Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA CONCLUSIO: Aliqua nomina huiusmodi conveniunt Deo, ex tempore.

Secunda conclusio, in solutione ad tertium: Nomina, quae important respectum ad creaturas, consequentem actionem intellectus aut voluntatis divinae, conveniunt Deo ab aeterno. Ratio est: quia operatio divini intellectus aut voluntatis est aeterna.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo notandum est primo, quod eius materia disputatur a Theologis in 1., d. 30. et eius quaestio fuit satis celebris apud antiquissimos auctores. Divus Augustinus lib. 5. De Trin., c. 16. aperte docet, quod hoc nomen, Dominus, convenit Deo ex tempore: at lib. 12. De Civit. cap. 15. non audet definire, an Deus ab aeterno appelletur Dominus, vel potius ex tempore. Secundo est notandum, quod duo poterant obstare, quominus haec nomina convenirent Deo ex tempore. Primum, quia important relationem realem; secundum, quia important relationem rationis, quae non posset advenire Deo absque eius mutatione: utrumque tamen inconveniens removetur a D. Thoma in hoc art. Definit enim, quod ista nomina non important relationem realem ad creaturas, sed relationem rationis, et quod haec relatio rationis exigit quidem mutationem realem ex parte creaturarum, non vero ex parte Dei.

DUBITATUR primo de veritate primae conclusionis, scilicet, an haec nomina conveniant Deo ex tempore, et importent relationem rationis ad creaturas, an potius relationem realem? Et in hac re, tres circumferuntur sententiae. Prima asserit, quod haec nomina ex tempore conveniunt Deo, et praeterea dicit, quod important relationes reales in Deo ad creaturas, quae relationes ex tempore etiam adveniunt Deo. Hanc sententiam docet Gabriel in dist. citata, q. 5.; et Gregor. Arimin. in 1. d. 22.; Marfil in 1. q. 32. hanc sententiam reputat valde probabilem. Et probatur primo: relatio realis potest advenire subiecto absque eius mutatione: ergo nihil inconvenit quod in Deo sit relatio realis, ex tempore adveniens. Antecedens asseritur ab Aristo., 5. Phisic. et patet: nam Petrus albus redditur similis absque sui mutatione ex eo solum, quod Paulus nascitur albus, ergo. Secundo probatur: creare, iustificare, etc. sunt actiones reales in Deo, et tamen ex tempore conveniunt illi: ergo id ipsum dici potest de relationibus ad creaturas. Tertio et ultimo probatur: Deus est causa realis creaturarum; at causa realis refertur realiter ad effectum, ergo.

Est secunda sententia Scoti in dist. citata, q. 1. qui duo asserit: alterum est, quod in Deo nulla reperitur relatio realis ad creaturas; alterum est, quod Deus denominatur, non ab aliqua relatione reali aut rationis quae sit in ipso, sed a relatione reali quae est in creatura. Itaque Deus dicitur Dominus a relatione, quae est in subiecta creatura. Quemadmodum opus factum ab homine appellatur humanum, non ab humanitate quae sit in ipso opere, sed ab humanitate, quae est in homine efficiente tale opus. Probatur haec sententia, primo, ex testimonio Magistri Senten., dist. citata asserentis, Deum appellari Dominum non a relatione quae sit in ipso. Et confirmat Magister istam sententiam ex D. Aug. 5. De Trinit., cap. ultimo, ubi habet eadem verba. Secundo probatur: Deus realiter est Dominus; ergo a relatione reali appellatur Dominus. Patet consequentia: quia relatio rationis non potest tribuere denominationem realem; ulterius, sed non denominatur a relatione reali quae sit in Deo: ergo a relatione reali, quae est in creatura. Et confirmatur ex D. Thoma, in hoc art., asserente Deum appellari Dominum a reali subiectione, quam habet creatura ad ipsum.

Tertio probatur: scibile refertur ad scientiam non per relationem quae sit in ipso scibili, sed per relationem quae in scientia refertur realiter ad ipsum scibile: ergo similiter dici potest, Deum referri realiter ad creaturam per relationem, quae creatura refertur realiter ad ipsum Deum. Consequentia patet: quia relatio, quae reperitur inter Deum et creaturas, est eiusdem generis cum relatione, quae reperitur inter scientiam et scibile. Antecedens vero probatur ex Arist. 5. Metaph., tex. 20. ubi inquit, quod scibile est relativum, non quia ipsum refertur ad scientiam, sed quia scientia refertur ad illud.

Est tertia sententia, quae colligitur ex D. Thoma, in hoc articulo, et asseritur expresse ab illo, 2. lib. Cont. Gent., c. 12. et 13. quae consistit in duobus, primum est: nulla est relatio realis in Deo ad creaturas. Alterum est: in Deo sunt aliquae relationes rationis, quibus refertur ad creaturas. Itaque Deus appellatur Dominus, non a relatione reali, quae est in subiecta creatura, sed a relatione dominii, quae est relatio rationis in Deo.

Sit prima conclusio: Nulla reperitur realis relatio ad creaturas in Deo. Ista conclusio asseritur contra primam sententiam. Et est communis sententia Theologorum sequentium Magistrum, in d. 30. citata, et est adeo certa, ut oppositum reputetur a viris gravissimis non modo temerarium, sed et proximum errori. Probatur primum ex D. Aug. lib. 4. De Trin., cap. ultimo, ubi dicit, quod sicut numus constituitur pretium absque aliqua realitate adveniente illi, ita Deus ex tempore fit Dominus creaturarum. Et eodem libro, c. 4. et 5. inquit, quod Deo nihil neque absolutum, neque relativum advenit ex tempore. Respondet Greg. Arimin. quod nihil reale advenit Deo, quod realiter tamquam res a re ab ipso distinguatur. Sed contra hoc est argumentum. Primo, quia adhuc est sub iudice, et in dubio, an relatio realiter differat tamquam res a re a suo fundamento. Et probabilior forte est affirmativa sententia. Secundo. Relatio realis saltem formaliter realiter distinguitur a suo fundamento: ergo si Deo advenit ex tempore relatio realis, aliqua forma realis convenit Deo de novo: hoc autem est contra Augustinum ubi supra; et contra veritatem, quia iam poneremus aliquam realem mutationem formaliter in Deo. Et confirmatur: omnis forma realis, de novo adveniens subiecto, confert illi aliquid esse reale: ergo si relatio realis est forma de novo adveniens Deo, confert illi aliquod esse reale, et ex consequenti causat aliquam realem mutationem in Deo, saltem formalem. Tertio probatur: illa relatio realis posita in Deo, vel est formaliter loquendo accidens, vel substantia; neutrum esse potest: ergo. Quod non sit accidens, patet ex dictis a D. Thoma supra, q. 3. art. 6., ubi efficacissime probat nullum accidens posse reperiri in Deo. Quod non sit substantialis probatur: Deo nulla ratio substantialis potest advenire ex tempore, nam alias mutaretur Deus substantialiter: ergo. Et confirmatur: illa substantia esset relativa, ergo totum eius esse esset ad aliud, scilicet ad creaturam; at impossibile est, quod totum esse divinae substantiae sit ad creaturam, quia haec esset magna in divina substantia imperfectio: ergo.

Secunda conclusio: Deus refertur ad creaturas non per relationes quae sunt in ipsis creaturis, sed per relationes rationis, quae sunt in ipso Deo. Haec conclusio statuitur contra Scotum, sed est communis sententia apud Theologos, et probatur ratione D. Thomae, 2. Cont. Gent., cap. 13., Relationes, quae sunt in diversis extremis, sunt oppositae: ergo unum extremum non potest denominari a relatione, quae est in alio extremo, v. g. filius non denominatur a relatione, quae est in patre: ergo Deus non potest denominari a relatione, quae est in creatura. Et confirmatur: relatio creaturae ad Deum, prout supponitur in ipso Deo, est relatio servitutis, et non dominii; ergo, si Deus denominaretur ab illa relatione, non denominaretur Dominus, sed servus.

Tertia conclusio: Multae relationes conveniunt Deo ex tempore. Ista conclusio colligitur ex duabus praecedentibus, et satis probatur et explicatur a D. Thoma in littera articuli.

AD argumenta primae sententiae, respondetur. Ad primum dico, quod Aristo. 5. Physic. docet, relationem advenire subiecto, absque eius reali mutatione absolute; non tamen advenit relatio realis absque mutatione reali relativa: nam subiectum realiter mutatur, adveniente nova relatione, de non esse relatum ad esse relatum. Eiusmodi autem realis mutatio relativa, nullo modo est ponenda in Deo.

Aliter solvit argumentum hoc Ferrar., lib. 2. Cont. Gent., c. 12. circa quartam rationem. Ad secundum, quidam Theologi graves dicunt, quod creare, iustificare etc. important perfectiones divinas, non tamen convenientes Deo ex tempore, sed ab aeterno. Quoniam, inquiunt, creare et iustificare sunt actiones immanentes Dei, quae proinde sunt perfectiones intrinsecae ipsius Dei, non distinctae ab eius Essentia. Itaque creatio, iuxta istam sententiam, nihil aliud est, quam volitio Voluntatis divinae, qua voluit ab aeterno creare res ad extra in tali tempore. Alii vero Theologi et contra docent, quod creare et iustificare denotant actiones transeuntes: ac proinde nullam realem perfectionem ponunt in Deo, sed tantum respectum rationis ad creaturas. Haec difficultas non est huius loci, sed pertinet ad quaestionem 25. art. 1. Vide ibidem dominum Caietanum, et Ferrar. 2. Cont. Gent., cap. 1. 9. et 16. Pro nunc breviter respondetur, quod creare et iustificare etc. vel non important aliquam perfectionem in Deo, sed solum respectum rationis, vel si important perfectionem in Deo, illa non convenit Deo ex tempore, sed ab aeterno: et ita illud argumentum nihil probat ad nostrum propositum. Ad tertium, negatur consequentia; et ad probationem respondetur ex D. Thoma, in corpore articuli, quod ad relationem realem mutuam oportet, quod extrema sint eiusdem rationis. Sed oportet explicemus in quo consistat, quod extrema sint eiusdem rationis. Dico breviter, consistere in hoc, quod in utroque extremo sit eadem ratio fundandi relationem: eadem, inquam, specifice aut quasi specifice. Explicatur hoc, et primum in relativis primi generis, quae fundantur in quantitate, est res manifesta: nam aequalitas fundatur in quantitate, quae formaliter reperitur in utroque extremo. In relativis secundi generis, quae fundantur in actione et passione, explicatur hoc; nam relatio, quae est agentis ad passum fundatur in actione, quae est perfectio utriusque, et agentis et patientis. Nam omne agens creatum perficitur et actuatur per suam actionem. Similiter, patiens perficitur per actionem, quatenus ex vi actionis, procedentis ab agente, suscipit in se aliquam perfectionem. In relativis autem tertii generis, quae fundantur in mensura, non reperitur eadem ratio fundandi in utroque extremo. Quoniam ratio, quae fundat relationem, est perfectio realis unius extremi et non alterius; v. g. relatio, quae reperitur inter scientiam et scibile, fundatur in mensuratione, qua scientia mensuratur a scibili: haec autem mensuratio in scientia, est realis perfectio ipsius scientiae, nam est specificatio formalis eius. At in scibili mensurante, nullam ponit perfectionem. Ex quo sequitur, primo, quod in relativis tertii generis non potest esse relatio mutua realis in utroque extremo; sed ex parte unius extremi est realis, ex parte alterius est relatio rationis. Itaque scientia realiter refertur ad scibile; scibile autem, sola relatione rationis, ad scientiam refertur. Secundo, quod relatio creaturarum ad Deum est relatio realis: Dei vero ad creaturas est relatio rationis, quoniam non est eadem ratio fundandi in utroque extremo, scilicet in Deo, et creaturis. Nam ratio fundandi in creaturis est realis perfectio ipsarum; in Deo autem nullam ponit perfectionem, v. g. creatio, qua creaturae producuntur in esse, est magna perfectio creaturarum, non autem ipsius Dei. Unde relatio, quae fundatur in creatione, erit realis ex parte creaturae, rationis autem ex parte Dei.

Ad argumenta secundae opinionis, respondetur. Ad primum respondetur, Magistrum Sententiarum et D. Augustinum nihil aliud docere, quam quod in Deo non reperiuntur aliquae relationes reales ad creaturas; non autem negant reperiri in Deo relationes rationis. Ad solvendum argumentum secundum et tertium, oportet explicemus breviter illam quaestionem, quam disputat Scotus, ubi supra, an unum relativum referatur ad aliud, sumptum formaliter in esse relativo, an potius in esse absoluto. Itaque dubitatio est, an scientia referatur ad scibile, ita ut scibile terminet relationem scientiae per aliquid absolutum, an potius per aliquid respectivum? Et similiter, an Deus terminet relationem servitutis per esse absolutum ipsius Dei, an potius per esse respectivum ipsius Domini? In qua re Scotus docet, ubi supra, quod terminat secundum esse absolutum, et videtur Scotus loqui de omnibus relativis. Caietanus, e contra, in hoc articulo docet, quod in omni genere relationis, terminus relationis formaliter non est quid absolutum, sed respectivum. Itaque, pater terminat relationem filii, sub ratione relativa paternitatis; et similiter Deus terminat relationem servitutis creaturarum sub ratione formali respectiva dominii, id est quatenus est Dominus. Ferrariensis, libro 2. Contra Gentes, cap. 11. docet, quod terminus relationis secundum se est aliquid absolutum, et hoc praesertim in relativis tertii generis. Sed tamen non potest explicari a nobis terminus alicuius relationis, nisi explicetur sub esse respectivo. Itaque Deus, secundum suum esse absolutum, terminat relationem servitutis, at non potest a nobis explicari, quo pacto terminet istam relationem, nisi consideremus ipsum Deum, prout est Dominus formaliter.

In hac re, breviter, sit prima conclusio. In relativis secundum dici verissima est sententia Ferrariensis; v. g. potentia respicit actum, secundum absolutam rationem actus. Probatur conclusio: relativum secundum dici proprie et formaliter est quid absolutum. Nam relatio transcendentalis, quam intrinsece importat, non est simpliciter relatio: ergo eiusmodi relativum respicit terminum secundum esse absolutum ipsius termini.

Secunda conclusio: In relativis secundum esse primi et secundi generis, relativum respicit terminum secundum esse respectivum formaliter, v. g. pater refertur ad filium sub ratione formali filiationis, et oppositum huius sententiae est improbabile. Probatur primo: in eiusmodi relativis est eadem ratio fundandi relationem in utroque extremo: ergo haec relativa mutuo se respiciunt, secundum formalem rationem relationis. Probatur secundo: Pater refertur ad Filium divinum, sub ratione formali filiationis; sed eadem est omnino ratio quantum ad hoc, in relationibus creatis: ergo. Probatur maior: secundum quod Pater refertur ad Filium, Filius realiter refertur a Patre; sed non distinguitur a Patre secundum suum esse absolutum, sed solum secundum esse respectivum: ergo.

Tertia conclusio: In relativis tertii generis, terminus formaliter loquendo est quid respectivum et non absolutum. Haec conclusio statuitur contra sententiam Scoti et Ferrariensis; est autem doctrina Caietani in hoc articulo. Probatur: relativum secundum quod refertur ad terminum, opponitur ipsi termino, oppositione relativa; sed relativum et terminus non opponuntur oppositione relativa secundum esse absolutum: ergo terminus, in ratione formali termini, non est quid absolutum, sed respectivum: Major, in omni genere relationis, est manifesta. Minor probatur: creatura, prout habet relationem servitutis, non opponitur Deo, considerando ipsum Deum in esse substantiali, sed tantum considerando ipsum in esse Domini, quod esse est respectivum. Lege alia argumenta in hoc commentario Caietani. Contra istam tamen conclusionem pugnant duo testimonia. Alterum est Aristo. 5. Metaph. tex. 20. ubi inquit, quod scibile non refertur ad scientiam, nisi quia scientia refertur ad ipsum. Ex quo testimonio aperte colligitur, quod in scibili nulla est relatio, per quam formaliter terminet relationem scientiae ad ipsum; et ex consequenti, terminat secundum esse absolutum. Alterum testimonium est D. Thoma, q. 7. De Potentia, artic. 10. ad 4. ubi dicit, quod in Deo tria reperiuntur, ut dicatur Dominus: Potestas coerciva creaturarum, ordo dominii ad ipsas creaturas, et terminare subiectionem, et relationem servitutis creaturarum.

Primum et tertium, inquit D. Thomas, realiter sunt in Deo. Secundum vero, scilicet ordo dominii, non est in Deo, nisi per operationem intellectus. Ex quo testimonio sic argumentor: in Deo realiter reperitur terminare relationem servitutis; sed non reperitur realiter in Deo ordo dominii: ergo Deus terminat relationem servitutis, secundum suum esse absolutum reale, quod habet, et non secundum esse respectivum dominii. Ad primum testimonium, respondetur, quod Aristoteles in illo loco non intendit docere, ut falso putavit Scotus, quod scibile per eamdem relationem referatur ad scientiam, per quam scientia refertur ad ipsum scibile. Neque intendit docere, ut putavit Ferrariensis, quod scibile ex eo refertur ad scientiam, quia scientia refertur ad ipsum: ita quod proximum fundamentum relationis scibilis ad scientiam sit relatio scientiae ad scibile. Vera ergo intelligentia Aristotelis, in loco illo, est una ex duabus: Primo est Caietani in hoc loco, quod relatio scibilis ad scientiam habet, quod sit realis ex eo solum, quia scientia realiter refertur ad scibile. Pro huius intelligentia est notandum, quod relatio scibilis potest dupliciter considerari: primo secundum se, quatenus est forma relativa, per quam scibile refertur ad scientiam; secundo prout constituit ipsum scibile non in ratione relativi, sed in ratione termini terminantis relationem scientiae. Si primo modo consideretur, est omnino relatio rationis, et nullo modo pertinet ad aliquod praedicamentum reale. Si vero secundo modo consideretur, est quidem simpliciter loquendo relatio rationis, sed tamen fundatur in praedicamento reale, quia terminus cuiusque rei reductive ponitur in illo praedicamento, ad quod pertinet res terminata; v. g. punctus lineae reductive ponitur in praedicamento quantitatis. Ex hoc ergo sequitur, quod relatio scibilis quamvis simpliciter sit relatio rationis, tamen quatenus est forma relativa, per quam scibile terminat relationem scientiae ad ipsum, reducitur ad praedicamentum reale relationis, et hoc est, quod docuit Aristoteles in illo loco citato. Secunda intelligentia est illius loci, quod relatio scibilis ad scientiam fundatur in eodem fundamento, in quo fundatur relatio scientiae ad scibile. Itaque specificatio, seu mensuratio, qua scientia specificatur a scibili, est fundamentum proximum geminae relationis, quarum altera est realis, et altera rationis; et hoc intendit Aristoteles in illis verbis insinuans, quod tota ratio fundandi utramque relationem, reperitur in scientia realiter, et non in scibili: quoniam specificatio scientiae nihil reale ponit in scibili specificante. Quod diximus de relatione, quae est inter scientiam et scibile, proportionabiliter est dicendum de relationibus Dei ad creaturas. Nam tota ratio fundandi reperitur realiter in creaturis, et non in Deo. Ad secundum testimonium Divi Thomae, primum respondetur cum D. Caietano in hoc art. quod D. Thomas in illo loco loquebatur de termino relationis servitutis non formaliter, sed fundamentaliter. Itaque vult dicere, quod in Deo, realiter loquendo, reperitur fundamentum illius relationis rationis, per quam formaliter terminat relationem servitutis. Secundo respondetur, quod relatio dominii quatenus constituit Deum in ratione termini terminantis relationem servitutis, pertinet reductive ad praedicamentum reale; et denominat Deum realiter Dominum, quamvis secundum se, et simpliciter loquendo, sit mera relatio rationis. Vult ergo dicere D. Thomas quod relatio dominii in Deo, est relatio rationis, conveniens illi per operationem intellectus. At quatenus constituit Deum in ratione termini, terminantis realiter relationem realem servitutis, pertinet ad praedicamentum reale, et denominatur realiter Dominus. Sed est argumentum: Deus, ante operationem intellectus, terminat relationem servitutis; sed relatio dominii non convenit Deo ante operationem intellectus: ergo non terminat formaliter sub ratione dominii. Probatur minor. Quoniam relatio rationis non est ante operationem intellectus. Respondetur, quod aliqua entia rationis sunt, quae habent extra intellectum utrumque fundamentum, et remotum et proximum. Huiusmodi sunt privationes, ut caecitas; et istae relationes, et eiusmodi entia rationis, quae Deo ex tempore conveniunt, simpliciter habent esse in suo genere, ante operationem intellectus. Quoniam totum esse entis rationis consistit in hoc, quod habeat esse obiectivum intellectus; at ista entia rationis, quae habent proximum fundamentum in re, habent esse obiectivum intellectus ante operationem ipsius intellectus, non quidem in actu completo, sed in potentia proxima, quod satis est, ut ens rationis dicatur esse simpliciter in suo genere. Quemadmodum dicunt Metaphysici, quod universale fit per abstractionem, ita quod ante actualem comparationem naturae ad sua individua, dicitur universalis ex eo, quod iam est positum suum fundamentum proximum, scilicet abstractio naturae a singularibus conditionibus. Ita ergo dico in praesenti, quod relatio dominii, eo quod habet proximum fundamentum in re, simpliciter habet esse in suo genere, antequam intellectus comparet Deum ad creaturas subiectas. Unde negatur minor. Ex his respondendum est ad secundum et tertium argumentum Scoti. Et quidem tertium argumentum solutum manet ex illa explicatione adhibita ad testimonium Aristotelis 5. Metaphysic., tex. 20. Ad secundum respondetur, quod servitus, quae realiter denominat creaturam servam, denominatione intrinseca, denominat Deum realiter Dominum, denominatione extrinseca, non quidem immediate, ut putavit Scotus, sed mediante relatione dominii, quae se tenet ex parte Dei. Itaque in denominatione dominii, duo intelligimus: alterum est ipsa formalis denominatio, qua Deus appellatur Dominus; et haec non est a relatione servitutis, sed a relatione dominii. Alterum est realitas huius denominationis, et haec non est a ratione dominii, sed tota desumitur a relatione servitutis, quae est relatio realis in creatura. Lege dominum Caietanum, circa solutionem ad quartum, in hoc articulo.