Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Divina voluntas necessitatem quibusdam volitis imponit, non autem omnibus. Ratio huius conclusionis est in Summa: quia divina voluntas est efficacissima, ad quam sequitur effectus eo modo, quo Deus fieri vult; vult autem ad hoc, quod sit ordo in rebus ad complementum Universi, quaedam fieri necessario, quaedam contingenter: ergo. Ex hoc sequitur, contra quorumdam sententiam, quod non propterea effectus voliti a Deo eveniunt contingenter, quia causae proximae sunt contingentes; sed propterea, quia Deus voluit eos contingenter evenire, contingentes causas praeparavit. Secunda conclusio, ad primum: Divina voluntas necessitatem conditionalem rebus volitis imponit, quatenus haec conditionalis est necessaria: Si Deus hoc vult, necesse est hoc esse.

COMMENTARIUM.

DOCTRINA quaestionis huius articuli complementum est doctrinae D. Thomae, supra, quaest. 14. art. 13., ad primum, ubi ait, quod licet causa suprema sit necessaria, tamen effectus potest esse contingens propter causam proximam contingentem. Hic autem ulterius progreditur, assignans anteriorem causam contingentiae rerum, ita ut non solum referatur ista contingentia in causas secundas, sed potissime reducatur ad efficaciam divinae voluntatis.

DUBITATUR principaliter in hoc articulo, an prima conclusio sit vera, et ratio eius, et rationes, quibus D. Thomas reicit contrariam sententiam, sint bonae? Arguitur primo pro parte negativa. Divina voluntas omnibus rebus imponit necessitatem: ergo falsa est secunda pars conclusionis. Probo antecedens: quia haec est necessaria consequentia, Deus ab aeterno voluit res esse in tempore; ergo sunt. Antecedens est necessarium: ergo et consequens. Probatur minor dupliciter. Primo, quia est propositio de praeterito et vera, ergo necessaria, eo quod ad praeteritum non est potentia; tum secundo, quoniam voluntas Dei est immutabilis: ergo saltem antecedens est necessarium, necessitate infallibilitatis, ergo consequens non est contingens. Et confirmatur: quia Divus Thomas, ubi, supra, ad secundum ait, quod haec est necessaria absolute, Deus scivit Antichristum futurum; sed eadem est ratio de ista, Deus voluit Antichristum fore, ergo est necessaria absolute. Item, ibidem, in solutione ad primum ait, quod scientia Dei est causa prima necessaria: ergo etiam voluntas est causa prima necessaria. Patet consequentia: quia, nostro modo intelligendi, ratio causandi competit divinae scientiae ex ipsa voluntate Dei, quae applicat scientiam ad opus.

Arguitur, secundo, contra priorem partem conclusionis. Divina voluntas, quidquid vult extra Deum, libere et non ex necessitate vult, ut diximus artic. 3.: ergo nulli rei imponit necessitatem. Consequentia patet: quia nulla res est, quae non possit non esse, respectu divinae libertatis, quae est prima rerum omnium causa: ergo falsa est prior pars conclusionis. Probatur antecedens: quia caelum potest annihilari a Deo, et angeli: ergo non habent necessitatem essendi simpliciter et absolute, sed solum ex suppositione, supposito quod Deus velit illos esse. Tertio, contra rationem conclusionis. Divina voluntas non est magis efficax causa respectu unius rei, quam alterius: ergo, respectu divinae voluntatis et efficaciae illius, non potest colligi ratio differentiae, quare quaedam res contingenter fiant, aliae vero necessario. Confirmatur primo: quia respectu efficaciae divinae voluntatis, omnia infallibiliter eveniunt: ergo nihil contingenter evenit respectu illius. Patet consequentia: quia contingens et infallibile opponuntur, saltem respectu eiusdem causae. Confirmatur secundo, et probo, quod simpliciter repugnent contingens et infallibile seu necessarium, tum ex Aristotele, 6. Met. asserente, necessariae et contingens sunt differentiae entis: tum etiam, quia si aliquis effectus est contingens, ergo simpliciter loquendo potest non esse: ergo eius contradictoria, scilicet necessario evenit, falsa est simpliciter: ergo neque respectu divinae voluntatis verificabitur. Probo consequentiam: quia quod verificatur respectu divinae scientiae et voluntatis, simpliciter verificatur, ac per consequens darentur duae contradictoriae simul verae. Quarto, contra priorem rationem, qua D. Thomas reicit illam sententiam, quae reducit contingentiam rerum ad secundas causas contingentes, est argumentum. Effectus primae causae potest esse contingens propter causam secundam non impedientem, sed modificantem ipsius primae causae influxum: ergo falsum est, quod dicit D. Thomas, quod ideo effectus primae causae est contingens, quia impeditur a causa secunda. Antecedens patet in primo mobili, cuius quidem influxus numquam impeditur a causa secunda, et tamen per solam modificationem planetarum emergunt effectus contingentes. Quinto, contra secundam rationem, qua reicit eamdem sententiam. Nulla enim videtur esse illa consequentia, scilicet, si distinctio contingentium a necessariis referatur solum ad causas secundas, sequitur, quod talis distinctio est praeter intentionem et voluntatem divinam. Potest enim responderi, quod nihilominus ipsae causae secundae sunt volitae a Deo, propter perfectionem Universi; et consequenter ille defectus contingentiae est permissus a Deo. Sexto: nam dato quod sit aliqua causa altior contingentiae rerum, nihilominus natura secundarum causarum defectibilium erit propria radix contingentiae: ergo immerito reprehenditur illa sententia, praesertim cum ipsemet D. Thomas, supra, q. 14. art. 13., ad primum, dicat, quod, licet causa prima sit necessaria, tamen effectus potest esse contingens propter causam proximam contingentem. Septimo. Peccatum est effectus contingens naturae rationalis defectibilis, et tamen Dei voluntas non est causa peccati; ergo divina voluntas non est universalis causa et radix contingentiae rerum. Ultimo. Etiamsi, per impossibile, Deus ipse operaretur ex necessitate naturae ad extra, essent nihilominus effectus contingentes: ergo voluntas Dei non est prima radix contingentiae rerum. Antecedens patet ex sententia Aristotelis, 8. Phys. et 12. Metaphysic., qui cum opinatus fuerit mundum ex necessitate naturae dimanare a Deo, nihilominus posuit effectus contingentes, referens illos ad causas secundas, quantum ad contingentiam.

De hac difficultate sententia Caietani haec est. Notat primo, quod titulus articuli intelligitur de necessitate absoluta, qua quaedam partes Universi sunt necessariae, ut corpora caelestia, et angeli; quaedam vero, e contra, sunt contingentes, ut singularia corruptibilia, et fortuita, et libera. Notat secundo, quod aliud est quaerere, utrum omnia sint necessaria, aliud vero est quaerere, utrum omnibus volitis a Deo imponatur necessitas ab ipsa divina voluntate. Primum non est praesentis considerationis formaliter, sed materialiter: quia hic agitur de divina voluntate, et de effectibus eius, prout sunt ab ipsa: et ideo sensus est, an ex hoc quod aliquid est volitum a Deo, sequatur illud esse per se necessarium in se, absolute loquendo. Nota tertio, quod in hoc articulo nihil aliud inquiritur, quam quae sit prima et propria radix contingentiae, et hoc in genere causae efficientis. Neque descendit quaestio ad contingentiam talem in particulari; sed quaestio est de contingentia absolute, an propria et prima radix contingentiae sit aliqua conditio secundarum causarum, an vero sit aliqua conditio divinae voluntatis. Notat quarto, quod instrumentum dupliciter contingit concurrere ad opus: uno modo quando defectus instrumenti non cadit sub electione artificis, sed sequitur aliunde ex necessitate materiae; altero modo, quando ipse defectus est electus ab artifice, qui ex proposito vult efficere imperfectum opus. Cum igitur priore modo operatur artifex, tunc concursus artificis non solum modificatur, sed etiam impeditur per instrumentum defectivum, ne opus sit ita perfectum. Unde imperfectum operis non tribuitur artifici, sed solum instrumento. Quando vero secundo modo operatur artifex, tunc non impeditur, sed modificatur concursus artificis, qui intendit per tale instrumentum, tale opus imperfectum facere. His suppositis, ait Caietanus, explicans sententiam Divi Thomae, necesse est, causam contingentiam reduci tamquam ad primam et propriam radicem, ad divinam voluntatem antecedenter et causam efficientem, et non sicut dicebat opinio refutata in articulo, ad defectibilitatem in causis secundis inventam. Et ratio est: quia quando defectus reducitur solum in causam secundam, tunc non est ex electione agentis primi defectibilitas causae secundae; at vero Deus elegit tales causas contingentes: alioquin talis effectus contingens esset praeter intentionem et voluntatem divinam, quod est inconveniens. Item, quando virtus primae causae solum modificatur per causam secundam, non impeditur a suo effectu, quin potius effectus causae secundae principalius tribuitur primae causae. At vero quando defectus operis reducitur solum in conditionem causae secundae, tamquam in primam radicem, oportet, quod conditio causae secundae sit impediens, et non solum modificans efficaciam primae causae: Sed est magnum inconveniens dicere, quod sit aliqua causa secunda, quae possit impedire, ne voluntas Dei suum effectum producat: quod tamen sequitur ex opinione refutata in littera. Optime ergo colligitur, quod prima radix contingentiae rerum sit voluntas divina, efficacissima ad faciendum res, non solum quantum ad substantiam, sed etiam quantum ad omnem modum ipsarum, quantum ad fieri et quantum ad esse. Unde quaedam vult fieri necessario, quaedam contingenter. Sed voluntas sua omnia fortiter attingit quibusdam effectibus aptans causas necessarias, quibusdam contingentes et defectibiles, ex quibus effectus contingentes eveniant. Haec est sententia D. Thomae, ut intelligitur et explicatur a Caietano. Sed antequam nostram sententiam proferamus, oportet prius, circa quartum notabile Caietani, aliquid advertere. Videtur enim animadversione dignum, quod mirum modum secundum concurrendi instrumenti defectivi, scilicet ex electione artificis, comparatum cum secundarum causarum defectibilium concursu respectu divinae voluntatis, quae, ex electione, per tales causas defectibiles operatur. Et quantum ad hoc, vera est explicatio Caietani. Sed displicet quod ait, virtutem primae causae modificari per causam secundam, non tamen impediri: quod quidem ego falsum reputo, si de prima causa universalissima, qualis est divina voluntas, intelligitur. Immo vero, divina voluntas omnia modificat, dum causas universalissimas et efficacissimas cuiuslibet rei, et quantum ad fieri et quantum ad esse et quantum ad modum. Neque respectu attingentiae activae divinae voluntatis, potest dari aliqua causa, ut dicit Caietanus, quae in aliquo genere illam modificet; bene tamen respectu attingentiae passivae, circa unum volitum, datur causa modificans, scilicet alia attingentia passiva alterius voliti, ut v. g. attingentia passiva divinae voluntatis, respectu motus caelorum, modificatur per concursum secundarum causarum, quem etiam attingit divina voluntas. Ceterum, immediatus concursus, divinae voluntatis, consideratus ut se tenet ex parte agentis et ut est actio, impossibile est quod modificetur ab aliquo inferiori, et ratio videtur evidens: quia omnis causa, modificabilis ab altera, non determinat se ipsam ad effectum specialem; sed divina voluntas seipsam determinat ad quemcumque effectum specialissimum et singularem producendum: ergo non est modificabilis a causa inferiori concursus activus divinae voluntatis. Et confirmatur: quia esset ponere maximam imperfectionem in Deo, asserere, quod quemadmodum idem omnino concursus solis producit distinctos effectus, quia modificatur per distinctas causas inferiores, ita concursus divinae voluntatis, quantum est ex parte sua manet indifferens, sed modificatur et determinatur ad distinctos effectus, per distinctas causas inferiores. Praeterea, sicut se habet liberum arbitrium hominis respectu illorum, quae omnino subiiciuntur sibi; ita se habet, immo multo efficacius, divina voluntas respectu eorum quae sibi subiiciuntur, quae quidem sunt universa; sed concursus liberi arbitrii nostri ad aliquid agendum, per media subordinata, non modificatur ab ipsis mediis, sed potius liberum arbitrium modificat motum et concursum mediorum, quae sibi subiiciuntur: ut v. g. quando artifex vult pingere imaginem, ipsemet exacte adaptat penicillum, praeparat colores, movet manum, determinat ideam in mente, quam vult imitari. Tunc profecto, liberum arbitrium artificis non modificatur ab istis mediis, quatenus sibi subiiciuntur, nisi forte impediendo perfectionem effectus, quatenus sibi non subiiciuntur in aliquo: quin potius ipsemet artifex per liberum arbitrium et artem, determinat sibi huiusmodi media, inquantum sibi subiiciuntur. Ergo multo minus potest inveniri aliquid creatum, quod determinet divinae voluntatis activum concursum sive attingentiam activam. Denique arguitur: nam omnis causa, cuius actio modificatur ab aliquo, dependet ab illo in sua operatione in aliquo genere causae: sed Dei voluntas in sua operatione non dependet ab aliqua causa: ergo eius actio non modificatur ab aliquo. Probo maiorem inductive: nam etiam primum mobile, quatenus modificabilis est eius concursus ad effectum specialem generationis equi, pendet in genere causae materialis a causa particulari, et a dispositionibus eius, eo quod ipsum primum mobile non est causa totius entis, sed, aliquo praesupposito, operatur; Et huic consonat, quod philosophi dicunt, quod causae sunt sibi invicem causae, propterea quod ab invicem pendent et modificantur. Est aliud exemplum in artificialibus. Musicus pendet ab ipso instrumento musico, eo quod per musicam non potest producere ipsum instrumentum. Rursus artifex, qui facit instrumentum, pendet a materia, ex qua fieri debet instrumentum, in genere causae materialis. Et haec doctrina valde notanda est pro materia de gratia et de praedestinatione, in qua multi paralogizantur putantes, quod liberum arbitrium hominis modificat aequalem concursum et auxilium Dei, determinans illud ad magis vel minus efficiendum. Et ita solent aliqui ignoranter dicere, quod, cum aequali auxilio gratiae Dei, unus convertitur et alius non. Qua via facile inciditur in errorem Pelagianorum. Sed de hoc alias, et infra, q. 23.

Nunc autem satis sit nobis asserere, quod non solum causa secunda non potest impedire concursum universalissimae causae, ut dixit D. Thomas, artic. 6. ad tertium: sed etiam neque modificare concursum universalissimae causae, quae omnia operatur, et in omnibus quod vult et quomodo vult. Et ideo modificat efficienter unam causam secundam, mediante alia; vel unum effectum mediante alio. Et ita adimpletur quod inquit Apostolus, ad Ephes., 1.: Qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae.

Iam vero ad pleniorem intelligentiam huius doctrinae, et solutionem argumentorum quae supra fecimus, necesse est ante omnia distinguere modos necessarii, et contingentis. Notandum ergo, primo, necessarium opponi, per se primo, possibili non esse, tamquam contradictorio. Unde hae sunt contradictoriae: Necessario currit est, possibiliter caelum non est. Opponitur deinde possibili contrarie: unde hae contrariae sunt, necessario Petrus currit, impossibiliter Petrus currit. Ceterum, contingenti opponitur necessarium, secundum partem inclusam virtualiter in contingenti, scilicet: quia contingens dicit possibile esse et possibile non esse, et ratione huius secundae partis opponitur necessario contingentis. Quia igitur quot modis dicitur unum oppositorum, dicitur et alterum, notandum est secundo, quod necessarium, quoad praesentem considerationem attinet, quadrupliciter potest accipi. Primo modo dicitur principaliter de ipso Deo, cuius Esse est sua Essentia supra omne genus entis. Unde Deum esse est necessarium necessitate absolutissima, quae nullo modo pendet ab aliquo. Quo pacto nihil est necessarium praeter Deum; sed analogice creatum aliquid potest dici necessarium esse. Et ratio est: quia necessitas essendi caelorum non oritur ex eorum essentia, sed ex libera voluntate Dei, qui potuit velle non communicare illud esse, et potestatem habet annihilandi universas creaturas. Et hoc est quod dicitur in Psalmo 101.: Initio tu Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt caeli: Ipsi peribunt, tu autem permanes etc. Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Ubi docet Spiritus Sanctus, quod esse solius Dei est necessarium, omnino, absolute et independenter ab aliquo. Quapropter sicut ens dicitur analogice de Deo et creaturis, ita et necessarium. Secundo modo dicitur necessarium logice vel metaphysice, et ita verificatur de quibusdam propositionibus, vel de significatis ipsarum, in quibus affirmatur definitio de definito, vel pars definitionis, vel propria passio de proprio subiecto: ut, v. g. homo est animal rationale, homo est risibilis, est aliquid necessarium et aeternae veritatis. Sed observandum est hic, quod nulla veritas est aeterna in se formaliter, nisi in intellectu divino. Veritas enim, quae est formaliter in mente creata, non est aeterna, sicut neque ipsa mens; at veritas in mente divina est aeterna et idem cum ipso Deo. Et ita verificatur, quod homo est animal, est aeternae veritatis, ut docet D. Thomas supra, q. 16. art. 7. ad 4; et q. 10. art. 3. ad 3.; non quia veritas, quae est formaliter in enuntiabili sit aeterna, sed quia radix et fundamentum illius veritatis est aeternum in mente divina. Tertio modo dicuntur aliqua esse necessaria physice seu naturaliter, v. g. caelos esse, angelos esse, mundum esse. Sed observandum est, quod necessitas harum rerum non oritur ab intrinseca ratione ipsarum per se primo et positive, sicut oritur risibile ex ipsa essentia rationali: alioquin caelum est, esset perpetuae et aeternae veritatis. Sed dicuntur entia necessaria, quia postquam semel receperunt esse, non est in tota rerum natura, neque potest esse aliqua causa intrinseca, vel extrinseca ipsis rebus, per quam possint corrumpi vel desinere esse. Ceterum respectu ipsius Dei, qui est ens extra omne universum, non habent esse ex necessitate, quia non dimanant ab illo, neque conservantur ex necessitate simpliciter, sed libere. Qua in re Aristoteles lubricus fuit, ut dicemus articulo 10.; aliquando enim videtur sentire, quod Deus ex necessitate naturae producit mundum, aliquando vero quod libere gubernat res humanas. Cum hoc tamen stat, quod caeli simpliciter dicantur esse incorruptibiles, ita ut hae propositiones sint aeternae veritatis, caelum est incorruptibile, angelus est incorruptibilis: quia incorruptibilitas importat negationem principii intrinseci corruptibilitatis. At vero respectu ipsius esse, quatenus a Deo dependet, sunt res necessariae ex suppositione, scilicet, supposito quod Deus libere voluit dare illis esse, et voluntas eius est immutabilis, qua statuit Deus conservare istud esse in aeternum. Quarto modo dicitur necessarium ex suppositione, quae necessitas potius est consequentiae, quatenus aliquid necessario sequitur ex alio praesupposito, per bonam consequentiam; v. g. supposita volitione absoluta finis, necessario voluntas vult media, quae iudicantur necessaria ad finem, id est, ista consequentia est necessaria, Petrus vult absolute sanitatem, et iudicat medium necessarium esse potionem amaram, ergo vult potionem illam; non tamen consequens est necessarium, vult potionem absolute loquendo. Nam sicut potest non velle sanitatem, ita potest non velle potionem. De qua re videndus est D. Thomas, 1. 2. q. 13. art. 6. Advertendum etiam est hic, quod huiusmodi suppositiones varie sunt. Aliquando enim praesupponitur scientia Dei vel voluntas infallibilis et providentia illius respectu alicuius effectus. Aliquando praesupponitur causa contingens, posita tamen in actu et non impedita; et tunc necessario sequitur effectus necessitate consequentiali, qui nihilominus est contingens simpliciter. Et ita Aristoteles dixit lib. 1. Periher., ca. ult.: Omne quod est, quando est, necesse est esse. Cuius fundamentum est: quia duae contradictoriae non possunt esse simul verae, quamvis utraque simpliciter loquendo possit esse vera, v. g. Petrus sedet, Petrus non sedet, si attendamus potentiam, ut sint verae, utraque habet potentiam simul, ut vera sit. Si autem fiat coniunctio et simultas circa actum sedendi et non sedendi, tunc non possunt simul esse verae; sed necessitate consequentiae, ex veritate unius sequitur falsitas alterius, non necessitate consequentis. Et hoc est, quod communiter dicitur, in sensu composito vel in sensu diviso, esse aliquid necessarium vel impossibile, ut v. g. dum Petrus sedet, necesse est sedere, in sensu composito est necessaria, non autem est necessaria in sensu diviso: quia etiam dum sedet, libere sedet. Denique notandum est, quod contingens naturaliter, et contingens moraliter differunt a contingenti dialectice tantum. Nam contingens dialectice solum dicit possibiliter aliquid esse, et possibiliter non esse, neque ponit aliquam imperfectionem in causa; et ita Deus contingenter creavit mundum, et caelum contingenter est, eo quod in Deo est potestas simpliciter ad creandum et annihilandum caelum. At vero contingens physice addit intrinsece et formaliter respectum ad causam defectibilem et impedibilem. Denique contingens moraliter addit intrinsece et formaliter, quod effectus productus, contingens sit praeter intentionem operantis; v. g. intendit aliquis occidere hominem, et occidit; illa occisio hominis effectus est contingens physice, quia poterat impediri; si autem, intendens occidere hominem, occidit feram, tunc occisio ferae fuit contingens moraliter et naturaliter.

HIS praeiactis fundamentis sit prima conclusio: ex eo quod Deus ab aeterno scivit aut voluit aut provisit omnia futura, non sequitur necessario absolute ita fieri, aut ita esse; v. g. effectus contingentes naturales aut actiones liberae non fiunt, absolute loquendo, ex necessitate.

Haec conclusio definita est in Concilio Constan., Sess. 8., ubi inter errores Witcleff, 27. est, omnia ex necessitate absoluta provenire. Item, quoniam alias sequeretur, non esset liberum arbitrium, et per consequens non esse leges et consilia, praemia et supplicia, ut homines a malo arceantur, et ad bonum excitentur. De qua re videndus est Augustinus, lib. 5. De Civitate, c. 9., et 10. contra Cicer et alios Stoicos, qui, ut hominibus liberum arbitrium tribuerent, negaverunt praescientiam, providentiamque Dei circa res humanas. Vide etiam Gratian. 23., q. 4., ca. Nabuchodonosor, ubi multa testimonia recitat pro conclusione. Adverte tamen circa conclusionem, quod si quis asseret universalia naturalia, praeter actus liberi arbitrii ex necessitate absoluta et nihil contingenter evenire, quatenus omnia caelorum motibus efficaciter subiiciuntur, iste quidem erraret in scientia Physica, non autem in fide. Eatenus enim condemnatur error Witcleff, qui asserebat omnia ex necessitate provenire, quatenus in hac universali includit etiam liberum arbitrium. Ceterum contingentia effectuum naturalium dupliciter invenitur. Uno modo, non quia effectus impediatur hic et nunc, sed quia impedibilis erat, quantum est ex parte causae proximae, a qua procedit; et sic iste ignis contingenter generat hunc ignem, hic et nunc. Altero modo quia effectus intentus a causa particulari, revera impeditus fuit propter concursum alterius causae particularis; et sic Petrus contingenter generat monstrum. Conclusio, itaque posita, quantum attinet ad contingentiam rerum naturalium, probatur. Nam si, Deo operante ex necessitate naturae, ut forte opinatus fuit Aristoteles, nihilominus docuit esse ponendam contingentiam rerum naturalium, multo magis ponenda videtur contingentia, dum prima causa libere operatur. Item, si causae propriae effectus impedibilis est, vel etiam impeditur: ergo non necessario absolute operatur, ac per consequens effectus est contingens. Secunda conclusio: Effectus contingentes aut liberi, si comparentur ad scientiam vel providentiam vel voluntatem Dei, sunt necessarii secundum quid, scilicet ex suppositione, quae necessitas est conditionalis seu potius consequentiae, non consequentis. Haec conclusio probatur: quia hae consequentiae sunt bonae et necessariae. Deus scit aliquid fore, ergo fit eo modo et quando vult fieri; Praeterea, Deus providet hoc futurum, ergo est; item Deus praevidit futurum peccatum, ergo erit illud peccatum; eo quod in istis consequentis, antecedens non potest dari verum et consequens falsum: ergo conclusiones sunt necessariae ex suppositione, id est, supposito quod antecedentia sint vera, necesse est simul verificari quae sequuntur per necessariam consequentialem; et hoc est quod communiter dicitur in sensu composito esse necessarium consequens, scilicet quia impossibile est falsitatem consequentis stare cum veritate antecedentis. Quod si quis obiciat, liberi arbitrii usum etiam destruit per hanc positionem, et frustra esse leges et consilia etc. quia tandem illud infallibiliter eveniet quod Deus providit, aut voluit, aut praescivit futurum, nego sequelam: quia Deus ita praescivit, ita voluit, et providit, ut effectus egrederetur a causis secundis secundum modum ipsarum. Neque liberum arbitrium ad hoc facultatem habet, ut possit duo contradictoria simul operari; sed supposito quod unum vult, impossibile est ut simul velit oppositum, etiam si non moveretur a Deo, sed ipsum esset prima causa suae operationis. Sed in hoc consistit facultas liberi arbitrii, quantum est ex intrinseco iudicio operantis, non eligere illud, quia iudicabat non habere necessariam connexionem cum fine, vel finem non necessario volebat hic et nunc, ut statim articulo 10. dicemus. Tertia conclusio: Nullus effectus est aut dicitur formaliter contingens per respectum ad voluntatem vel providentiam Dei, sed per respectum formalem ad causas proximas seu particulares defectivas. Probatur prima pars: omnis effectus per ordinem ad Deum est infallibiliter eveniens, nec impedibilis; ergo formaliter per talem ordinem non est contingens, alias esset impedibilis et non impedibilis respectu eiusdem causae. Secunda vero pars probatur: quia definitio effectus naturaliter contingentis datur formaliter per respectum ad causam defectivam et impedibilem; sed causae particulares sunt huiusmodi; ergo etc. Ex hoc sequitur falsum esse, quod quidam aiunt, Deum ita suaviter concurrere cum causis secundis, ut cum causa necessaria concurrat ut causa necessaria, cum contingenti ut contingens causa. Sed revera falluntur: quia numquam est causa contingens eo modo quo loquimur de contingentia, scilicet, non logice aut metaphysice, sed naturaliter, aut moraliter. Non enim Deus etiam libere operans potest impediri. Fortiter, ergo, et suaviter attingit omnia, quatenus efficacissime operatur quae vult, non destruens conditionem secundarum causarum, sed facta earum contingentia, quae vel in se, vel in suis causis necessario, absolute et naturaliter, quatenus non sunt impedibiles ab aliis. Quarta conclusio, valde notanda: Humanae actiones liberae, quatenus liberae formaliter, referuntur non solum ad immediatam causam, scilicet, ad facultatem liberi arbitrii creati, sed etiam ad primam causam liberam. Probatur: quia actionem esse liberam, ut sic, perfectio est simpliciter, ut articulo 10. dicetur: ergo in Deo est formaliter, ergo sicut omnis sapientia creata formaliter includit ordinem dependentiae a suprema sapientia, ita liberum arbitrium, ut sic, formaliter includit talem ordinem ad primum liberum. Item, in analogis, in quibus forma significata invenitur formaliter in utroque extremo, ita res habet, quod forma minus principalis habet intrinsecum ordinem ad principale; sed liberum arbitrium est tale analogum: ergo etc. Hinc sequitur, quod, dum liberum arbitrium movetur efficaciter a libero Dei arbitrio, sive naturaliter sive supernaturaliter, tantum abest, ut ex hoc amittat libertatem, quod potius inde libere operatur, sed solum sequitur, quod non est primum liberum, sed intrinsece pendens ab alio libero arbitrio.

Quinta conclusio: Omnis effectus contingens principaliter refertur ad divinam voluntatem, tamquam ad causam propriam et primam efficientem ipsius contingentiae. Haec satis confirmata est a Caietano, supra.

Sexta conclusio, quae sequitur ex praedictis: Nullus effectus, cuius Deus solus sit causa, potest esse contingens. Probatur: quia effectus contingens, ut in praesenti loquimur, intrinsece et formaliter dicit ordinem ad causam impedibilem; sed Deus non potest esse causa huiusmodi, ergo se solo non potest producere effectum contingentem. Quod si quis obiiciat commune argumentum: quidquid Deus potest facere cum causa secunda, potest facere se solo; sed Deus efficit effectum contingentem mediante causa contingente: ergo se solo potest facere effectum contingentem. Respondetur, quod, si argumentum aliquid valet, probaret etiam quod Deus se solo posset producere sensationem, absque sensitivo: siquidem, mediante sensitivo in genere causae efficientis, producit sensationem. Respondetur, ergo, ad argumentum quod illa maxima intelligitur, quando effectus non includit intrinsece et formaliter ordinem ad causam efficientem secundariam, ut sensatio intrinsece, quoniam est actio immanens et vitalis, dicit ordinem ad causam efficientem sensitivam. Similiter etiam, effectus contingens dicit formaliter contingentiam in ordine ad causam defectibilem. Ceterum, eumdem effectum quantum ad substantiam, quem producit causa contingens contingentem, posset Deus se solo producere non contingentem, sed omnino infallibiliter: ut, v. g., posset producere hunc ignem singularem, quem modo producit, mediante causa contingente. Advertendum est tamen, quod in hac conclusione non negamus, quin posset Deus se solo

producere rem contingentem, id est, non necessariam, ut sit necessario, sed corruptibilem. Sic enim de facto creavit multas res et causas contingentes. Sed negamus, quod in ratione effectus dicatur contingens id quod a solo Deo producitur, propter rationem assignatam: quia contingentia effectus, ut sic, formaliter reducitur in causam defectibilem ut impedibilem.

Septima conclusio: Si Deus operaretur omnia ex necessitate naturae, nihilominus esset contingentia in rerum natura. Haec conclusio est contra Scotum, in 1., dist. 2., q. 2. et dist. 8., q. 2. qui tenet, Aristotelem, cum ceteris philosophis, contradictorie asseruisse, dum aliquid contingenter fieri dixerunt, et tamen Deum agere ex necessitate putaverunt. Et ratio Scot est: quia, quamvis ille concordet nobiscum in hoc, quod prima radix contingentiae sit conditio divinae voluntatis, sed tamen differt in hoc, quod nos dicimus, ipsam conditionem esse summam efficaciam Divinae Voluntatis: ipse autem dicit, quod illa conditio est contingentia Divinae Voluntatis: nomine, autem, contingentiae Divinae Voluntatis, non intelligit aliquam imperfectionem, sed libertatem illius. Caietanus autem merito reiicit hanc opinionem Scoti, et probat nostram conclusionem: quia si Divina Voluntas ex necessitate vellet et causaretur Universum, nihilominus esset causae defectibiles et impedibiles ad invicem, ut modo sunt: ergo effectus contingeret provenire ab illis. Confirmatur: quia essent agentia libera, scilicet homines, inter quos poterat esse fortuna et contingens eventus, praeter intentionem, aliquid eis accideret, aut operarentur defectibiliter. Sed haec secunda ratio Caietani nobis non placet.

Unde sit octava conclusio: Facta hypothesi, quod Deus operaretur ex necessitate naturae, non reduceretur contingentia rerum ad Deum, tamquam ad primam radicem efficientem. Probatur: quia defectibilitas secundarum causarum non esset ex electione Dei: ergo effectus contingens esset praeter intentionem primae causae. Patet consequentia ex quarto notabili Caietani.

Ultima conclusio: Si Deus ad extra operaretur ex necessitate naturae, nullum esset liberum arbitrium in rebus. Probatur primo: nam si est liberum arbitrium, vel movetur a se, tamquam a primo movente vel a Deo; si a se, ergo Deus non est primum movens; si a Deo, ex necessitate movente: ergo non est liberum. Probatur consequentia: Deus movet ex necessitate naturae; ergo voluntas non movetur libere: quia haec consequentia est bona, Deus movet voluntatem, ergo voluntas movetur a Deo, antecedens est necessarium omnino, ergo et consequens. Non ergo est facultas in voluntate ut aliter moveatur. Praeterea, secundo: quod aliquando est in actu, aliquando in potentia, necesse est ut ab alio moveatur; sed Deus ex hypothesi, semper uno modo operaretur ex necessitate naturae: ergo voluntas semper necessario esset in actu, aut numquam. Non enim daretur causa huius indifferentiae voluntatis ad utrumlibet, magis quam in bruto. Nec mirum, quod ex tali suppositione impossibilia, tam absurda sequantur. Denique, ex quarta conclusione probatur haec ultima: nam, sicut ablata prima sapientia, tollitur omnis sapientia, sic, ablato primo libero arbitrio, tollitur omne liberum. Sicut enim dependentia est intrinseca in fieri et etiam in conservari eorum, quae non sunt suum esse ab ente per essentiam habens esse: ita in huiusmodi perfectionibus, quae non competunt per essentiam ipsis rebus, est dependentia formalis et intrinseca ab eo, quod est tale per essentiam.

Ad argumenta respondetur. Ad primum, in quo tangitur celebris difficultas, sunt multi modi respondendi, sed optimus mihi videtur iste; in forma, enim, nego antecedens. Ad probationem, transeat maior, sed nego minorem: scilicet haec est necessaria, Deus voluit res esse in tempore, si loquamur de necessario simpliciter et absolute, sed solum est necessarium ex suppositione. Supposito enim quod Deus voluit et libere, iam non potest non velle in sensu composito, quia voluntas Dei est immutabilis, unde consequens erit necessarium etiam ex suppositione, sicut et antecedens. Sed, tamen, talis necessitas non destruit contingentiam rerum naturalium, neque actiones liberas, ut dictum est in prima conclusione. Unde ad primam probationem minoris ubi dicebatur, illa est de praeterito et vera: ergo necessaria; distinguo consequens, si intelligitur de necessitate absoluta, nego consequentiam: si autem intelligatur de necessitate ex suppositione, scilicet, supposito quod fuit vera, quia haec suppositio non fuit simpliciter necessaria, concedo consequentiam. Ad secundam probationem, concedo consequentiam: est enim verum, quod omnis effectus, respectu divinae voluntatis, a qua proficiscitur, est infallibilis. Cum hoc tamen stat in veritate, quod aliquis effectus sit contingens simpliciter, loquendo secundum formalem respectum ad causam defectivam, a qua proficiscitur, ut diximus iam, inde esse formaliter recipiendam contingentiam. Ad confirmationem ex D. Thoma responderetur, quidquid dicant alii Thomistae, quod cum D. Thomas dixit illud antecedens, Deus scivit,

Antichristum futurum, esse absolute necessarium, intellexit per absolute necessarium, id est, non dependenter a futuro, ut aiebat quaedam opinio, quam ipse ibi impugnat. Ceterum, cum Deus potuerit non habere talem voluntatem, neque talem scientiam futuri, non potest dici illud antecedens necessarium simpliciter loquendo, scilicet, Deus scivit Antichristum futurum; voluit Antichristum fore, cum non sit necessarium primo modo, neque secundo, neque tertio: erit igitur necessarium ex suppositione.

Sed operae pretium est circa istam difficultatem importantum breviter recensere varios respondendi modos, ad illud argumentum, Deus scivit, vel voluit, vel dixit aliquid futurum, ergo illud erit, antecedens est necessarium, consequentia est bona: ergo consequens est necessarium. Quidam enim aiunt consequentiam non esse formalem. Potest enim dari antecedens verum consequens falsum, ut v. g. Deus dixit Antichristum futurum, ergo Antichristus erit, antecedens est verum, nato Antichristo, et consequens falsum Antichristus nascetur. At vero consequentia bona formaliter, semper debet esse bona: consequentia autem materialis, circa subiectam materiam, sufficit quod sit bona ex suppositione. Haec solutio sophistice nititur evadere vim argumenti. Certum est, enim, quod difficultas argumenti non pendet ex eo, quod consequens accipiatur ut futurum, alioquin numquam verificaretur Antichristus est futurus, si semper verificatur, quod Antichristus est futurus, eo quod ad hoc quod propositio de futuro sit vera, oportet, quod aliquando sit praesens illud tempus futurum, et desinat esse futurum. Accipitur ergo consequens pro illo tempore determinato, de quo Deus dixit vel praescivit aliquid esse futurum in illo, quod postea erit praesens. Et ita potest fieri formalis consequentia. Neque instatur, si dicamus, omne quod Deus dixit est verum; sed Deus dixit aliquid esse futurum in B tempore: ergo illud est verum, ergo illud verum est quod in illo tempore erit praesens. Tunc fiet tale argumentum. Maior est evidens, minor est necessaria, quoniam est de praeterito; ergo consequens est necessarium, quia bona est consequentia. Quapropter melior est prima solutio, quod illae propositiones de praeterito non sunt necessariae simpliciter, sed ex suppositione, et ita consequens est necessarium ex suppositione. Alii dicunt, quod, quamvis illae propositiones Deus voluit, Deus scivit aliquid esse futurum, videantur secundum modum significandi esse de praeterito, tamen sunt de praesenti quantum ad rem significatam: quia in Deo idem est voluit et vult, scivit et scit, eo quod actus divinus mensuratur aeternitate, qui semper est praesens indivisibiliter. Unde dicunt, quod illae propositiones Deus voluit, Deus scivit, non habent maiorem necessitatem, eo quod significant per modum praeteriti, quam istae, Deus vult, Deus scit, quae tamen propositiones non sunt simpliciter necessariae: quia Deus libere vult quidquid vult extra se, et simpliciter loquendo habet potestatem ad nolendum illa. Erit igitur tota necessitas consequentiis sicut antecedentis, scilicet ex suppositione. Ista solutio magis confirmat et explicat nostram solutionem. Sed Caietanus, supra, q. 14. art. 13. ad 2. ait, tantam esse differentiam inter has propositiones, Deus voluit Antichristum esse futurum, et Deus vult, quanta est inter necessitatem propositionis de praeterito, et propositionis de praesenti in materia contingenti; ut si dicamus Petrus sedit, et Petrus sedet. Illa enim de praeterito est necessaria absolute, ista vero de praesenti non est necessaria absolute, nisi ex suppositione quod Petrus sedet. Sed nobis non videtur intelligibilis haec sententia quomodo haec propositio, Deus voluit, sit magis necessaria, quam ista, Deus vult, licet esset differentia inter illas, Petrus sedet, et Petrus sedet, quantum ad necessitatem. Et ratio est: nam quamvis haec propositio, Deus voluit, significet per modum praeteriti, quantum ad nostrum modum intelligendi, tamen modus ille praeteritionis non transit in rem significatam; alias, falsa esset propositio, Deus voluit, cum revera actus voluntatis divinae non sit praeteritus, sed semper praesens indivisibiliter et incommutabiliter. Cum igitur, ab eo quod res est vel non est, propositio sit vera vel falsa, sequitur, quod respectu Dei non sit magis necessaria propositio de praeterito, quam de praesenti. Deinde haec est bona consequentia, contra Caietanum, Deus voluit, ergo vult; antecedens est necessarium absolute, ergo et consequens. Et confirmatur: quia istae sunt aequipollentes, Deus vult, et Deus voluit; ergo si una est necessaria et altera. Alii respondent ad argumentum sequentes verba Divi Thomae, ubi supra. Concedunt enim bonam esse consequentiam, et antecedens esse necessarium absolute, sed quando infertur, ergo consequens est necessarium, distinguunt, necessarium simpliciter, negant consequentiam; ut subest antecedenti, concedunt consequentiam. Haec solutio est D. Thomae ubi supra, sed ipse satis se explicat ibidem. Ponit enim fundamentum, quod quando in antecedenti ponitur aliquid pertinens ad actum animae, consequens est accipiendum, non secundum quod in se est, sed secundum quod est in anima: v. g. si dicamus Petrus intelligit aliquid, ergo illud est immateriale; consequens non accipitur secundum quod res intellecta est in se, nam sic poterit esse materialis res quae intelligitur, ut si intelligatur homo; sed accipiendum est consequens secundum quod est in intellectu. Sic enim immateriale est quatenus intelligitur, mediante sua forma immateriali, quae est in intellectu. Sic, ergo, in proposito, si dicamus, Deus scivit aliquid esse futurum, ergo illud erit; consequens est accipiendum prout subest divinae scientiae, scilicet, prout est in sua praesentialitate, et sic necessarium est sicut et antecedens: quia omne quod est, quando est, necesse est esse. Haec D. Thomas. Sed haec solutio calumniam patitur; quia innititur illi fundamento, quod falsum videtur: nam ex illo sequeretur, hanc esse bonam consequentiam: ego existimo Petrum currere, ergo Petrus currit. Probo sequelam: quia consequens accipiendum est, non secundum se, sed prout est in aestimatione mea. Similiter esset bona consequentia, Petrus vult iurari, ergo iurari est bonum; nam si consequens accipiatur prout subest voluntati, bonum est iurari, neque poterit instari consequentia. Item, Deus vult me loqui modo, ergo ego loquor modo, bona consequentia est, et tamen consequens accipitur etiam secundum quod in se est: ergo falsum est quod dicitur in fundamento, quod cum in antecedenti ponitur aliquid pertinens ad actum animae, consequens non est accipiendum secundum quod est in se, sed secundum esse quod habet in anima. Propter haec argumenta ego existimo, illud fundamentum non esse universaliter intelligendum, sed sensus illius est, quod, quando in antecedente ponitur aliquid pertinens ad actum intellectus aut voluntatis, consequens non necessario accipitur secundum esse quod habet in se, sed potest accipi aliquando solum secundum esse, quod habet in intellectu, aut voluntate. Itaque permittitur in communi usu loquendi, ut aliquando consequens accipiatur secundum esse, quod habet in anima; non autem excluditur, quin aliquando utroque modo possit accipi consequens, scilicet, et secundum esse quod habet in se, et secundum esse quod habet in anima. Et per hoc patet ad obiectiones factas. Potest responderi secundo, quum D. Thomas in suo fundamento praesupponit consequentiam alias esse bonam: et tunc dat nobis regulam ad verificandum consequens, quod secundum se non potest verificari, ut verificetur secundum esse, quod habet in anima. Observandum tamen est, quod revera haec solutio D. Thomae non differt a prima, quam assignavimus. Probatur ex eo quod ait, consequens est necessarium sicut et antecedens. Quae comparatio in hoc consistit, quod sicut antecedens est necessarium, id est infallibile, immutabile et independens a futuro, quia scientiae Dei omnia sunt praesentia, eo quod mensuratur aeternitate: ita consequens, ut subest illi scientiae, est necessarium et infallibile, nec dependens a futuro. Iam enim est ut subest scientiae Dei, et ad hoc facit, quod sequitur ex Aristotele, 1. Periher. Omne quod est, quando est, necesse est esse. Ecce quomodo antecedens non est necessarium simpliciter et omnino absolute, alias consequens esset necessarium sicut antecedens simpliciter et absolute, sed solum est necessarium, id est, infallibile et immutabile, id est, supposito quod Deus voluit aliquid esse futurum, vel permisit futurum, ut peccatum, necesse est ut sciat futurum, et iam sit praesens suae scientiae; et sic futura contingentia sunt necessaria secundum quid, non absolute, sed cum addito, scilicet respectu scientiae divinae, quatenus necessitate consequentiae sequitur, non posse aliter esse quod a Deo videtur esse: quia omne, quod est, quando est, necesse est esse. Ad aliud testimonium D. Thomae, in quaest. art. 13. ad primum, respondentur quod D. Thomas non affirmat illic scientiam Dei futurorum omnium esse causam primam necessariam. Hoc enim falsum est: quia neque Deus est causa omnium quae scit esse futura, alias esset causa peccati, neque quorum est causa est simpliciter necessaria causa, sed ex suppositione, quod Deus vult libere illa esse. Sed D. Thomas illic consequentiam argumenti negat. Non enim sequitur, quod si causa prima sit necessaria, nullus effectus sit contingens: quia contingentia illius effectus formaliter sumitur respectu causae proximae contingentia. Sicut germinatio plantae est contingens propter causam proximam, quamvis motus caeli sit necessarius, qui est causa prima. Quod si quis adhuc instet, et quaerat quare, cum effectus omnis respectu Dei infallibiliter eveniat, non dicitur simpliciter omnis effectus infallibilis, et tamen dicitur simpliciter contingens, quia respectu inferioris causae est contingens. Respondetur, quod, sicut homo dicitur simpliciter crispus, quamvis crispitudo competat ei secundum unam partem scilicet secundum caput, quia secundum illam tantum est aptus habere crispitudinem; ita effectus omnis dicitur formaliter et simpliciter contingens respectu illius causae, respectu cuius aptus est habere contingentiam formaliter. Advertendum est enim, quod respectu divinae voluntatis nulla est differentia rerum creatarum, quantum ad necessitatem essendi, vel possibilitatem non essendi. Omnia enim conveniunt in hoc, quod libere producta sunt, et libere conservantur in esse,

et pariter annihilabilia, et omnia sunt contingentia, logice loquendo. Quia nihil necessario est secundo modo, a nobis explicato. Item respectu eiusdem divinae voluntatis, omnia sunt necessaria quarto modo, scilicet, ex suppositione. Reliquum ergo est, ut tota ratio differentiae rerum, secundum necessitatem et contingentiam naturalem, sumatur formaliter ex causis proximis et naturalibus, quatenus quaedam sunt causae non impedibiles naturaliter, quaedam sunt impedibiles. Et in quibusdam effectus sunt naturaliter et simpliciter necessarii, quidam contingentes, simpliciter et naturaliter loquendo. Atque hoc pacto divina scientia, voluntas, et providentia non destruunt rerum contingentiam, immo prima causa efficiens contingentiae et necessitatis est ipsa voluntas. Et haec de ista difficultate.

Ad secundum respondetur, nego consequentiam. Quia Deus libere volens res esse efficit causas aliquas necessarias naturaliter in essendo et in causando, respectu quarum effectus dicuntur et sunt formaliter necessarii. Probat tamen argumentum, quod nulla necessitas absoluta, formaliter, est in rebus respiciens formaliter necessitatem causantis in prima causa, quae est divina voluntas.

Ad tertium respondetur, concedo totum, si antecedens intelligatur de respectu formali ad divinam voluntatem, tamquam ad causam differentiae formalem. Iam enim satis ostendimus differentiam rerum secundum necessarium et contingens non considerari formaliter, nisi respectu secundarum causarum, et hoc probat prima confirmatio eiusdem argumenti. Ad secundam confirmationem respondetur, concedo simpliciter repugnare necessarium et contingens, si naturaliter ambo accipiantur. Cuius differentiae divina voluntas est causa efficiens, quantum ad esse. Cum hoc tamen stat, quod respectu divinae voluntatis nullus sit effectus, qui formaliter sit ab illa ex necessitate absoluta, neque etiam contingenter, nisi forte logice, sed omnis effectus infallibiliter et necessario ex suppositione procedit a divina voluntate. Unde aliquid potest verificari respectu divinae voluntatis, vel divini intellectus, secundum aliquam denominationem, quod tamen non necessario verificetur, absolute loquendo, sed ex suppositione et ex necessitate consequentiae, non autem consequentis.

Ad quartum, iam satis ostendimus divinam voluntatem non posset modificari ab aliquo.

Ad quintum respondetur, optime consequitur D. Thomas in qua infert, quod si distinctio contingentium a necessariis referatur solum in causas secundas, tamquam in efficientes, sequeretur, quod talis distinctio esset praeter intentionem et voluntatem Dei. Neque obstat quod obiicitur, immo adiuvat. Nam si causae secundae sunt volitae a Deo propter perfectionem Universi, bene colligitur, effectus illarum contingentes esse volitos quia, ut sic, pertinent etiam ad perfectionem Universi.

Ad sextum respondetur quod D. Thomas non reprehendit illam opinionem in eo quod asserit, effectus contingentes reduci ad causas contingentes, sed in eo quod primam radicem et causam effectivam contingentiae negat esse divinam voluntatem.

Ad septimum respondetur, concedo maiorem et minorem, et nego consequentiam; immo vero Deus est causa omnis contingentiae entis, quamvis illud ens sit peccatum, eo quod illic non est alia contingentia nisi in ratione entis, cuius passiones sunt necessariae vel contingentes. Et quemadmodum Deus est causa actus peccati, ut dicunt Theologi, et tamen non est causa peccati, ita Deus est causa contingentiae illius actus peccati, et non est causa peccati. Neque oportet aliam primam radicem peccati quaerere, nisi liberum arbitrium creatum defectibile, respectu cuius, peccatum formaliter est et dicitur peccatum, et refertur tamquam ad causam efficientem, seu potius deficientem ad illud, scilicet, ad liberum arbitrium. Sed contra, sequitur quod peccatum sit praeter intentionem Dei. Probo sequelam. Quemadmodum D. Thomas arguit contra illorum sententiam, qui aiebant primam radicem contingentiae esse causam secundam, quod inde sequeretur, contingentiam rerum esse praeter intentionem Dei, sequitur quod aliquid accidit fortuito et a casu, respectu divinae voluntatis. Respondetur primo, concedo sequelam. Non enim apparet inconveniens, quod peccatum sit praeter intentionem Dei, cum sit praeter omnem regulam divinam. Neque obstat quod obiicitur ad probandam falsitatem consequentis: quia quamvis peccatum sit praeter intentionem divinae voluntatis, tamen non est a casu et fortuito, quia iam praevisum est a Deo et permissum. Respondetur secundo, distinguendo consequens. Si enim praeter intentionem importet solum negationem intentionis, bona est praedicta solutio; at vero si praeter intentionem importet aliquid fieri a casu, quod non fuit praevisum, nego sequelam. Etenim peccatum, neque est ex intentione Dei, neque praeter intentionem isto modo, sed est permissum et praevisum, ut occasione illius, Deus aliud maius bonum faceret. Huic consonat, quod D. Thomas dicit, artic. 9., ad 3. quod Deus neque vult mala fieri, neque vult mala non fieri, sed vult permittere mala. Ita nos dicimus, quod peccatum neque est ex intentione Dei, neque praeter intentionem illo secundo modo; sed ex intentione maioris boni, permittitur peccatum, et ideo praevisum.

Ad ultimum argumentum respondetur ex doctrina septimae et octavae conclusionis, in quibus explicatum est quid sequeretur circa contingentiam rerum, si Deus ex necessitate naturae operaretur. Hactenus de hac difficillima quaestione.