Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR septimo, an sit certum, Scripturam Sacram in una littera litterales sensus plures continere, ita ut oppositum sit error contra fidem?

Arguitur primo pro parte negativa. Quoniam vix aut nullus talis locus poterit proferri, in quo secundum fidem catholicam duos sensus litterales intelligamus.

Secundo. Quoniam principia Theologiae non debent esse aequivoca: at si daretur locus Scripturae duplicem sensum litteralem habens, iam principium theologicum esset aequivocum, ac proinde confuse procederet Theologia.

Tertio. Si quis locus in sensu litterali dupliciter potest explicari, efficitur inutilis ad convincendos haereticos; nam cum Theologus utitur loco illo in uno sensu, dicet haereticus, alterum esse sensum litteralem.

Quarto, ex doctrina D. Thom. in solutione ad 1. ubi ait, quod multiplicitas sensuum non facit aequivocationem, quia sensus isti non multiplicantur propter hoc, quod una vox multa significet, sed quia ipsae res significatae per voces aliarum rerum possunt esse signa: omnes autem sensus fundantur super unum litteralem. Ergo nullus locus habet duplicem sensum litteralem, aut D. Tho. sibi contrarius est.

Quinto contra rationem D. Thomae. Si enim propterea in una littera plures sensus litterales contineri possunt, quoniam auctor Sacrae Scripturae Deus est, qui omnia simul suo intellectu comprehendit, pariter possumus dicere, quod totius Sacrae Scripturae unicus est sensus, quia tota Sacra Scriptura unicum Dei conceptum atque intellectum nobis explicat.

Pro decisione huius difficultatis supponendum nobis est, quid intelligamus per sensum litteralem. Et quidem si D. Thomae in hoc loco doctrinam sequamur sensus litteralis proprie loquendo ille est, quem immediate per ipsas voces sive litteras Spiritus Sanctus significare voluit, sive dictiones ipsae proprie accipiantur absque aliqua metaphora, aut grammaticali figura, quae voces ipsas sive dictiones a propria ad impropriam significationem seu acceptionem distrahat. Etenim sicut D. Tho. docet, Ad Galat. 4. lect. 7. (quem locum singulariter vide pro istis quatuor sensibus) nihil refert sive proprie sumantur voces, sive improprie, et in praesenti articulo sensum parabolicum sub litterali contineri dicit. Quando vero res ipsae gestae significataeque per voces, rursus assumuntur ad aliarum rerum significationem, is dicitur sensus mysticus.

HOC supposito sit prima conclusio. Rari sunt loci in Sacra Scriptura, qui duplicem sensum litteralem hactenus intelligantur a Doctoribus habere. Haec conclusio inductive probari potest. Profertur enim locus ille, Genes 1: «In principio creavit Deus caelum et terram», cuius loci unus sensus est, «in principio», id est, in initio temporis. Alter sensus est «in principio», id est, antequam quicquam faceret. Ex priore sensu, illorum error convincitur, qui aiunt, mundum ab aeterno fuisse. Ex altero sensu Graecorum error refellitur asserentium, angelos creatos esse ante mundum corporeum. Tertius sensus est, «in principio» id est, in Filio, ut ait August. lib. 12. Confess. cap. 20. et expressius lib. 11. De Civit., cap. 9; et Ambro. lib. 1. Exameron. c. 4. eo quod omnia per Filium facta sunt. Est alter locus in Psal. 2. Filius meus es tu, ego hodie genuite. «Quem locum Sancti interpretantur nunc de genera- tione aeterna, nunc de temporali, et Apostolus, Actor. 13.» videtur explicare de resurrectione Christi, dum inquit: «Suscitans Iesum, sicut in Psal. 2. scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te». Tertius locus profertur ex Psal. 8: «Quid est homo, quod memor es eius, aut filius hominis, quoniam visitas eum! Minuisti eum paulo minus ab angelis, Gloria et honore coronasti eum, etc. Omnia subiecisti sub pedibus eius». Qui Psalmus ad litteram videtur significare Adam, cui Deus ab initio omnia subiecerat, oves et boves universas, etc. Et praeterea ad litteram videtur de Christo Domino explicari ab Apostolo, Ad Hebr. 2., dum inquit: «Nec dum omnia videmus subiecta ei. Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est videmus Iesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum». Praeterea est alius locus, Isai. 53: «Generationem eius quis enarrabit?» Quem quidam interpretantur de aeterna generatione, alii vero de temporali. Mihi sane non sese offert nunc locus alius in sensu litterali proprio multipliciter explicandus. At vero in sensu litterali parabolico et metaphorico fortassis invenientur plures loci multipliciter explicandi. Cuius ratio erit, quoniam voces magis determinatae sunt ad unum significandum quam res. Unde evangelicae parabolae diversimode a Sanctis explicantur, et hoc quidem in sensu litterali: ut exempli gratia, parabola de patre familias, qui exiit primo mane conducere operarios, explicatur a quibusdam, quod Deus a principio mundi in diversis humani generis aetatibus ad fidem homines vocaverit. Aliis vero videtur significari, quod Deus quosdam homines summo mane vocat, cum ipsi veniunt ad usum rationis: alios vero in iuventute etc. Similiter, et illa insignis parabola, «Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Hierico etc.» quae inducta est a Christo Domino, ut significaret, quemlibet hominem eiuslibet nationis, cui misericordiam impendere possimus, proximum esse reputandum. Et nihilominus a Theologis communiter explicatur, quod Samaritanus ille transiens, Christus est Salvator, et homo descendens ab Hierusalem in Hierico, humanum est genus, quod a felici statu per protoparentis peccatum in Hierico, hoc est, in defectum ac mortem inciderit.

Secunda conclusio. Non invenitur satis exploratum, quod secundum fidem sit certum, aliquem locum Scripturae necessario intelligendum in duplici sensu litterali. Haec conclusio videtur esse contra Abulensem ubi supra, qui putat esse certum secundum fidem quaedam loca Scripturae in duplici sensu litterali esse intelligenda. Sed innititur falso fundamento. Putat enim sensum spiritualem intentum a Spiritu Sancto esse litteralem. Hoc enim pacto, et nos supra ostendimus esse certum secundum fidem, quod sit duplex sensus sub una littera. At vero iam diximus, quod spiritualis sensus non proprie dicitur litteralis. Probatur ergo conclusio. Quia omnia loca, quae a nobis adducta sunt, solutionem habent, ita ut qui oppositum fuerit opinatus non damnetur erroris in fide, tametsi aliam censuram, ut statim dicemus, mereatur. Nam locus Genesis, «In principio creavit Deus», fortassis sub unico sensu illa duo significat, id est, in principio temporis, et antequam quicquam faceret. Hoc enim est omnino in principio. Et praeterea plurimi doctissimique Theologi non audent erroris in fide damnare Graecorum sententiam asserentium, angelos creatos fuisse ante mundum corporeum, sicut dicemus infra, in q. 61. art. 3. Quod autem D. Aug. et D. Ambro. explicent. «In principio», id est, in Filio, non faciunt rem certam secundum fidem. Deinde quod in Psal. 2. dicitur: «Ego hodie genui te», a quibusdam dicitur, non esse adductum a Paulo, ut inde resurrectionem Christi probaret, sed ut probaret esse Filium Dei, quod paulo ante proposuerat. Ita opinabatur doctissimus Cano. De generatione autem temporali non habemus necessarium testimonium, ut secundum fidem, illum esse litteralem sensum comprobemus.

Praeterea quae in Psal. 8. dicuntur, si quis dixerit, Apostolum in sensu spirituali ad duxisse, quoniam Adam forma fuit et figura secundi Adae, qui est Christus, non longe ab scopo aberraverit. Et tunc quidem secundum fidem tenendum nobis est, Psalmum illum spiritualiter de Christo Domino esse conscriptum. Et denique, locus Isaiae, c. 53. «Generationem eius quis enarrabit?» varias habet explicationes, sed non omnes illas secundum fidem certas necessarium est confiteri.

Nihilominus sit tertia conclusio. Temerarium est negare in Sacris Litteris esse aliquem locum, qui in sensu litterali dupliciter possit intelligi. Haec conclusio est contra Adamum super Ioannem, in principio. Sed probatur. Quoniam communis sensus Scholasticorum Theologorum est, duplicem sensum litteralem aut plures inveniri posse sub una littera Scripturae Sacrae. Ita docet D. Tho. in hoc articulo, et communiter omnes Scholastici nostri, temporis temeritatem aliquam esse iudicant negare locum illum Genesis, In principio creavit, duplicem sensum litteralem habere, propterea quod in c. firmiter, De summa Trinit., ex Concil. Lateran. ex illis verbis insinuatur damnandus duplex error. Sed de hac re latius dicemus infra, in q. 61. Interim tamen si cui videbitur acerbior nostra censura, quam oporteat, ego sane salva fide, ac doctrinae sanitate censendi rigorem de sententia Theologorum facile remittam. Sed nunc ita mihi videtur, aliquid temeritatis habere Adami assertio.

IAM vero ad argumenta in oppositum respondendum nobis est.

Ad primum argumentum patet ex dictis.

Ad secundum argumentum, multi verentur concedere aequivocationem esse in Sacra Scriptura. Sed tamen profecto nescio, quomodo possint respondere, si concedant esse plures sensus litterales. Quoniam aequivocatio est, quando vox diversis conceptibus sua significata repraesentat. Neque valet respondere, quod illi plures sensus sunt ad invicem subordinati et unus eorum est praecipuus. Nam si haec subordinatio est univoca sub una ratione formali, erit unicus sensus in plures materialiter distinctus; ut si dicas, omne animal est sensitivum, intelligis omnem hominem esse sensitivum et omnem equum etc. Si autem unus sensus sit praecipuus, et per se intentus; alii vero propter aliquam similitudinem, iam erit aequivocatio quaedam analogica. Praeterea neque D. Tho. umquam negavit, aequivocationem esse in multiplici sensu litterali, sed in litterali et mystico. Dicendum igitur ad argumentum, quod quemadmodum verba, et nomina, et propositiones quae in Sacris Litteris inveniuntur non dicentur a nobis esse synonima, quamvis sensum Dei nobis significent qui unicus est in se, quoniam ipse Deus nobis loquitur per signa nobis imposita, quae variis conceptibus nobis significant, ita neque negandum est, aequivocationem esse, si una oratio plura nobis significet per modum plurium. Loquitur enim Deus more hominum per conceptus, et verba scriptoris. Non tamen huiusmodi aequivocatio confusionem parit in Sacris Litteris, quia secundum utrumque sensum poterit fieri argumentum theologicum magis aut minus certum secundum necessitatem intelligentiae litterae.

Ad tertium respondetur, quod si constaret de aliquo loco Scripturae duplicem sensum litteralem habere, ex utroque poterat haereticus convinci: ut quidam arbitrantur, Lateranense Concilium ex duplici sensu illius, In principio creavit etc. duplicem errorem damnasse. Ceterum si sensus litteralis non fuerit necessarius sed probabilis, poterit prodesse ad aedificationem fidelium, quamvis non prosit ad convincendum haereticum.

Ad quartum respondetur, quod D. Thom. ibi loquitur de sensibus mysticis, qui omnes fundantur super aliquo uno litterali, ita sane, quod quilibet mysticus fundetur super unum aliquem litteralem.

Ad quintum respondetur, quod ea ratio D. Tho. non concludit, quod Deus univoce nobis significet duplicem sensum litteralem, sed quod cum ipse sit auctor Scripturae et nostrarum intellectionum, potuit intendere, ut plures sensus litterales nobis occurrerent. Et idcirco taliter locutus est per Scriptores Sacros, ut in quibusdam locis indifferens Scriptura maneret, ut multipliciter posset a nobis intelligi. Id quod inter amicos usu venire solet, ut amicus amico litteras mittens, aliquas ex professo aequivocas sententias scribat, quae multipliciter iuxta leges amicitiae possint intelligi, ut amicus in illis sese exerceat suavi aequivocatione detentus.