuisse conversa, ut nihil desiderari, aut possit, aut debeat: sed religionis mysteria, divinaeque voluntatis consilia, in quibus totius Scripturae Sacrae cardo vertitur, ita fuisse reddita, ut nihil quoad fidem constituendam, religionem firmandam, pietatem alendam, moresque informandos pertineat, interpretis fuerit fraude abditum, aut inscitia praetermissum.

Est aliud exemplum in Psalm. 131. ubi in Vulgata editione habetur: Viduam eius benedicens benedicam, aiunt viri doctissimi et diligentisimi, erratum ese ab interprete latino propter graeci exemplaris corruptionem. Ubi habebatur γήραμ giran, hoc est, viduam, cum legendum esset θήραμ thiran, scilicet, venationem sive cibum. Quod autem hoc ita se habeat, probant ex voce Hebraea, tcedah, quae viduam plane nullatenus significat. Neque quisquam potest respondere, errorem hunc fuisse scriptoris vel impressoris libri latini. Quia iam olim hic error deprehensus est a D. Hierony. ut patet in commentario super eundem Psalmum, et in libello quaestionum sive traditionum Hebraicarum in Genesim paulo ante finem: id quod etiam observabit Faber Stapulensis super eundem versum in Pentaplon. Iansenius etiam qui Concilio Tridentino interfuit, vir doctissimus atque piissimus, in Commentariis super Psalmos idipsum observat, et Genebrardus, qui post Concilium Tridentinum scripsit. Possent etiam adduci plurima testimonia ex Psalmis, quale est illud in Psal. 109. Tecum principium. In quo loco advertitur, quod vox Graeca ἀρχή archi aequivoca est: significat enim principium et principatum. Sed in eo loco Septuaginta vocem Hebraeam, Nedabot, optime transtulerunt, quia nedabot, idem est atque principatus: sed rursus interpres Latinus vocem Graecam ἀρχή archi aequivocam transtulit in altera significatione, et dixit: Tecum principium. Quae significatio non congruebat cum Hebraica veritate. Idem olim error accidit interpreti, dum interpres latinus in Psal. 16. interpretatus est. Saturati sunt porcis, etc. et ita canebatur in Ecclesia, donec Divus Hierony, correxit: Saturati sunt filiis. Id quod accidit propter aequivocationem genitivi graeci, yon, quod filiis et porcis commune est. Hoc ipsum Iansenius et Ginebrardus accidisse iudicant in Psalm. 33. ubi in editione vulgata: Immittet Angelus Domini, cum tamen dicendum esset, castrametabitur Angelus Domini. Vox enim graeca παριμβαλοι Parembali aequivoca est. Sed tamen illic in ea significatione accipitur, quae consonat cum verbo hebraeo, quod eo loco positum castrametari significat. Est etiam insignis locus Genes. 47. ubi in fine capitis dicitur: Adoravit Israel Dominum conversus ad lectuli caput. Septuaginta interpretes legunt. Adoravit Israel super summitatem virgae eius. Et certum nobis est, melius haberi in editione Vulgata, conversus ad lectuli caput. Sed quando in Apostolo ad Hebraeos. 11. legimus. Fide Iacob moriens singulos filiorum Ioseph benedixit, et adoravit fastigium virgae eius, iam perturbamur. Quia utraque editio Vulgata Latina est, et cogimur in altero loco asserere, interpretem latinum non recte transtulisse. Supponimus enim, Apostolum epistolam illam hebraice scripsisse. Quamobrem viri catholici piissimi et diligentissimi aiunt, in loco Genesis optime translatum esse, in loco vero epistolae ad Hebraeos erratum fuisse ab interprete graeco, deinde a latino. Cuius erroris ratio esse potuit, quoniam vox hebraea, Hamitah, sive Mitah, quod idem est, eisdem litteris variatis apicibus lectulum et virgam significat, ut patet in Psal. 109, ubi legimus: Virgam virtutis tuae, et habetur: Mateh, quod est virga. Haec ita se habere egregie ostendit Aloysius Lyppomanus super eundem locum Genesis.

Legatur etiam Sixtus Senensis in fine libri octavi Bibliothecae Sanctae. Ubi postquam latinae editionis Vulgatae defensionem egregie susceperat, tandem in fine libri haec ait: De erroribus vero, quos Hieronymus in veteri translatione annotavit, et recentiores in hac nova editione pariter adnotarunt, ingenue fatemur, et nos multos errores ab Hieronymo emendatos in veteri traductione, et similiter in hac nostra nova editione nonnullas inveniri mendas, solecismos, barbarismos, hyperbata, et multa parum accommodate versa, et minus latine expressa, obscure et ambigue interpretata, itemque nonnulla superaddita, aliqua omissa, quaedam transposita, immutata, ac vitio scriptorum depravata, quae Sanctes Pagninus, Thomas Caietanus, Franciscus Forerius, et Hieronymus Oleastrius, viri ex Dominicano ordine eruditissimi interpretationibus et explanationibus suis indicarunt. Non tamen ex his sequitur Ecclesiam usque in hanc diem non habuisse veram, synceram, integram, ac fidelem Novi Testamenti editionem; quia etsi in ea eiusmodi errata inveniantur, certum est tamen neque in veteri, neque in nova editione aliquid umquam inventum esse, quod fuerit vel a veritate Christianae fidei devium falsumve ac mendax, vel contrarium dogmatibus ac regulis orthodoxis, vel praeter veritatem additum, vel contra veritatem mutatum, vel in praeiudicium veritatis ommissum, vel adeo depravatum, ut occasionem pernitiose errandi attulerit, vel haeresibus ac pravis dogmatibus materiam et fomenta praestiterit, vel ita obscure et ambigue versum, ut mysteria nostrae fidei occultaverit, aut non ad sufficientiam et quantum satis est ad salutem explicaverit. Quos tamen errores, mendas, ac depravationes, D. Hierony. in veteri editione Novi Testamenti se consulto reliquisse testatus est, et Ecclesia similiter in nova editione ex professo reliquit; non quia tot eruditissimi, ac sanctissimi Ecclesiae Patres ea errata vel non agnoverint, vel approbaverint: sed quia ad ea dissimulan- </content> da iustis se causis impelli viderint. Primo, quod adverterint nihil periculi in fide ac moribus ex his tam levibus erratis imminere. Deinde ne fideles importunae, ac nimium exactae correctionis novitate offenderentur, quorum aures usque ab infantia vetus illa editio occupaverat. Postremo, ut vetustam illam editionem venerarentur, quae nascentis Ecclesiae fidem educaverat, et crescentis roboraverat et evexerat, utque sanctam, ac venerandam illam simplicitatem antiqui interpretis, qui non sermonis ornatum, sed historiae veritatem quaesivit, sua ipsorum approbatione honorarent, et vestigia maiorum suorum sequerentur, qui eosdem errores sacra quadam pietate ducti tolerarunt, exemplo sanctorum Apostolorum, qui quamquam scirent editionem Septuaginta interpretum in multis redundare, et in multis deficere, eam tamen non contempserunt, sed ubique eam praedicaverunt, et ex ea prima nostrae fidei fundamenta iecerunt. Temerarium igitur est, immo plane haereticum, propter leves quosdam defectus qui in nostra Vulgata editione citra ullum fidei ac morum detrimentum reperiuntur, eam spernere et abiicere, novasque et prophanas in locum eius haereticorum translationes introducere, praesertim post oecumenici Concilii Tridentini decretum. Haec Sixtus Senensis.

Accedunt praeterea ad hanc sententiam multi alii ex recentioribus Theologis. Et ut omittam eos, qui scripta sua nondum praelo mandaverunt, mentionem faciam quorundam ex nostris, qui in hanc partem quodam modo inclinant. De quorum numero est M. Cano editionis Vulgatae insignis propugnator, qui tamen lib. 2. de Locis. cap. 1., statim in principio asserit in prima conclusione, editionem Vulgatam fidelibus esse retinendam in iis omnibus, quae ad fidem et mores spectabant. Et in quarta conclusione inquit: latina exemplaria in iis, quae ad fidem et mores spectabant, non esse per Hebraica et Graeca corrigenda. Insinuans certe, quod in aliis id interdum fieri licitum sit. Deinceps vero in c. 15. quantum utilitatis hebraici, graecique sermonis peritia Theologis possit afferre ostendens, inter alias hanc rationem assignat: Quoniam quaedam loca obscure habentur in editione Latina, et quae sine linguarum cognitione nequeunt explicari, quorum exempla quaedam affert in sexta et septima utilitate. Deinceps vero, c. 18. tandem fatetur, interpretem latinum falsum fuisse, dum apud Marcum. c. 13. transtulit; «Erat autem hora tertia»; Propterea quod exemplar Graecum habuit vitiatum, quamvis librariorum oscitantia, qui notam ternarii numeri scripserunt loco senarii. Iam ergo interpretem Latinum (quamvis inculpabiliter) hac in parte erras- se sentit. Et paulo post in eodem cap. inquit: «Nec vero quis tragedias nobis excitare debet, quod editionem nostram in quibusdam locis imperfectam esse dixerimus. Possunt enim verba hebraica nonnulla in medium adduci, quae Hieronymus ipse in commentariis fatetur, significantius et melius potuisse transferri». Immo ibidem refert testimonium illud Isaiae c. 19., cuius nos supra mentionem fecimus, ubi legitur: Incurvatem et refrenantem. Et inquit, quod neque, sensus neque verba hebraica patiuntur, ut refrenantem admittamus. Iam ergo admittit, Vulgatam editionem Latinam negligentia interpretis in aliquo loco esse vitiatam.

Adduco etiam in medium assertionem doctissimi M. Fratris Bartholomaei de Medina, meique olim condiscipuli. Is quidem cum ante annos duodecim priorem sententiam circa editionis Vulgatae omnimodam incorruptionem amplecteretur, oppositumque opinantes pio quodam zelo plus nimio fortassis reprehenderet; tamen postea difficultatem hanc attentius meditatus scripsit in Commentariis super tertiam partem D. Tho. q. 10. art. 2., circa solutionem ad primum referens expositionem Ambrosii lib. 5. De fide. c. 8. et D. Hiero. super Matth. cap. 24., asserentium, quod Marci, 13. dum dicitur: «De die autem illa nemo scit neque Angeli, neque filius», illa particula, neque filius, addita fuerit ab Arianis. Referens etiam sententiam M. Soto in 4. d. 43. q. 2. art. 2. prope finem, asserentis, haeresim esse affirmare, quod illa particula non sit de textu, adiecit: Verum haec censura acerba est; nam editio Vulgata approbatur in Conc. Triden. in locis qui ex sententia Patrum vitiati non sunt; hic vero locus ex sententia Patrum est vitiatus. Haec ille.

Accedit praeterea auctoritas cuiusdam viri moderni insignis sacrae Theologiae Doctoris D. Didaci Payua Dandrada, lusitani, in libro, cui titulus est, «Defensio Tridentinae fidei Catholicae». Is in lib. 4. huius operis cum editionis Vulgatae defensionem suscepisset, tamen non negat, in quibusdam locis Vulgatam editionem Latinam errores aliquot continere.

Lyndanus etiam qui merito plurimum auctoritatis editioni Vulgatae tribuit, tamen aperte in lib. 2. de optimo genere interpret. c. 12. et lib. 3. c. 1., et 10. 11. et 12. plurima loca editionis Vulgatae refert, et corrigit.

Plurimos autem alios commemorare possem viros catholicos, ac doctissimos, mihique de facie notos, qui in hanc sententiam summa cum modestia Ecclesiae Catholicae iudicium expectantes, tamen vehementer inclinant. Immo vero si res haec sola ratione definienda esset, persuasum habent in hac nostra Latina editione vulgata quaedam loca esse errata interpretis inadvertentia. Nam librariorum vitio, qui </content> Latinam editionem prelis excusserunt, nemo ambigit, quaedam esse errata. Ceterum ipsius editionis Vulgatae varias lectiones non minus quam triginta unam supra sexcentas collegit diligenter modernus quidam ac diligens Theologus nomine Franciscus Luca Brugensis. Cuius notationes habentur in magna Biblia diligentissimi Plantini ad finem libri.

Neque vero huic secundae sententiae sua ratio satis probabilis deficit. Non enim se haereticis favere, sed potius vere et fortiter contradicere arbitrantur. Idque prudentius et efficacius se efficere putant, quam prioris sententiae sectatores. Et ratio est. Quoniam cum fiant argumenta ad solvendum difficillima, et quae more humano videntur convincere, quaedam esse errata in Vulgata editione, quae non sunt magni ponderis; si haec ipsa negaverimus, fortassis haeretici nos ignorantiae, aut proterviae redarguent, atque apud suos infamabunt, et reliqua magni ponderis, et quae ad fidem, aut mores pertinent, quae ipsi in Vulgata editione errata esse contendunt, putabunt, nos simili protervia clausis oculis defendere. Et haec eorum ratio a simili confirmari potest. Quoniam inter theologos communior, et probabilior sententia est, quod summus Pontifex ut persona particularis errare possit in fide. Tametsi quidam, ut est Albertus Pyghius Campensis, lib. 4. Ecclesiasticae hierar. c. 6. et 8., pietate quadam (nescio an secundum scientiam) susceperit hanc causam defendendam, nullum summum Pontificem hactenus errasse, vel errare posse. Ratio autem, quare prior sententia probabilior et tutior existimatur, ea est: Quoniam Apostolicae Sedis infallibilitatem nolumus dependere ab alicuius personae particularis fide: praesertim cum experientia testata fuerit, unum aut alterum summum Pontificem, ut personam particularem circa fidem defecisse. Id quod tam magnis argumentis probatur, ut oppositum sine aliqua temeritate defendi non possit. Ad hunc ergo modum editionis Vulgatae auctoritatem pius et tutius se defendere arbitrantur, qui leviculos quosdam errores in ea deprehensos ingenue fatentur, corrigibiles tamen Apostolicae Sedis auctoritate. Et quemadmodum eiusdem Apostolicae Sedis infallibilis auctoritas non pendet ex fide particularis hominis, quem contingit esse summum Pontificem, sed pendet ab assistentia Spiritus Sancti, qui illum in rebus fidei summi Pontificis officio fungentem errare numquam permittet: sit etiam Sacrae Scripturae infallibilis per omnia auctoritas, et integerrima in omnibus veritas non pendet ex omnimoda incorruptibilitate alicuius editionis, sed eius incorruptibilitas omnimoda in corde Ecclesiae ita conservatur, ut cum opus fuerit opportune provideat, ipsosque codices corrigat, et emendet.

Sed iam tandem circa gravissimam difficultatem dicendi finem faciamus. Si ergo quaeris quaenam istarum opinionum mihi probabilior videatur?

Sit sexta conclusio. In re tam gravi expectanda est Ecclesiae Catholicae censura. Unde neque audeo, neque debeo Ecclesiae iudicium mea sententia praevenire. Scio quidem si ab Ecclesia interrogarer, quid viva voce responderem: interim tamen pio iustoque silentio me contineo. Hoc unum dumtaxat dixerim, vehementer me desiderare, ut contentio haec inter pios theologos summi Pontificis auctoritate decideretur ac componeretur: alioquin si Ecclesia prudente et sciente haec inter Theologos varietas permittitur: proinde est, ac si Ecclesia diceret, unusquisque in suo sensu abundet, dummodo fidei veritas, Ecclesiaeque Catholicae auctoritas defendatur.

Septima conclusio. Temerarium est velle propria auctoritate atque privata, editionem vulgatam corrigere, non solum in locis, in quibus interpretis inadvertentia aliquis error esse putatur, sed etiam in locis, ubi scriptorum Latinae editionis vitio erratum esse creditur, dummodo ii sint antiqui, et qui in Ecclesia communiter ita leguntur atque cantantur, ut exempli gratia, quod legitur in Psal. 41.: Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum, existimatur a viris doctis Graecae Hebraicaeque linguae peritis legendum esse. «Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum». Et quidem iudicio meo merito, fortem, legendum esset. Tamen si quis privata auctoritate libros emendaret, ac repente audiremus in cantu Ecclesiae: Sitivit anima mea ad Deum fortem, profecto merito omnes offenderemur, et huiusmodi correctorem temerarium iudicaremus, eique diceretur; Tu quis es qui iudicas alienum servum? domino suo stat, aut cadit. Quamvis enim licitum sit sentire cum paucis, tamen interdum necessum est loqui ut multi. Huiusmodi itaque audacia non dissimilis mihi videtur, ac si quis curialis aulicus ad reginae caput in curia forte familiarium virginum minus bene compositum atque ornatum, componendum, ornandumque, propria manu accederet. Hic sane, nisi ipse insanus esset, non minus quam poena capitis plecteretur. Deinde si cuilibet liceret quantumlibet docto, huiusmodi errata corrigere, profecto brevi tempore, ut est hominum ingenium tanta lectionum esset varietas, ut Babylonica linguarum confusio videretur. Necesse est igitur, ut omnes uno ore et uno corde honorificemus Deum et Patrem: idipsumque dicamus omnes, et non sint in nobis schismata, quod Ecclesiae expectemus iudicium, atque man- </content> datum, ut Vulgata editio, quae unitatis instrumentum est, sicubi errata fuerit corrigatur: atque ita verificetur quod in quinta conclusione diximus, Sacram Scripturam esse in Ecclesia per se primo et principaliter in corde ipsius, secundario vero et instrumentaliter in editionibus. In quibus diligenter perscrutandis Doctores humiles pie se exercent; difficultatesque summo estudio devincere contendunt: superbi vero et vaniloqui iusto Dei iudicio offendere, atque impingere permittantur.

IAM tandem ad argumenta prioris sententiae, quibus haec posterior sententia plus nimio videtur urgeri atque damnari, non est difficile sectatoribus huius posterioris sententiae respondere.

Ad primum ex forma definitionis Concilii respondent, quod editio Vulgata probata est authentica ab Ecclesia, in ratione tamen editionis, ita ut non excludantur Sanctorum ac Doctorum Ecclesiae lucubrationes, et circa ipsam observationes. Quibus factum est, ut iam non tot tempestatibus et turbinibus concutiatur et perturbetur, quot olim circa tempora D. Hieron. passa est. Iam vero nostra aetate maxima tranquillitate fruimur, etiamsi leviculi quidam venti interdum insurgant, ut Doctores Ecclesiae non omnino sint oscitantes circa Sacrarum Litterarum studium. Et per hoc patet ad secundum argumentum.

Ad replicam vero ibidem factam respondent quod ubi fuerit differentia, quaenam res pertineat ad mores, quae vero non, Ecclesiae iudicium expectandum est. Interim tamen pie et humiliter se exerceant Doctores Ecclesiae.

Ad tertium argumentum iam dictum est, quod hac via potius haereticorum argumenta pernitiosa dissolvuntur.

Ad quartum argumentum respondetur, non esse licitum sine magna auctoritate et ratione, etiam in rebus levissimis editionem Vulgatam erratam esse dicere.

Ad quintum argumentum etiam si fateantur, graeca exemplaria in plurimis locis esse vitiata, tamen in aliis integra esse, certa ratione constat, et Patrum auctoritate confirmatur. Quapropter ex eis locis incorruptis quaedam in nostra editione Vulgata melius intelliguntur, aut certe ab Ecclesia corrigi possunt.

Ad confirmationem multi sunt viri doctissimi, qui hebraicorum exemplarium magnis rationibus et testimoniis integritatem defendendam suscipiunt, tametsi ingenue fateantur paucula quaedam loca errata, non tam iudaeorum malitia, quam humana incuria fuisse. Videatur de hac re dominus Payua Daudrada, ubi supra. Et quidem ego (postquam ab hinc annos octo hebraicae linguae operam dedi quantum satis est, ut Rabbinorum sectatores non me fallant, aut quasi ignorantem spernant) quamvis olim opinatus fuerim, hebraica exemplaria non minus quam graeca esse corrupta: iam tamen experientia ipsa convictus, ea incorrupta esse, nisi in locis quibusdam paucis, negligentia potius quam iudaeorum malitia, iudico. Cuius rei facile mihi esset plurima argumenta adducere, nisi Scholastici Doctoris officium timerem excedere.

Videatur tamen Sixtus Senensis supra citatus, et Didacus Payua Dandrada supra.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod qui assereret hebraica exemplaria usque adeo esse corrupta, ut nullius sint utilitatis, hic non multum piam operam Ecclesiae praestaret ad conversionem iudaeorum, quos ab illorum libris erroris convincimus. Ceterum si hebraica exemplaria in omnibus, in quibus cum Latina editione Vulgata concordant incorrupta sunt, profecto in paucis erunt vitiata, nisi forte in Psalmis, in quibus editio Latina Septuaginta interpretum translationem sequitur, iam tamen D. Hieron. castigationibus correcta, et fortassis in aliis ab Ecclesia corrigibilis.

Ad ultimum argumentum ego quidem mea ex parte respondeo, quod Latina editio Vulgata maioris auctoritatis est, propterea quod ab Ecclesia, ut authentica approbatur, quam propterea quod Latinus interpres spiritum (ut aiunt) quasi propheticum habuerit. Atque hactenus de gravissima quaestione sub censura sacrosanctae Matris Ecclesiae dicta sufficiant.

Ad argumenta vero quae initio huius dubii proposita sunt, ex dictis iam patet solutio.

Poterat tandem hic disputari, quinam libri sint canonici. Sed de hac re videatur magister ac praeceptor meus Cano lib. 2. de Locis, c. 9., et Driedo lib. 1. de Ecclesiasticis dogmatibus, a principio; et Sixtus Senensis lib. 1. Bibliothecae Sanctae per totum. Nobis tamen sufficiat nunc sacri Concil. Trid. decretum amplecti, quod habetur in Decreto tertiae sessionis. De qua tamen re in Commentariis nostris super 2. 2. q. 1. artic. 10. iterum redibit sermo, dum disputatum a nobis fuerit, an in Ecclesia sit potestas definiendi, quinam libri sint canonici.

Dubium 5

DUBIUM quintum est circa secundum locum arguendi eorum quos in praesenti examinandos suscepimus, quamvis habeat argumentum desumptum ex auctoritate Sanctorum. Et quidem, quod non sit infallibile, probatur primo ex August. qui pluribus in locis docet exceptis auctoribus Sacrorum Librorum alios omnes ita esse legendos, ut quantumvis polleant doctrina et sanctitate, non propterea existimetur verum esse, quod ipsi scripserunt, sed quantum ratio ab eis adducta id persuase- </content> rit. Affert hic D. Tho. hanc auctoritatem in solutione ad secundum. Repetit vero hanc sententiam August. lib. 2. de Baptismo contra Donatist. c. 3. tomo. 7., et in prooemio lib. 3. de Trinit. tomo. 3., et in Epist. ad Marcellinum VII., et Epistol. 48. et 111. Confirmatur ex auctoritate Hieronymi in Epistola ad Theophilum, adversus Ioannem Ierosolymitanum. Tomo. 2. Ubi inquit: «Aliter habeo Apostolos, aliter ceteros tractatores; illos semper vera dicere existimo, istos interdum aberrare»; ergo non est infallibile argumentum desumptum ex auctoritate Sanctorum.

Arguitur secundo. Communis Sanctorum consensus alicui sententiae patrocinatur, et tamen illa sententia non est de fide, immo et opposita est probabilis et pia, ergo non est certum argumentum quod desumitur ex communi auctoritate Sanctorum. Antecedens probatur et declaratur. Nam plurimi sanctorum asseruerunt, omnes mundi partes non simul et eodem die, sed multis diebus fuisse productas et absolutas. Ita dicit Basilius homilia. 2. Exameron., Chrysost. hom. 3. super Genesim., Gregor. 32. Moral. c. 10., Ambro. lib. 1. Exameron. c. 7., et Damasc. lib. 2. suae Theologiae. et alii quam plurimi ut Beda, Rabanus, Strabo, quos refert Glossa ordinaria super ca. 1. Genes., at vero quamvis haec sit communi Sanctorum sententia: opposita tamen D. Aug. 4. lib. super Genes. ad litter. c. 8. 22. 34., et 11. De civit. Dei. c 7. quod eodem die omnia fuerunt producta, est probabilis, ergo etc. Similiter communis Sanctorum consensus est B. Virginem in originali peccato fuisse conceptam, quorum nomina videre licet in Caiet. Opus. de Conceptione Virginis. Specialiter apud Magistrum Vandellum, qui de hac re edidit longissimum tractatum, et in sapientisimo M. Cano. 7. lib. de Locis. c. 1. num. 3. et tamen opposita sententia non solum probabilis, sed et valde pia existimatur in Ecclesia. Tandem plerique Sanctorum senserunt Moysem non vidisse divinam essentiam, ut Hieronym super Isaiam. c. 6. tomo. 5., Gregor. Nazian. lib. de fide circa finem., Greg. 18. Moral. c. 37. et alii quam plurimi; et tamen opposita sententia Aug. lib. 12. De Gen. ad litter. c. 26. 27. 28. tomo. 3. et lib. De videndo Deum, et Epist. 112. non solum probabilis, sed ut probabilior electa est a D. Tho. 1. p. q. 12. art. 11. ad secundum. Multi etiam ex sanctis Patribus dixerunt Angelos esse corporeos. D. Basilius lib. de Spiritu Sancto. c. 16., et Ambros. lib. de arca et Noe. c. 4., et auctor libri de Ecclesiasticis dogmatibus, qui versatur inter opera Aug. c. 10. et 11. Tertullianus lib. de carne Christi, et lib. de velandis virginibus., et Cassian. collat. 7. ca. 13., et Rupertus Abbas lib. 1. in Genesim. c. 11., et Aug. dubius est de hac quaestione, ut patet in Inchirid. c. 59. et aliis pluribus in locis et lib. 3. de Trin. c. 1.; et tamen oppositum tenent Scholastici, ergo.

In huius rei explicationem nota primo, quod de Sanctorum auctoritate tripliciter loqui possumus. Primo de unius vel alterius sententia. Secundo de sententia seu assensu communi plurium, a quibus tamen aliquis Sanctorum dissentit. Tertio de unanimi omnium Sanctorum consensu.

Notandum est secundo quod auctoritas Sanctorum afferri potest ad confirmanda dogmata Philosophiae, vel ad confirmanda dogmata Theologiae; et inter haec adduci potest auctoritas sanctorum, aut ad confirmandas res fidei, aut eas res quae in Theologia tractantur, quae tamen sine fidei iactura ignorari possunt etiam ab omnibus doctis. Exemplum primi sit, Spiritum Sanctum procedere a Patre et Filio tamquam ab uno principio. Exemplum secundi: Utrum sacramenta causent gratiam et virtutes per vim quamdam et virtutem existentem in ipsis; et utrum Ioannes Evangelista fuerit mortuus, vel vivus perseveret cum Elia et Enoch.

HIS suppositis sit prima conclusio. Argumentum desumptum ab auctoritate Sanctorum circa dogmata quae naturali lumine cognoscuntur non plus habet certitudinis, quam ratio cui innititur. Probatur primo. Nam plurimi Sanctorum vel ignoraverunt Physicam, vel Metaphysicam vel certe inculte satis eam habuerunt: quapropter non mirum est, si saepe illis contingat in eiusmodi a veritate declinare. Item nam plurimi inter illos fuerunt platonici antequam ad fidem converterentur, ac proinde eius dogmata imbiberunt ut patet in Augustino et aliis; ergo cum haec fidei non repugnarent, non mirum est, si ea postea docuerint, quamvis plurima eorum ex peripatetica doctrina falsa deprehendantur. Praeterea, nam inter Sanctos Doctores multi etiam sapientissimi, non fuerunt multum soliciti in perscrutandis veritatibus philosophicis, quoniam potius a philosophorum libris abstinebant, ut totos se Sacris Scripturis traderent.

Probatur efficaciter eadem conclusio; nam veritates naturales innituntur primis principiis naturae, quae naturali lumine cognoscuntur, ergo tam firma erit haec veritas, quantum habuerit efficaciae ratio qua probatur.

Secunda conclusio. Argumentum desumptum ex unius vel duorum Sanctorum auctoritate, non est efficax, sed potest esse probabile. Probatur Sancti Doctores praeter eos qui canonicos libros scripserunt spiritu humano locuti sunt, et aliquando (in his etiam quae ad fidem pertinent) erraverunt, ut erravit Bernardus in sermone 4. De omnibus Sanctis, existi- </content> mans animas usque ad diem Iudicii ad divinam Visionem non admitti; et Cyprianus, dicens, ab haereticis baptizatos esse rebaptizandos, ut videre est lib. 2. Epistolarum, Epist. 1.; possemus alia quamplurima exempla huiusmodi adducere, quae brevitatis causa pertranseo; ergo argumentum deductum ex horum auctoritate non est firmum.

Ubi adnotandum est, quod licet sancti Patres errare potuerint, et de facto erraverint aliquando, eorum tamen libri cum reverentia legendi sunt, sed cum iudicio et discretione, ita ut prudens lector innixus veritatibus fidei et doctrinae Ecclesiae catholicae, quod huic consonum viderit amplectatur, si quid vero dissonum deprehenderit, repellat cum modestia.

Tertia conclusio. Argumentum deductum in rebus fidei ex auctoritate plurium Sanctorum (reliquis licet paucioribus in contrarium stantibus) et in rebus quae ad fidem non attinent, concors omnium consensus probabilitatem affert, non tamen firmitatem.

Prima pars huius conclusionis satis probatur ex praecedenti conclusione. Sed probatur adhuc: nam paucissimi ex sanctis Doctoribus asseruerunt Angelos esse incorporeos, ut inter arguendum dicebamus; et tamen haec sententia longe distat ab haeresi, ergo.

Quod si obiicias ex Vincentio Lyrenensi in libro adversus profanas haeresum novitates, et Thoma Waldensi in prooemio doctrinalis fidei antiquae, illud esse fidem Ecclesiae, quod maior pars Sanctorum ab Apostolis sensit, ergo paucis reclamantibus plurium Sanctorum sententia efficax argumentum efficit. Respondetur dictum illorum auctorum verum esse, quando paucorum contrariam opinionem Ecclesia damnavit, sicut damnavit opinionem illorum qui dixerunt, baptizatos ab haereticis esse rebaptizandos; et qui dixerunt, Melchisedech non hominem esse, sed Spiritum Sanctum.

Secunda pars conclusionis probatur ex illo argumento, quod adduximus ad probandum communem Sanctorum sententiam non parere firmitatem, afferentes sententiam eorum qui dixerunt Beatam Virginem non fuisse conceptam in peccato. Hinc sit argumentum. Omnes Sancti conveniunt, beatam Virginem contraxisse originale, et tamen quia hoc non pertinet ad fidem, auctoritas Sanctorum non est infallibile argumentum; ergo universaliter hoc verum est in rebus ad fidem non pertinentibus. Quamquam in praedicto exemplo, nisi Ecclesia suam auctoritatem interposuisset, utramque opinionem permittens poterat videri materia fidei, siquidem agebatur de intelligentia Scripturae. «Omnes peccaverunt».

Quarta conclusio. Communis omnium Sanctorum intelligentia in rebus fidei et Sacrarum Litterarum expositione firmum argumentum facit et irrefragabile in Theologia. Haec conclusio asseritur contra quosdam haereticos, tamquam de fide. Contrarium sensit Petrus Abaylardus, ut refert D. Bernat. in Epist. 190. ad Innocentium; et Witcleph, ut refert Waldensis lib. doctrinalis fidei antiquae, doctrina tertia. Eiusdem erroris fuerunt antiquiores haeretici, Arius, Nestorius, Euthiches, immo etiam Caietanus (vir alias catholicissimus et piissimus) in principio Commentariorum super Genesim tantum aberravit, ut dixerit, novam expositionem Sacrae Scripturae, quamvis dissonet omnium sacrorum Doctorum interpretationi, non esse repellendam, eo quod (inquit) non alligavit Deus expositionem Scripturae sensibus doctorum antiquorum. Probatur conclusio. Testimoniis Sacrae Scripturae, Eccle. 8.: «Non te praetereat (inquit) narratio seniorum, ipsi enim didicerunt a patribus suis: quoniam ab ipsis disces intellectum, et in tempore necessitatis dare responsum». Et ad Rom. 12. «Non plus sapere quam oportet sapere: sed sapere ad sobrietatem», et 1. ad Corin. 14. «Prophetae duo, aut tres dicant, et ceteri diiudicent, non enim est dissensionis Deus, sed pacis»; et ad Ephesi. 4. «Et ipse dedit quosdam quidem Apostolos» etc. usque ad circumventionem erroris. Ex quo loco plane colligitur, divinae Providentiae fuisse, ut non solum haberemus sacrorum Auctorum libros Canonicos, ut Prophetarum, et Apostolorum, sed etiam Sanctorum Doctorum commentaria ad illorum intelligentiam. Unde si omnes Sancti in Sacrarum Litterarum interpretatione errarent, sequeretur quod erraret Ecclesia Deo auctore, siquidem ipso Christo praecipiente inhaeret vestigiis Doctorum, qui dati sunt a Deo ad intelligentiam Scripturarum: Insuper Ezech. 34. tales Doctores promittuntur Ecclesiae, qui pascant eam doctrina veritatis. «Dabo (inquit) vobis pastores iuxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina». Notetur ultimo testimonium Ecclesi. c. 12. «Verba sapientium sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quae per magistrorum consilium data sunt a pastore uno: his amplius, fili mi, ne requiras». In quem locum inquit Hieronymus: Exceptis his verbis quae ab uno pastore data sunt, et consilio atque consensu probata sapientium, nihil tibi vendices, maiorum sequere vestigia, ab eorum auctoritate non discrepes.

Secundo probatur conclusio auctoritate sacrorum Conciliorum; primum in Synodo sexta generali, Sess. 11. et ibidem in Epist. Synodica Sophronii actione. 13., damnantur discipuli Origenis propter novas expositiones, quas contra sanctorum Patrum communem consensum introducere conantur; et in Synodo Trulana, Canone 19. gravissime admonentur praelati ne alia dogmata </content> doceant quam ea quae ex Ecclesiae luminaribus et Doctoribus acceperunt; et in Conc. Lateranensi III. Sess. 11. idem praecipitur. Et tandem in Conc. Triden. Sess. 4. definitur, ut nemo suae prudentiae innixus, contra unanimem consensum Patrum Scripturam Sacram interpretari audeat.

Tertio probatur auctoritate Sanctorum, qui gravissime reprehendunt eos qui in Sanctarum Scripturarum intelligentia a sanctis Patribus recedunt. Ita Dionys. c. 1. De caelesti hierarch. et antiquissimus Irenaeus lib. 4. c. 63. et Clemens I. in Epist. 5. ad discipulos Ierosolymitanos, idem graviter reprehendit, cuius verba habentur in c. Relatum. 37. d.; idem docet Epiphanius Haeresi. 61. et Clemens Alex. lib. 7. Stromatum. et Ambr. fide ad Gratianum. c. 7. «Servemus (inquit) praecepta maiorum, neque haereditaria signacula rudi temeritate violemus»;

et Hierony. in Epist. ad Evagrium, et Episto. ad Paulinum. et super Danie. c. 12. multa gravissima ad hoc propositum docet. Videatur Augu. in prooemio librorum de Doct. Christ. et lib. de utilit. credendi, c. 7. et 17. ubi inquit, Indignum et stultum esse, ut quis ad intelligentiam Sacrorum Librorum sine magistro accedat, cum tamen nemo id audeat circa prophanos libros, et circa humanas disciplinas. Vide etiam Gregor. lib. 28. Moral. ca. 9. in illud super quod bases illius solidatae sunt.

Tandem probatur ratione, nam si communis Sanctorum consensus in interpretatione Sacrae Scripturae non esset necessario sequendus, sequeretur, licitum esse cuique pro suo arbitrio Divinam Scripturam interpretari, hoc autem magnam perniciem fidei afferret, ergo communis consensus Doctorum firmum argumentum facit theologo. Minor probatur. Nam cum sint varia hominum ingenia, si tanta licentia illis detur, varia etiam dogmata et sectae orientur: quotquot enim hucusque inventae sunt ex hac libertate perfluxerunt. Confirmatur. Nam fides Sanctorum Patrum est fides Ecclesiae; ergo concors illorum consensus in rebus fidei errare non potest. Antecedens probatur. Nam ut antea dicebamus, sancti Patres dati sunt Ecclesiae ad intelligentiam Divinae Scripturae: ergo quod ipsi concorditer in Divina Scriptura interpretantur, ad fidem Ecclesiae pertinet.

Secundo probatur. Scriptura quam Sancti unanimiter recipiunt ut canonicam, infallibiliter est canonica; et quam reiiciunt, non est Sacra, ergo unanimis eorum consensus in intelligentia Scripturae Divinae, et in rebus fidei est etiam infallibilis. Antecedens probatur Nam alias Ecclesia non haberet unde redderetur certa de aliqua Scriptura Divina. Consequentia vero probatur. Nam et certitudo Verbi divini, et eius intelligentia infallibilis, simul coniunctae sunt, et utrumque promissum est Ecclesiae: Isaiae. 59: «Spiritus meus qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui, amodo, et usque in sempiternum».

Tertio probatur. Evangelium Christi potius consistit in sensu, quam in superficie litterae, ut docet Hilarius in lib. ad Constantium Augustum, et Hieronymus elegantissime super primum capitulum Epistolae ad Galat.; ergo si concors Sanctorum sensus posset esse falsus, Ecclesia non recepisset Evangelium Christi. Probatur consequentia. Nam Evangelium habet veritatem infallibilem, quae potius ex sensu, quam ex cortice litterae desumenda est.

Et quamvis conclusio haec quarta potissimum probata sit quantum attinet ad communem sensum Sanctorum in expositione Sacrae Scripturae, eadem tamen argumenta procedunt de communi eorum concordia circa dogmata fidei; de qua re praeter ea, quae dicta sunt, videndus D. Aug. lib. 1. cont Iulianum. c. 2. et lib. 2., cum ex sententiis Sanctorum disputasset adversus Iulianum, tandem eum provocat, ut se et suam sententiam constituat ante tantos veritatis iudices; quos subinde colligit omnes simul errare non posse in veritate decernenda. Videatur etiam Ephesina Synodus, et Constantinopolitana, 6. actione 12. et Hierony. super illa verba Pauli ad Philemonem: «Gratias ago Deo meo audiens fidem, quam habes in Domino Iesu, et in omnes Sanctos eius», inquit: «Quicumque Deo credidit, aliter eius fidem recipere nequit, nisi credat et in Sanctos eius: non est enim in Deum perfecta fides, quae in ministros eius infidelitate tenuatur».

IAM ad argumenta respondendum est.

Ad primum argumentum quod sumebatur ex auctoritatibus August. respondetur, D. Augustinum loqui non de communi omnium Sanctorum consensu, sed quando aliqui eorum consentiunt aliis discrepantibus.

Vel secundo dicitur, quod etiam si loquatur de communi sententia Sanctorum, intelligendus est, non quando illi conveniunt ad res fidei asserendas, sed de ea, quae ad naturalem cognitionem pertinent. Aut tertio dicamus, quod auctoritas sanctorum Doctorum dupliciter considerari potest, primo ut auctoritas hominum est, et sic probabile argumentum facit, ut dixit D. Tho. hic ad secundum: loquitur enim formaliter de auctoritate Doctorum quatenus auctoritas solum est hominum. Secundo considerari possunt quatenus omnes illi conveniunt ad res fidei confirmandas, et sic sumitur ab eorum auctoritate argumentum certum, ita ut oppositum sit erroneum; et ratio huius est, quoniam haec auctoritas </content> signum certum est sensus quem Ecclesia definiret, ii enim Doctores sunt oculi Ecclesiae.

Ad secundum respondetur distinguendo antecedens: si illa sententia in qua omnes sancti conveniunt pertineat ad fidem, nego quod communis consensus illorum non facit argumentum de fide, aut saltem oppositum eius non sit erroneum. At vero si ad fidem non pertineat, iam diximus non efficere argumentum certum; eiusmodi est illud quod affertur ibi de Conceptione B. Virginis. In aliis vero duobus, quae ibi afferuntur, scilicet de productione rerum multis diebus, aut uno die, et utrum Moyses viderit divinam Essentiam, et utrum Angeli sint corporei non omnes sancti conveniunt. Quare non procedit argumentum contra nostram quartam conclusionem. Verum est tamen quod hac tempestate temerarium erit dicere, quod Angeli habeant corpora. Nam in Sacro Eloquio saepe vocantur spiritus, et in Concilio Lateran. sub Innoc. III. dicitur Angelos esse incorporeos. De qua re ex professo disputabimus infra, q. 51. art. 1.

Dubium 6

DUBITATUR circa tertium locum utrum ex auctoritate Theologorum Scholasticorum firmum argumentum deducatur.

Et pro parte negativa arguitur primo. In Ecclesia Dei, illud solum est firmum dogma, quod ex Divinis Litteris, aut revelationibus, aut sacrorum Conciliorum decretis, aut ex Ecclesiae sanctae revelatione comprobatur. Sed auctoritas Scholasticorum nullo horum nititur fundamento, ergo non est firma. Maior certa est ex doctrina fidei, et minor probatur. Nusquam enim spiritum veritatis Theologis promissum legimus, aut audivimus: igitur errare possunt sicut homines; «omnis etenim homo mendax» ut habetur Psal. 115. Secundo.

In schola Theologorum nihil est certum, aut exploratum in quo omnes conveniant, sed omnia factionibus, atque disceptationibus plena, his asserentibus, illis negantibus, Thomistae adversus Scotistas disserunt, e contra Scotistae Thomistis adversi sunt, in omnibus sententias varias, diversasque opiniones asserentes: igitur ex horum auctoritate nihil certum, aut tutum haberi potest.

Tertio, etiam si Theologi omnes unanimi consensu in aliqua sententia conveniant, errare possunt, et erraverunt in multis; ergo ex eorum auctoritate non elicitur firmum argumentum. Antecedens poterat multis exemplis demonstrari, sed unum sufficiat. Communis fuit sententia Scholasticorum matrimonium etiam sine Ecclesiae ministro contractum, esse vere ac proprie novae legis sacramentum, gratiamque conferre, ac remissionem peccatorum: at haec communis sen- tentia nullam certitudinem inducit, immo iuniores Theologi merito illam reiiciunt, et matrimonia clandestina omnino sunt per sacrum Concilium Tridentinum abolita, sancitumque ne absque parocho, duobusque testibus validum esset deinceps matrimonium, ut patet Sessione 24, capite 1. De reformatione matrimonii; ergo etc. Quarto.

Studium Scholasticorum, saepenumero versatur circa ea, quae abscondita sunt a captu nostro, curiositate nimia scrutantium ea, quae soli Divinae Maiestati innotescunt, et quorum cognitio ad hominum salutem necessaria non est; disputant enim per quid Divinae Personae constituantur, in quo Pater et Filius distinguantur, quo modo differat inter procesionem Spiritus Sancti, et Verbi Dei nativitatem, et alia huiusmodi quorum inquisitio prohibita videtur in Sacris Litteris, iuxta illud Prov. 25. «qui scrutator est maiestatis opprimetur a gloria»; et Ecclesi. 3.: «Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris, sed quae praecipit tibi Deus illa cogita semper et in pluribus operibus eius ne fueris curiosus etc.»; ergo ab Scholasticorum disputationibus non solum non eruuntur firma documenta, sed inutiles et nocivae assertiones.

Quinto. Scholastica doctrina procedit ex articulis fidei deducendo conclusiones; ergo vel tales conclusiones inferuntur per necessariam et evidentem consequentiam, vel solum per topicam et probabilem; si per necessariam, iam tunc non est communis opinio, sed demonstratio theologica, et tunc conclusio etiam erit de fide mediate; si autem solum per probabilem, tunc conclusio ipsa non habebit certitudinem: ergo Theologorum propria dogmata non habent firmitatem.

Sexto et ultimo arguitur. Si ex auctoritate Theologorum Scholasticorum firmum argumentum sumitur ad aliquam veritatem comprobandam, sequitur, quod etiam ex Iuris Canonici peritorum sententia firmatum etiam firma probatio in sacra Doctrina: consequens autem est falsum, ergo et antecedens. Consequentia evidens est: Nam Iurisprudentia Ecclesiastica innititur sacrorum Conciliorum Pontificumque Decretis, sicut ipsa Theologia magna ex parte eisdem fundamentis sita est. Sed quod consequens sit falsum probatur. Nam Iurisperiti solum utuntur auctoritate et testimoniis aliorum doctorum, non rationibus sed verbis textuum disserentes; ergo theologicis argumentationibus parum, aut nihil prodest eorum diligentia, neque ab illis firma argumenta desumi possunt.

Qui sint scholastici Theologi, de quorum auctoritate quaestionem instituimus facile est intelligere ex iis, quae in superioribus dicta sunt de sacrae Doctrinae quidditate, obiecto, et qualitatibus. Huiusmo- </content> di enim Doctrinae professores Theologos scholasticos appellamus, qui succincte et more dialectico sacram Doctrinam pertractant, quamvis inter hos varii gradus possent distingui. Quidam enim sunt antiqui, quidam iuniores, quidam eximiae doctrinae, alii minoris notae, quidam magnae auctoritatis, alii mediocris: quae omnia ponderanda sunt ad cognoscendam firmitatem, et valorem argumentorum, quae ex eorum testimoniis depromuntur.

AD dubitationem igitur, ut respondeamus, sit prima conclusio. Auctoritas Theologorum scholasticorum etiam multorum, quando in contrarium sunt viri docti, non plus valet, quam vel ratio ipsorum, vel aliquod testimonium scripturae comprobarit. Haec conclusio manifesta est. Quoniam quando sunt duae opiniones inter se pugnantes, quarum quaelibet rationibus nititur probabilibus, et argumenta adversariorum solvit, habetque defensores viros doctos, non est cur huic, aut illi parti pertinaciter quis adhaereat propter aliquorum auctoritatem; sed ponderandae sunt rationes, et secundum vires earum huic, aut illi parti adhibenda est fides: nec interest, quod plures in unam partem inclinent, si pauci graves et docti oppositum sentiant. Non enim numero haec iudicanda sunt, sed pondere. Unde merito reprehendendi sunt aliqui Theologi, qui opinionibus propriis, vel etiam aliorum nimis adhaerentes, statim contraria dogmata praecipiti quadam sententia absque sufficientibus rationibus damnant: atque omnia, quae eorum iudicio non consonant, gravioribus censuris inurunt, idque tanta facilitate, ut merito irrideantur.

Secunda conclusio. Quando in aliqua sententia circa rem gravem communiter Scholastici conveniunt, argumentum faciunt adeo probabile, ut illis contradicere temerarium valde sit. Haec conclusio probatur. Nam in qualibet arte, peritis credendum esse, ratio naturalis ostendit, ita ut non absque temeritate liceat ab illis dissentire. Nam in arte navigandi, nautis credendum est, et in agricultura, agricolis; ergo in rebus theologicis et ecclesiasticis dogmatibus Theologiae magistris, atque in sacra Doctrina exercitatis contradicere, temerarium erit.

Secundo probatur. Nam in sacris Conciliis semper habetur ratio earum opinionum, quae inter Theologos scholasticos communiores sunt et magis receptae, ut patet ex Clementina unica de Summa Trinit. et fide Catholica, ubi patres Concilii Vienensis opinionem illam, quae docet in Baptismo infundi gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem modernisque Theologis magis consonam proponit fidelibus tenendam et eligendam. Si ergo communior opinio Theologorum tanti fuit apud sacrum Concilium, quanto magis recipienda erit sententia, in qua omnes Scholastici generaliter concordant; ergo temerarium erit ab illis dissentire. Tertio probatur.

Inter Theologos scholasticos saepenumero est varietas sententiarum, ita ut merito forsitan aliquando sint reprehensibiles; ergo quando omnes conveniunt in aliquo dogmate, veritate cogente, et eodem spiritu Dei movente, illud fieri censendum est; ergo temere aliquis eorum sententiae contraibit. Certe sicut mirabile fuit olim, quod Septuaginta interpretes in diversis cellulis inclusi in unam eamdemque verborum concordiam in sacris Bibliis interpretandis (ut fertur) convenerint: ita etiam sententia illa, in qua omnes Theologi in aliis multis inter se differentes unanimiter conveniunt, tamquam certa habenda est et omni acceptione digna; erit ergo temeritas non modica aliter sentire.

Circa hanc conclusionem et sequentem animadvertendum est, quod quando omnes fere Theologi conveniunt, licet unus aut alter ab aliorum sententia discrepet, nihilominus communis illa opinio in suo manet robore, nisi forte ille unus tantae esset auctoritatis, vel probationes adeo validas induceret, ut eius iudicium pluribus aliis aequivaleret.

Secundo sciendum est, quod potest aliquod dogma in uno tempore esse commune omnibus Theologis, et deinde tempore succedente et veritate magis patefacta communiter refelli absque temeritate, v. g. illa sententia, cuius mentio facta est in tertio argumento, quod matrimonium quomodocumque contractum, est verum sacramentum conferens gratiam, fuit olim communis Theologorum: sed modo a multis improbatur, non solum post celebrationem Concilii Triden. sed etiam antea. Nam Cano in lib. 8. De Locis ca. 5. docet, matrimonium contractum absque ministro Ecclesiae, sacrisque caeremoniis solum esse civilem contractum, et non Ecclesiae sacramentum. Idem docet Caieta. de matrimonio quod fit inter absentes per procuratores; et hos auctores multi alii sequuntur absque ulla temeritate. Quod enim in uno tempore occultatur, postea per diligentiam et studium advenientium multoties innotescit. Quare semper iuniorum sententia requirenda est, antiquis tamen proprius honor deferendus, sed quando tam antiqui quam moderni in aliquo dogmate conveniunt, tunc potissime verum habet nostra conclusio. Tertia conclusio.

Concors omnium Theologorum sententia de doctrina fidei aut morum, adeo firmum facit argumentum, ut contrarium sentire sit error in fide, aut errori proximum, Antequam haec conclusio probetur, notandum est, quod ea de quibus Theologi disserunt, sunt in duplici differentia Quaedam enim ad Philosophiam, seu ad Metaphysicam spectant, alia vero ad fidei doctrinam pertinent moresque necessarios. Contradicere igitur Theologis in iis, quae sunt primi generis, non erit erroneum neque haereticum; v. g. docent Theologi, quod angeli quanto sunt perfectiores, tanto per universaliores species cognoscunt, cui dogmati contradicere irrationabile quidem esset, sed non error contra fidem, licet in illo dogmate omnes Theologi convenissent: quia non hoc tenent propter argumenta fidei, sed per rationes metaphysicas. Adversari vero communi sententiae Theologorum omnium in iis, quae sunt secundi generis, dicimus esse errorem. Et probatur in primis ex illo Luc. 10: «Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit». Quae verba dicta sunt a Christo Domino non solum de Theologis Ecclesiaeque magistris, quos ipse in initio instituit, sed ad doctores etiam referuntur, qui in Ecclesia futuri erant, quamdiu pascendae essent oves eius in scientia et doctrina: igitur quemadmodum qui adversabantur primis Ecclesiae doctoribus, a fide aberrabant, ita qui nunc contradicunt toti scholae Theologorum, qui sunt Ecclesiae magistri in rebus fidei, erronei censendi sunt. Item ad Ephes. 4. docet Apostolus, alios dedit Christus in Ecclesia Apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum etc. Igitur Doctoribus Ecclesiae, qui sunt Theologi viri, tamquam a Christo missis, eiusque providentia illuminatis, et firmatis in rebus fidei habenda est fides. Non intelligimus, quod aliquis Theologorum ita habeat spiritum Dei, quod in fide errare non possit. Hoc enim de solo Summo Pontifice, dum res fidei definit, credendum est. Sed quod tota Theologorum schola, quando in eamdem sententiam unanimiter consentit, tamquam in rem, quam aiunt esse de fide, firmissimum facit argumentum, ita ut illi dissentire erroneum sit Secundo probatur eadem conclusio theologica ratione manifesta.

Nam si omnes Theologi in aliquo dogmate ad fidem aut mores pertinente errarent, sequitur quod tota Ecclesia possit errare; consequens autem error est in fide, ergo et antecedens: probatur sequela. Nam Theologi scholastici sunt magistri et doctores populorum omnium, qui tam in confesionibus audiendis, quam in concionibus habendis ad populum fideles instituunt, taliter quod omnes possunt, et tenentur illis credere; si ergo in aliqua doctrina fidei omnes Theologi haberent errorem, manifesto periculo exponitur universa Ecclesia errandi. Tertio probatur.

Ecclesia sancta multoties definivit propositiones, tamquam de fide, quae expresse in Sacris Litteris non habebantur, sed communiter ab omnibus Theologis et Doctoribus Ecclesiae affirmabantur constanter; et erant propositiones theologicae, ut fuit illud, quod Christus habet voluntatem humanam, quod Theologi colligebant ex hoc, quod Christus secundum fidem est verus homo, omnis autem homo habet humanam voluntatem: et illud, quod Spiritus Sanctus a Patre et Filio tamquam ab uno principio procedit: quod ex hoc probatur, quod in divinis omnia sunt unum ubi non obviat relationis oppositio: cum ergo Pater et Filius spirando tertiam Personam non habeant inter se oppositionem relativam, sequitur, quod non sunt duo principia, sed unum: ergo similiter possent modo definiri tamquam de fide veritates illae, in quibus tota Theologorum schola concordat, ergo illis contradicere erroneum est; v. g. docent firmiter omnes Theologi quod Christus Dominus ab instanti suae Incarnationis divinam viderit Essentiam; hoc in divinis Litteris expresse non extat, neque ab Ecclesia Dei definitum est tamquam de fide tenendum; sed Theologi colligunt per bonam consequentiam ex aliis locis Scripturae et fidei fundamentis, et ita communiter receptum est, ut illud absque erroris nota nemo possit negare, possetque ab Ecclesia definiri tamquam de fide. Confirmatur haec ratio. Nam Theologi numquam conveniunt in aliquo dogmate firmiter astruendo, nisi propter testimonia divinae Scripturae, aut definitiones Ecclesiae, ex quibus dogma illud manifeste colligitur; ergo communis sententia Theologorum argumentum firmum in fide inducit. Denique probatur nostra conclusio. Quoniam nullum dogma reperiri potest, quod uno ore omnes Scholastici certo asseruerint, quod veritatem non contineat: immo quod non a tota Ecclesia teneatur in universo, eorum auctoritate mota; ergo qui huiusmodi contradixerit, tamquam haereticus aut erroneus habendus est.

Sed offert se argumentum contra hanc conclusionem. Nam si error adversus propositiones theologicas est etiam error adversus fidem, sequitur, quod fides et Theologia non sint diversi habitus formaliter: consequens est falsum, ergo et antecedens. Quod consequens sit falsum dictum est in superioribus in art. 2. Et probo sequelam. Quia unum contrarium non potest duobus contrariis formaliter distinctis opponi, sed uni tantum: album enim soli nigro contrariatur, et frigidum soli calido; ergo si error contra Theologiam contrariatur fidei, Theologia et fides non erunt formaliter diversa.

Ad hoc argumentum respondetur, quod sicut divina revelatio immediate est principium formale fidei, mediate vero theologicae scientiae, ita fides ipsa immediate et per se solum inclinat ad articulos fidei et ad ea, quae expresse revelata sunt; mediate vero, et consequenter etiam versatur circa conclusiones, quae per evidentem consequentiam ex articulis fidei colliguntur. Unde necesse est ut dissensus circa propositiones Theologiae mediate et consequenter adversetur fidei: quemadmodum agens physicum, quod destruit accidentia necessaria ad conservationem substantiae, consequenter destruit ipsam substantiam. Quamobrem Ecclesia tamquam infidelem damnat eum, qui huiusmodi propositiones theologicas inficiatur. Licet enim intelligat, non ex fide solum, sed ex principiis etiam naturalibus illas deduci, praesumitur tamen, hominem rationalem non ea, quae secundum rationem nota sunt, sed ea, quae ex fide habentur negare. v. g. si aliquis negaret Christum esse risivum, quod colligitur ex his duabus praemissis, «omnis homo est risivus, Christus est homo», damnaretur, ut infidelis. Non enim putandus esset negare illam propositionem omnis homo est risivus, quae evidens est lumine naturali, neque bonitatem consequentiae, quae etiam est per se nota, sed veritatem illius minoris assumptae, Christus est homo. Si autem aliquis ita esset rusticus, aut stultus, ut vel bonitatem consequentiae, aut veritatem principii naturalis non perciperet, talis posset propositionem theologicam negare, salva fide catholica, quia ex ignorantia excusaretur.

HIS ita constitutis ad argumenta in principio posita respondetur.

Ad primum, ex dictis patet, quod auctoritas scholae Theologorum non temere et absque ratione astruitur, sed propter testimonia Scripturae Sacrae, quae nos adduximus et alia, quae adduci possent. Item quia in tota Ecclesia, in sacris Conciliis in summo pretio eorum dogmata habita sunt semper, maxime quando omnes unanimiter aliquid certo definiunt, a quo discedere non est licitum, ut satis probatum est.

Ad secundum respondetur negari non posse, nimiam esse aliquando contentionem studiumque contradicendi inter aliquos Theologos scholasticos, quod quidem vituperabile est, sed haec vitia personarum sunt, non scholae, aut status, qui contemnendus non est, aut reiiciendus propter paucorum, aut etiam multorum excessum. Sicut matrimonium nullus damnat, etiam si plures coniuges illius status iura non servent. Nihilominus in iis, quae sunt magni momenti, et praecipue, quae pertinent ad fidem morumque honestatem, semper videmus Theologos omnes Catholicos convenisse et convenire Immo hoc mirabilius est, quod inter tot dissidia et disceptationes docentium et scribentium tanta inveniatur concordia in iis, quae ad fidem spectant. Quare quando est talis consonantia, firmissimum facit argumentum eorum testimonium, ut diximus in secunda et tertia conclusione.

Quando vero est opinionum diversitas, tantum valebit cuiusque auctoritas, quantum eius rationes ponderaverint, ut in prima conclusione dictum est. Ad tertium respondetur in primis, illam sententiam de matrimonio non fuisse communem omnium Theologorum, sed aliqui oppositum docuerunt, ut dictum est in his, quae circa secundam conclusionem notata sunt. Praeterea, licet fuisset communis opinio, tamen fuit non firma sententia, ut patet ex Magistro, D. Thoma, Scoto, et omnibus aliis «in quarto», qui omnes sub dubio relinquunt, neque aliquid certo definiunt. Est enim valde notandum, quod dupliciter Theologi docent aliquam sententiam. Uno modo firmiter illam asserentes tamquam certam et indubitatam, et tunc unanimis consensus eorum in his, quae ad religionem pertinent, argumentum facit de fide, ut probatum est in tertia conclusione. Alio modo asserentes non firmiter, sed dubitando quasi res non plana sit et definita utentes hoc verbo, videtur, vel hoc verbo, probabiliter dicendum est. Et tunc etiam si omnes in aliquo dogmate conveniant, licitum erit absque infidelitatis nota oppositum sentire: v. g. docet Magist. Sent. in 4., d. 3. Sacramentum Baptismi fuisse ante Christi mortem ap ipso Christo institutum, et ab Apostolis ministratum, quam sententia ceteri Scholastici Theologi sequuntur; non tamen illam ita certo definiunt, quin oppositum posset teneri. Et loca Sacrae Scripturae, quae dicunt, Christum aut Apostolos ante eius mortem baptismum administrasse, possunt quidem explicari non de Sacramento Baptismi, quod peccata remitteret, sed de quodam baptismo praeparatorio ad illum, qui postea futurus erat. Nam et D. Aug. de hac re loquens in Epist. 108. ad Seleucianam, sic inquit: «Baptizabat Christus non per seipsum, sed per discipulos suos, quos intelligimus iam fuisse baptizatos, sive baptismo Ioannis, sicut nonnulli arbitrantur, sive quod magis credibile est, baptismo Christi».

Ecce Aug. tamquam magis credibile, non tamquam omnino certum docet, Apostolos suscepisse baptismum Christi. Si autem ipsi non susceperunt, certe neque administrassent ante mortem Domini.

Itaque qui doceret baptismi sacramentum ante passionem Christi institutum non fuisse, non esset erroris arguendus. Ad quartum respondetur, quod studia et exercitationes Theologorum utilissima sunt ad conservandam et declarandam doctrinam fidei, et ad revincendos adversarios, et ad alia multa, ut late ostensum est supra art. 1. Ad quintum respondetur, quod Theologia Scholastica procedit ex principiis fidei, aliquando probabiliter, aliquando necessario inferens conclusiones.

Quando probabiliter colligit, argumentum eius tantum inducit probabilitatem, nec facit omnino certam fidem. Quando vero necessario colligit, conclusio adeo certa est, ut illi repugnare sit erroneum et fidei contrarium saltem mediate, ut satis explicatum est circa tertiam conclusionem.

Ad ultimum argumentum respondetur, negari non posse doctrinam Iuris Canonici peritorum utilissimam esse viris Theologis, atque ad multos usus necessariam, ut ad administrationem Sacramentorum, ad regimen Ecclesiarum, ad divinorum Officiorum celebrationem, et alia huiusmodi.

Sed quantum conferat illorum auctoritas ad arguendum in Theologia, dico breviter, quod in his, quae ad fidem pertinent, Iurisconsultorum testimonio Theologus non eget, aut iuvatur: quin potius ea, quae in iuribus circa fidem decernuntur, expositionem accipere debent a Theologis. Secundo dico, quod in his etiam, quae ad mores pertinent quatenus vel lex Evangelica, vel ratio naturalis de huiusmodi definit, Iurisconsultorum auctoritas parum aut certe nihil Theologo conferre potest: quin potius rectam talis doctrinae intelligentiam a Theologis Iurisconsulti expectare debent. Ratio horum est in promptu. Nam principia unde sacra Concilia, aut Summi Pontifices documenta fidei aut morum eliciunt, propria sunt doctrinae Theologicae, cuius est nosse, quae a Deo sunt revelata, quaeque iis sunt consequentia vel repugnantia, et quae sit eorum vera intelligentia, ergo si quae dogmata de fide aut moribus Ius Pontificium ex Evangelio, aut ex morali philosophia colligit, ea tamquam ex propriis principiis accepta Theologus habet intelligere et interpretari.

Tertio dico: In iis, quae de moribus Ecclesiae, religionis ritibus et institutis, criminum poenis et aliis huiusmodi, quae Iure positivo et legibus pontificiis decernuntur, communis consensus Iurisperitorum magnam fidem facere debet.

Denique dico: In iuribus, litteris, sanctionibusque Pontificum interpretandis, Iurisperitis habenda est fides, dubiorumque circa huiusmodi emergentium solutio ab ipsis petenda est, ut si dubitetur de aliquo, an sit excommunicatus, an irregularis, an subdelegatus possit subdelegare, et similia. Quamquam et in istis, ubi supposita notitia legis intervenit discursus, Theologorum sententia locum habere debeat. Circa ergo haec omnia, quae sunt propria Canonicae Facultatis, doctoribus huius Facultatis in praedictis fidem non praestare, insolentissimum erit. Quamobrem temeritas quorundam Theologorum merito damnatur, qui Iurisperitorum consultationem spernunt in iis, quae ad illorum studium pertinent.

Prologus auctoris ad lectorem

In D. Thomae prooemium meditatio

Quaestio I: De sacra doctrina, qualis sit et ad quae se extendat

Articulus I: Utrum sit necessarium praeter Physicas disciplinas aliam doctrinam haberi

Commentarium

Dubium 1

Dubium 2

Articulus II: Utrum sacra doctrina sit scientia

Commentarium

DUBIUM potissimum est circa primam conclusionem: An sacra doctrina sit vere et proprie scientia.

Prima conclusio (textus Latinus sine versione Hispanica)

Dubium 1 (continuatio)

Dubium 2

Dubium 3

Articulus III: Utrum sacra doctrina sit una scientia

Commentarium

Dubium 1 (pars prior)

Dubium 1 (continuatio)

Articulus IV: Utrum sacra doctrina sit scientia practica

Commentarium

Dubium 1: Objectiones

Dubium 1: Commentarium

Dubium 1: Responsiones

Articulus V: Utrum sacra doctrina sit dignior aliis scientiis

Commentarium

Dubium 1 (textus Latinus sine versione Hispanica)

Dubium 1

Articulus VI: Utrum haec doctrina sit sapientia

Commentarium

Dubium I

Articulus VII: Utrum Deus sit subiectum huius scientiae

Commentarium

Dubium I

Textus Augustini ante articulum 8

Articulus VIII: Utrum sacra doctrina sit argumentativa

Commentarium

Dubium 1

Dubium 2

Dubium 3

Dubium 4

Dubium 5

Dubium 6

Articulus IX: Utrum Sacra Scriptura debeat uti metaphoris

Commentarium

Commentarium; Dubium I

Articulus X: Utrum Sacra Scriptura sub una littera habeat plures sensus

Commentarium

Dubium 1

Dubium 2

Dubium 3

Dubium 4

Dubium 5

Dubium 6

Dubium 7

Dubium 8

Dubium 9

Quaestio II: De Deo, an Deus sit

Articulus I: Utrum Deum esse sit per se notum

Articulus II: Utrum Deum esse sit demonstrabile

Articulus III: Utrum Deus sit

Quaestio III: De Dei simplicitate

Articulus I: Utrum Deus sit corpus

Articulus II: Utrum in Deo sit compositio formae et materiae

Articulus III: Utrum sit idem Deus quod sua essentia, vel natura

Articulus IV: Utrum in Deo sit idem essentia et esse

Articulus V: Utrum Deus sit in genere aliquo

Articulus VI: Utrum in Deo sint aliqua accidentia

Articulus VII: Utrum Deus sit omnino simplex

Articulus VIII: Utrum Deus in compositionem aliorum veniat

Quaestio IV: De Dei perfectione

Articulus I: Utrum Deus sit perfectus

Articulus II: Utrum in Deo sint perfectiones omnium rerum

Articulus III: Utrum aliqua creatura possit esse similis Deo

Quaestio V: De bono in communi

Articulus I: Utrum bonum differat secundum rem ab ente

Articulus II: Utrum bonum secundum rationem sit prius quam ens

Articulus III: Utrum omne ens sit bonum

Articulus IV: Utrum bonum habeat rationem causae finalis

Articulus V: Utrum ratio boni consistat in modo, specie et ordine

Articulus VI: Utrum convenienter dividatur bonum per honestum, utile et delectabile