Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

RESPONDETUR affirmative. Definitio autem est: aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio.

COMMENTARIUM.

DE hac re disputant Doctores in 1., d. 9. et 19; et in 2., dist. 2. D. Thomas 1. Cont. Gent., ca. 15.; D. Aug. tom. 1. lib. 11. Confess., cap. 11. et tom. 8. Super Psal. 101. concione 2. et Super Gene. q. 31. et 45. Super Exodum. D. Gregor. 16. Moral., cap. 21.

Ante omnia de nomine aeternitatis et eius significatione et acceptione multiplici, breviter dicendum est. Et quidem diligenter inquisivi, unde hoc nomen derivatum sit, aut quaedam sit eius ethimologia; nec inveni quidquam quod mihi omnino satisfaciat. Quidam enim, qui suo arbitratu ethimologias fingunt, aiunt, quod aeternum dicitur quasi extra terminum, eo quod aeternitas careat principio et fine. Sed ii non advertunt, quod aeternum scribitur diphongo, quae nulla ratione potuit derivari ab illa particula, extra. Cogitaveram etiam ego aliquando, quod aeternum sive aeternitas derivaretur ab aethere et unitate, propterea quod inter ea quae sensibus percipiuntur, nihil est tam uniforme quam aether, hoc est caelum superius, quod nomine aetheris intelligitur: atque inde translatum esse nomen ad significandam Dei uniformitatem in duratione. Sed tamen cum aether scribatur cum th, aeternitas vero absque illa aspiratione, non placet ethimologia. Adverti etiam quod in hebraea lingua mensura durationis nostri esse, scilicet tempus, significetur per hanc vocem, Etas, et, quod scribitur cum littera, Aaim, et au, et ipsum instans dicitur, Eetah; hinc suspicatus sum, quod fortassis inde derivatum sit nomen aeternitatis. Nec mirum, quia propter antiquitatem hebraicae linguae, ex qua linguarum divisio facta est, reliquias aliquas invenimus in aliis idiomatibus nationum. Alicui forsan magis placebit derivationem huius nominis, aeternitas, ab aetate terna fieri. Etenim aetas ab αἰών graeco nomine derivari aiunt. Et cum aetas nostra successive triplex sit, secundum quosdam: inde divinae durationis mensura quae simul omnem amplectitur successionem nostrae aetatis, aeternitas dicitur, quasi aetas trina seu terna. Sed quidquid sit de huiusmodi derivatione nominis, hoc unum certissimum est, quod nomine aeternitatis intelligunt Theologi ipsius Dei omnino immutabilis durationem. Cuius definitio explicatur in hoc articulo, quod sit «interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio». Et haec est prima et praecipua acceptio istius nominis; aeternitas, pro eo quod est omnino immutabile, principio et fine carens, cuiusmodi est solus Deus. Deinceps vero, secundum analogiam et similitudinem ad ipsius Dei aeternitatem, multipliciter dicitur aeternum sive aeternitas. Uno modo accipitur pro re quae habet principium durationis, caret autem fine: huiusmodi est terra, iuxta illud Terra autem in aeternum stat; et etiam illud Ite in ignem aeternum. Tertio modo dicitur aliquid aeternum, quod per longissima tempora durat immobiliter, quamvis habeat principium et finem: et hoc modo dicuntur montes aeterni. His possumus alium modum superaddere secundum Philosophum, ut accipiatur pro eo quod principio et fine caret, est tamen mutabile: huiusmodi est tempus et mundus, si essent ab aeterno, et in aeternum durarent. Primo autem modo accipi debet nomen aeternum, in titulo articuli.

DUBIUM primum est, Utrum aeternitas habeat successionem? et videtur quod sic. Primo, maior est aeternitas nunc, quam fuit ab hinc mille annis: hoc autem esse non potest sine successione, ergo. Consequentia bona est, et minor est manifesta: maior vero probatur. Aeternitati, quae erat tunc, additi sunt mille anni; ergo nunc maior est.

Secundo. Aeternitas comparata tempori est maior: hoc autem esse non potest sine successione; ergo habet successionem. Consequentia bona est, maior probatur: nam omnis duratio comparata alteri durationi est maior vel minor; sed aeternitas est duratio: ergo comparata tempori est maior. Minor probatur. Tempus habet successionem; sed aeternitas est aliquid maius: ergo habet successionem.

Tertio. Pars aeternitatis, quae erat tempore Adae, iam non est, et pars aeternitatis quae erit in die iudicii modo non est: ergo successionem habet.

Ultimo. Si aeternitas est aliquod indivisibile non habens successionem, sequitur quod in eodem instanti dentur duae contradictoriae verae, scilicet, Petrus currit, Petrus non currit; consequens est falsum; ergo. Sequela probatur: aeternitas est aliquid omnino indivisibile, et in illa verificatur quod Petrus currat, et quod non currat; ergo. Confirmatur: idem omnino instans indivisibile est parte aeternitatis, quod correspondet diversis temporibus: sed in diversis temporibus verificatur quod Petrus currat, et quod non currat; ergo etiam in eodem instanti indivisibili aeternitatis.

In oppositum est definitio Boetii, quae habetur lib. 5. De Consolat., prosa 6. in princ. et admittitur ab omnibus Theologis, et a D. Tho. hic, et a D. August. Super Psal. 101. et D. Gregor. loco citato. Verum est quod Aureolus in 1., d. 9. q. 1.; Gabr. in 2., d. 2., videntur omnino sentire oppositum.

PRO huius quaestionis explicatione nota primo, quod mensura, ut ait Arist. 10. Metaphy., cap. 2. nihil aliud est, quam id quo cognoscimus rei quantitatem, et est veluti quaedam regula ad id agnoscendum; quantitas vero multiplex est, extensionis, multitudinis, perfectionis et durationis: unde multiplex est mensura, nam mensura debet proportionari rei mensuratae. Nota secundo, quod duratio non est eiusdem rationis in omnibus rebus. Nam sicut esse non est eiusdem rationis in omnibus rebus, ita quantitas durationis non est eadem in omnibus rebus. Nam res sunt in triplici differentia: quaedam variabiles secundum substantiam et secundum affectiones et cogitationes, ut homo; aliae sunt invariabiles secundum substantiam, variantur tamen secundum accidentia, ut angelus. Deus vero est omnino immutabilis omni ex parte, et ita eius mensura est omnino invariabilis et immutabilis, tota simul et perfecta, ut semper sit proportio inter mensuram et mensuratum. Nota tertio, quod sicut Arist. 4. Physic. commentatur unum nunc fluens et variabile, ex cuius successione et variatione causatur tempus; et ex eo quod trahitur punctus per planiciem causatur linea: ita Boetius explicat naturam aeternitatis per unum nunc uniforme et invariabile. Ceterum, sicut illud nunc formaliter non est tempus, neque proprie illa successio est causa temporis; ita illud nunc invariabile non est aeternitas, neque causa aeternitatis, sed debemus cognoscere tempus et aeternitatem ad istum modum. Nota ultimo, quod aeternitas est mensura quaedam eminentissima et excellens; itaque sicut Deus qui mensuratur aeternitate, est eminentissimus et excellens et continet omnium rerum perfectiones in ratione entis; ita aeternitas, quae est mensura Dei, continet perfectiones omnium mensurarum, eminentissimo quodam modo. Et hinc provenit, quod haec mensura, propter suam eminentiam, non solum comparatur ad Deum, tamquam ad mensuratum, sed etiam comparari potest ad alias mensuras.

SIT ergo conclusio certa, quod aeternitas nullam habet successionem. Haec est de fide, et ita dicunt omnes Theologi in locis supra citatis. Et probatur ratione. Aeternitas est idem cum Essentia divina, et non differt ab illa nisi ratione; sed de fide est, quod Deus nullam habet successionem neque varietatem, ut probatum fuit articulo ultimo quaestionis praecedentis: ergo de fide est, quod aeternitas non habet successionem. Maior probatur. Aeternitas non est aliquid creatum; ergo est ipsemet Deus: sed in Deo nulla est distinctio realis nisi inter Personas, ergo. Et confirmatur: mensura et mensuratum debent habere proportionem inter se; sed Deus nullam habet successionem: ergo neque eius mensura. Ut autem solvamus argumenta, adverte, quod ita natura comparatum est, ut ea quae in inferioribus sunt sparsa, in superioribus sint unita; et ita, unum individuum superioris ordinis aequivalet infinitis ordinis inferioris, quoniam continet perfectionem omnium illorum, eminentiori modo. Sicut Angelus per unicum conceptum cognoscit varia et diversa, quae a nobis cognoscuntur per diversos conceptus, ita aeternitas, quae est mensura altioris ordinis, continet maxime unite ea quae continentur in tempore per successionem et cum diversitate.

AD primum argumentum respondetur, quod aeternitas non est maior nunc secundum se considerata, quam fuit ab hinc mille annis: nam eadem est semper, omnino indivisibilis et immutabilis, quamvis tempus maius sit nunc, quam erat tunc. Secundo respondetur, quod etiam si aeternitati essent additi mille anni, non facerent aliquod maius, quoniam non additur aliquid eiusdem rationis, ut docet Sonc. 12. Met. q. 31., ad primum. Nam quando additur aliquid eiusdem rationis, tunc fit aliquid maius, ut si lineae addatur alia linea. Ceterum, si apponitur aliquid alterius rationis non fit maius, ut si lineae addantur multa puncta, non fit maior. Et Deus et mundus, ex una parte, non est aliquid maius et perfectius, quam solus Deus, quoniam non additur aliquid eiusdem rationis; ita in proposito.

Ad secundum respondetur, quod aeternitas dicitur maior tempore nostro, sicut anima dicitur maior, quam caput vel manus, quoniam potest informare non solum caput et manum, sed omnia membra; ita aeternitas dicitur maior quam tempus nostrum, quoniam coexistit tempori nostro, et si tempus nostrum antea esset, illi coexisteret. Unde Caietanus, art. 2. huius quaestionis, explicans hanc solutionem, dicit quod aeternitas non est maior formaliter loquendo, quam tempus nostrum; est tamen maior virtualiter et eminenter. Secundo respondetur cum Caietano, hic, quod proprie loquendo aeternitas non est maior, quam tempus nostrum: nam comparatio debet esse inter ea quae sunt eiusdem rationis et ordinis; tempus vero non est eiusdem rationis cum aeternitate.

Ad tertium respondetur, quod aeternitas eadem est omnino indivisibilis et invariabilis; et differentiae praeteriti et futuri quae reperiuntur in tempore cum diversitate et successione, reperiuntur aeternitate sine aliqua diversitate et successione: quoniam est aliquid eminentus, ut diximus in notabili pro solutione argumentorum. Unde in Scriptura, quoniam aeternitas continet eminenter tempus, aliquando tribuitur ei praeteritum, vel futurum.

Ad ultimum respondetur, quod non est inconveniens, quod, in aliquo indivisibili altioris et perfectioris ordinis, verificentur duae contradictoriae: quoniam illud indivisibile, quamvis in sua perfectione, continet virtualiter et eminenter successionem et divisionem. Est tamen maximum inconveniens, quod duae contradictoriae verificentur pro eodem instanti, omnino indivisibili: nam tunc habent veram rationem contradictionis. Et per hoc patet ad confirmationem.

Haec tamen solutio, licet aliquando placuerit, re tamen attentius inspecta, iam displicet. Primo quidem, quia nullo modo concedendum est, duas contradictorias simul verificari. Est enim necessarium principium, Quodlibet est vel non est, quod est aeternae veritatis: cui adversatur quod contradictoria sint simul vera, etiam si adicias in aeternitate. Deinde dificit solutio in eo quod ait, nostrum instans esse omnino indivisibile, quasi vero aeternitas non sit minus divisibilis, quamvis eminentior contineat mensuram temporis, et mensuret eminenter ea, quae tempore mensurantur. Sed ut appareat in quo fallitur vulgaris illa solutio, nota propositiones esse in duplici differentia: quaedam enim sunt quarum veritas est aeterna, et aeternitate mensuratur, ut quatuor et tria sunt septem, homo est rationalis. Et hae dicuntur absolvi a tempore, et de huiusmodi nulla est difficultas quantum ad contradictionem: non enim poterunt verificari, etiam respectu aeternitatis. Aliae sunt enunciationes, quarum veritas est contingens, et mensurantur, tamquam mensura propria, tempore, vel instanti nostro; sicut et falsitas earum. Nota secundo quod non omnia, quae coexistunt aeternitati, necesse est ut coexistant sibi: nam ego coexisto aeternitati, et Antichristus coexistit eidem; et tamen non coexistimus ego et Antichristus. Ratio est, quia coexistentia rerum contingentium attenditur simpliciter secundum propriam mensuram durationis sui esse. Hinc colligitur, quod quamvis veritas huius, Petrus currit, coexistat aeternitati, et veritas huius, Petrus non currit, quae alio tempore mensuratur, coexistat etiam aeternitati: tamen non potest dici, quod sint contradictoriae simul verae in aeternitate. Et ratio est, quia illarum contradictio consideratur respectu propriae mensurae suae contingentiae, ita ut pro tempore quo una est vera, altera neget unionem cursus cum Petro. Unde implicat esse contradictorias et esse simul veras, etiam in aeternitate. Ceterum hae propositiones, Petrus currit, Petrus non currit, si comparentur aeternitati seu referantur ad aeternitatem, quaelibet cum suo tempore in quo verificatur, sunt subcontrariae, et simul verae, in aeternitate, quae mensurat eminenter duo tempora distincta, et sic aequivalent istis: Petrus aliquando currit, Petrus aliquando non currit.

DUBIUM secundum est: Utrum aeternitas, vere et realiter, sit mensura Divini esse? Et videtur quod non. Primo, nam D. Thomas in articulo dicit, quod aeternitas consistit in apprehensione uniformitatis Divini esse; et art. 2., ad tertium, quod Deus non est aliquo modo mensuratus; sed ratio mensurae in Deo accipitur secundum nostram apprehensionem: ergo, seclusa nostra apprehensione, non est ratio aeternitatis in Deo, ac subinde est ens rationis.

Secundo. Mensura realiter differt a re mensurata, saltem ex natura rei, nam nihil realiter mensurat seipsum; sed aeternitas non differt realiter ab ipso Deo, nam in Deo non est distinctio realis, nisi inter Personas: ergo aeternitas realiter non mensurat Deum.

Tertio. Aeternitas significat aliquid distinctum ab ipso Deo, nisi per respectum rationis; ergo, de formali, aeternitas importat respectum rationis; ac subinde aeternitas in ratione mensurae est aliquid rationis. Confirmatur. Aeternitas supra ipsum Deum addit aliquid formaliter; et illud non est reale, ergo est aliquid rationis. Minor probatur: nam quidquid est in Deo est ipse Deus; et nihil est in Deo, quod addat aliquid reale supra Deum.

Quarto. Seclusis relationibus personalibus, Deus realiter non est aequalis neque similis, sed solum per relationem rationis; ergo ratio mensurae et aeternitatis in Deo non est aliquid reale, sed aliquid rationis. Patet consequentia: nam non magis distinguitur aeternitas ab ipso Deo, quam similitudo et aequalitas a divina Essentia.

Ultimo. Ad rationem mensurae tres conditiones sunt necessariae: *prima est proportio et adaequatio, inter mensuram et mensuratum; secunda, distinctio inter mensuram et mensuratum; tertia, quod mensuratum aliquo modo sit limitatum. Sed duae ultimae conditiones, et praecipue ultima, non possunt competere aeternitati; ergo. Minor probatur: nam Deus est immensus et illimitatus.

Propter haec argumenta aliqui auctores existimant, quod aeternitas non est mensura durationis Divini esse: ita tenet Gabriel, loco supra citato, circa finem; et Durandus in 1., dist. 19., q. 2. ad primum, idem tenet. Et ex discipulis D. Thomae, quidam existimant, quod aeternitas est realis mensura Divini esse. Ita existimat Caietanus, hic; et explicat D. Tho. cum dicit, quod aeternitas consistit in apprehensione etc., scilicet, de apprehensione obiectiva, quae est in divina uniformitate, non de apprehensione formali, quae est in nostro intellectu; et haec apprehensio nihil aliud est, quam esse Divinum uniforme et invariabile. Ferrara, 1. Contra Gen., cap. 15. existimat, quod aeternitas habet suum complementum essentiale per operationem intellectus; et ita explicat D. Thomam in hoc loco. Et apponit exemplum: nam sicut tempus, quamvis sit ens reale, habet tamen suum complementum essentiale ab opere intellectus, ita existimat, quod aeternitas, quantum ad suum complementum essentiale, pendet ab opere intellectus. Sed quidquid sit de aeternitate, exemplum quod adducit nullam habet veritatem: nam tempus non pendet ab opere intellectus quantum ad complementum essentiale, sed quantum ad accidentale, scilicet quantum ad actualem numerationem.

PRO decisione veritatis, sit prima conclusio: Aeternitas in sua ratione formali, importat rationem mensurae Divini esse, sicut tempus importat rationem mensurae rerum corruptibilium. Haec est contra Duran. et Gabr.., locis citatis: est tamen expressa sententia D. Thomae, hic, et colligitur ex definitione Boetii. Et probatur ratione. Primo, Sacra Scriptura et Sancti contraponunt aeternitatem tempori: nam dicunt, quod Deus est in aeternitate, sicut res corruptibiles sunt in tempore; sed tempus, in sua ratione formali, importat rationem mensurae rerum corruptibilium; ergo aeternitas importat rationem mensurae Divini esse. Minor patet: consequentia vero probatur. Nam si aeternitas non importaret rationem mensurae, non magis contraponeretur tempori, quam quodlibet aliud attributum divinum. Confirmatur: nam Deus, in Scriptura, dicitur habitare aeternitatem propter suam maximam perfectionem, ut patet Isa. 57. «Deus excelsus et sublimis, habitans aeternitatem»: ergo aeternitas habet rationem mensurae respectu Divini esse.

Secundo. Sancti, ita loquuntur de aeternitate respectu durationis Divini esse, sicut loquuntur de tempore respectu durationis rerum corruptibilium: sed tempus, in sua ratione formali, importat rationem mensurae; ergo aeternitas.

Secunda conclusio. Ratio mensurae, quae importatur in ratione formali aeternitatis, est respectus rationis. Haec probatur. Nam in Deo nulla est relatio realis praeter relationes personales; sed mensura importat respectum: ergo talis respectus est rationis. Maior et consequentia patent. Minor vero probatur: nam ratio mensurae importat ordinem ad rem mensuratam. Sed contra hanc conclusionem est argumentum: mensura non importat relationem formaliter, sed fundamentaliter; ergo ratio mensurae, in aeternitate, non est relatio rationis. Confirmatur: ita se habet aeternitas respectu durationis Divini esse, sicut tempus respectu durationis corruptibilium rerum: sed tempus, in ratione mensurae, non dicit relationem rationis, sed aliquid reale; ergo aeternitas, in ratione mensurae, non dicit respectum rationis. Ad hoc argumentum dicitur, quod ratio mensurae, in tempore, est aliquid absolutum, et reale: includit tamen respectum transcendentalem, qui realis est, et non est vera relatio praedicamentalis. Aeternitas vero, in ratione mensurae, dicit aliquid rationis, quod quidem esse non potest, nisi relatio rationis.

Tertia conclusio. Aeternitas non importat rationem mensurae, tamquam rationem formalem sui; sed importat, tamquam rationem formalem, uniformitatem naturae immutabilis, sub ratione mensurae, durationis Divini esse. Pro explicatione huius conclusionis, nota primo, quod sicuti tempus importat numerum, sub ratione mensurae motus habentis successionem prioris et posterioris, ita aeternitas importat uniformitatem sub ratione mensurae durationis Divini esse. Nam, sicut tempus importat mensuram determinatam a numero motus, ita aeternitas importat mensuram, quae consistit in unitate. Nota secundo, quod, sicut tempus dicit numerum non numerantem, sed numeratum et concretum in tali materia, scilicet, in motu primi mobilis, quia regularissimus est et perfectissimus, ita aeternitas dicit unitatem concretam et determinatam ad Divinam naturam immutabilem et invariabilem. Ex quo sequitur primo, quod verius dicitur, quod aeternitas est uniformitas, ut vult Caietanus, hic, quam dicere, quod aeternitas est unitas, in natura Divina. Ratio est: nam uniformitas Divinae naturae significat istam unitatem concretam et determinatam ad esse Divinum. Secundo sequitur, quod aeternitas formaliter importat istam uniformitatem Divini esse; modus tamen intrinsecus et necessarius est ratio mensurae durationis Divini esse. Tertio sequitur, quod aeternitas est ens reale, et verum attributum divinum reale; itaque sicut bonitas est aliquid reale, et vera passio realis, includit tamen, veluti in obliquo modum quemdam rationis; ita aeternitas est aliquid reale, et verum attributum reale; includit tamen intrinsece modum quemdam rationis. Unde, sicut ens est bonum et habet bonitatem, secluso opere intellectus, quoniam in re est fundamentum talis respectus; ita Deus aeternitatem dicitur habere, et est aeternus, secluso opere intellectus, quoniam in ipso propter suam perfectionem et eminentiam, est fundamentum talis respectus. Item, quoniam aeternitas de formali et tamquam rationem formalem non importat respectum rationis, sed uniformitatem. Quarta conclusio. Aeternitas est mensura durationis Divini esse, fundamentaliter realis; completive, vero, ab opere intellectus. Volo dicere, quod aeternitas, cum dicat uniformitatem naturae immutabilis, dicit aliquid reale, quod quidem fundat respectum rationis, per quem completur ratio aeternitatis; iste vero respectus fundamentum habet in re ipsa. Haec probatur. Aeternitas, ut diximus, dicit uniformitatem naturae immutabilis sub ratione mensurae; sed uniformitas est aliquid reale, modus vero ille completivus est aliquid rationis: ergo. Nota tamen, quod iste respectus rationis habet fundamentum in natura Divina. Nam Deus propter suam eminentiam et perfectionem, et quoniam continet perfectiones omnium rerum eminentissimomodo, habet fundamentum in ordine ad nostrum intellectum, ut possimus formare varios et diversos conceptus. Nam intellectus noster format varios conceptus de rebus diversis; seclusa vero diversitate et imperfectione, istae res reperiuntur in Deo: et ideo, in Deo, est fundamentum virtuale et eminens, ut intellectus noster possit formare varios conceptus. Unde attributa divina, scilicet aeternitas et sapientia, distinguuntur non solum ratione ratiocinante, quae nullum habet in re fundamentum, sed ratione ratiocinata, quae habet fundamentum in re. AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum dicitur, quod D. Thomas tantum significat, quod modus necessarius et completivus aeternitatis habet esse per apprehensionem rationis. Nam quod uniformitas Divini esse accipiatur ut regula et mensura respectu divinae durationis, et ut quid distinctum ab ipsa, hoc non habet in re, sed per apprehensionem intellectus.

Ad secundum respondetur, quod aeternitas est mensura realis fundamentaliter; completive tamen habet esse ab opere intellectus. Nota tamen, quod aliud est dicere aeternitas, aliud vero mensura divinae durationis; sicut aliud est dicere sapientia, aliud vero attributum sapientiae: nam quod dicit sapientia, in obliquo, hoc dicit attributum sapientiae formaliter, et veluti in recto. Ita, aliud est dicere aeternitatem, aliud vero mensuram durationis divinae: nam aeternitas importat rationem mensurae in obliquo, et est veluti modus completivus aeternitatis; mensura vero importat istum modum formaliter et in recto. Unde, aeternitas formaliter et absolute est aliquid reale; mensura vero durationis Divini esse, formaliter dicit aliquid rationis. Sicut sapientia formaliter est aliquid reale, attributum vero Sapientiae formaliter dicit aliquid rationis.

Ad tertium respondetur, quod aeternitas significat aliquid distinctum non realiter ab ipso Deo, sed secundum rationem; distinguitur vero per modum intrinsecum et completivum aeternitatis, ratione cuius, aeternitas et divina natura non significant idem formaliter; sed aeternitas, supra divinam naturam, addit modum, completivum uniformitatis essendi. Pro cuius intelligentia, nota, quod sicut ens includitur intime in omnibus rebus et nihil potest subterfugere rationem entis, et ideo ens determinatur per modos intrinsecos, non per differentias, quoniam nulla res potest addere aliquid supra ens, et ita passiones entis non addunt supra ens nisi modos intrinsecos determinantes naturam entis: nam bonum nihil aliud est, quam ens determinatum cum certo modo; ita Deus se habet respectu omnium quae sunt in ipso. Nam Deus est de conceptu omnium illorum, et ita natura divina determinatur, nostro modo intelligendi, per modos quosdam intrinsecos, bonitas divina nihil aliud est quam Deitas cum ordine ad voluntatem, et sic de singulis. Ita aeternitas nihil aliud est quam Deitas cum certo modo, scilicet, cum ratione mensurae etc. Et per hoc partet ad confirmationem.

Ad quartum respondetur, quod relatio mensurae, quae reperitur in Deo, est respectus rationis, utpote eiusdem ad seipsum; habet tamen fundamentum in re, ut diximus. Similitudo autem divina et aequalitas est relatio rationis; non tamen habet fundamentum in re, sed in intellectu et in ratione ratiocinante. Ratio differentiae est, nam aequalitas et similitudo in substantia et natura sunt relationes, quae exigunt extrema, id est, fundamenta et terminos realiter distinctos; natura vero divina eadem est omnino in omnibus tribus Personis, et nullam habet distinctionem, neque rationis. Et ideo, quod intellectus consideret extrema distincta in divina aequalitate et similitudine, est quid confictum ab intellectu, nullum habens fundamentum in re, sicut aequalitas mei ad meipsum; ratio vero mensurae non exigit duo extrema, sed duas rationes formaliter distinctas, ut patet in motu primi mobilis: nam duratio illius motus, ut duratio quaedam est, est quid mensuratum, et secundum quamdam aliam rationem, habet rationem mensurae. Et ita, cum in natura immutabili et invariabili reperiantur duae rationes, relatio mensurae in Deo est relatio rationis ratiocinatae, habentis fundamentum in re. Ad ultimum respondetur, quod mensura, ut dicit regulam per quam cognoscimus quantitatem et perfectionem rei, non ex postulat quod mensuratum sit finitum: unde tertia conditio non est necessaria. Verum est quod in communi modo loquendi, id, quod est mensuratum, dicitur finitum; et ideo, absolute loquendo, cum Deus sit immensus, non debet dici mensuratus, potest tamen dici mensuratus aeternitate, nam tunc sicut mensuratum est quid illimitatum et infinitum, ita etiam mensura. Secundo respondetur, quod illa tertia conditio est necessaria, quando ratio mensurae completur extra intellectum. Ratio vero mensurae, in aeternitate, completur per apprehensionem intellectus. Haec solutio est D. Thomae, artic. seq., ad tertium.