Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

RESPONDETUR affirmative. Definitio autem est: aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio.

COMMENTARIUM.

DE hac re disputant Doctores in 1., d. 9. et 19; et in 2., dist. 2. D. Thomas 1. Cont. Gent., ca. 15.; D. Aug. tom. 1. lib. 11. Confess., cap. 11. et tom. 8. Super Psal. 101. concione 2. et Super Gene. q. 31. et 45. Super Exodum. D. Gregor. 16. Moral., cap. 21.

Ante omnia de nomine aeternitatis et eius significatione et acceptione multiplici, breviter dicendum est. Et quidem diligenter inquisivi, unde hoc nomen derivatum sit, aut quaedam sit eius ethimologia; nec inveni quidquam quod mihi omnino satisfaciat. Quidam enim, qui suo arbitratu ethimologias fingunt, aiunt, quod aeternum dicitur quasi extra terminum, eo quod aeternitas careat principio et fine. Sed ii non advertunt, quod aeternum scribitur diphongo, quae nulla ratione potuit derivari ab illa particula, extra. Cogitaveram etiam ego aliquando, quod aeternum sive aeternitas derivaretur ab aethere et unitate, propterea quod inter ea quae sensibus percipiuntur, nihil est tam uniforme quam aether, hoc est caelum superius, quod nomine aetheris intelligitur: atque inde translatum esse nomen ad significandam Dei uniformitatem in duratione. Sed tamen cum aether scribatur cum th, aeternitas vero absque illa aspiratione, non placet ethimologia. Adverti etiam quod in hebraea lingua mensura durationis nostri esse, scilicet tempus, significetur per hanc vocem, Etas, et, quod scribitur cum littera, Aaim, et au, et ipsum instans dicitur, Eetah; hinc suspicatus sum, quod fortassis inde derivatum sit nomen aeternitatis. Nec mirum, quia propter antiquitatem hebraicae linguae, ex qua linguarum divisio facta est, reliquias aliquas invenimus in aliis idiomatibus nationum. Alicui forsan magis placebit derivationem huius nominis, aeternitas, ab aetate terna fieri. Etenim aetas ab αἰών graeco nomine derivari aiunt. Et cum aetas nostra successive triplex sit, secundum quosdam: inde divinae durationis mensura quae simul omnem amplectitur successionem nostrae aetatis, aeternitas dicitur, quasi aetas trina seu terna. Sed quidquid sit de huiusmodi derivatione nominis, hoc unum certissimum est, quod nomine aeternitatis intelligunt Theologi ipsius Dei omnino immutabilis durationem. Cuius definitio explicatur in hoc articulo, quod sit «interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio». Et haec est prima et praecipua acceptio istius nominis; aeternitas, pro eo quod est omnino immutabile, principio et fine carens, cuiusmodi est solus Deus. Deinceps vero, secundum analogiam et similitudinem ad ipsius Dei aeternitatem, multipliciter dicitur aeternum sive aeternitas. Uno modo accipitur pro re quae habet principium durationis, caret autem fine: huiusmodi est terra, iuxta illud Terra autem in aeternum stat; et etiam illud Ite in ignem aeternum. Tertio modo dicitur aliquid aeternum, quod per longissima tempora durat immobiliter, quamvis habeat principium et finem: et hoc modo dicuntur montes aeterni. His possumus alium modum superaddere secundum Philosophum, ut accipiatur pro eo quod principio et fine caret, est tamen mutabile: huiusmodi est tempus et mundus, si essent ab aeterno, et in aeternum durarent. Primo autem modo accipi debet nomen aeternum, in titulo articuli.

DUBIUM primum est, Utrum aeternitas habeat successionem? et videtur quod sic. Primo, maior est aeternitas nunc, quam fuit ab hinc mille annis: hoc autem esse non potest sine successione, ergo. Consequentia bona est, et minor est manifesta: maior vero probatur. Aeternitati, quae erat tunc, additi sunt mille anni; ergo nunc maior est.

Secundo. Aeternitas comparata tempori est maior: hoc autem esse non potest sine successione; ergo habet successionem. Consequentia bona est, maior probatur: nam omnis duratio comparata alteri durationi est maior vel minor; sed aeternitas est duratio: ergo comparata tempori est maior. Minor probatur. Tempus habet successionem; sed aeternitas est aliquid maius: ergo habet successionem.

Tertio. Pars aeternitatis, quae erat tempore Adae, iam non est, et pars aeternitatis quae erit in die iudicii modo non est: ergo successionem habet.

Ultimo. Si aeternitas est aliquod indivisibile non habens successionem, sequitur quod in eodem instanti dentur duae contradictoriae verae, scilicet, Petrus currit, Petrus non currit; consequens est falsum; ergo. Sequela probatur: aeternitas est aliquid omnino indivisibile, et in illa verificatur quod Petrus currat, et quod non currat; ergo. Confirmatur: idem omnino instans indivisibile est parte aeternitatis, quod correspondet diversis temporibus: sed in diversis temporibus verificatur quod Petrus currat, et quod non currat; ergo etiam in eodem instanti indivisibili aeternitatis.

In oppositum est definitio Boetii, quae habetur lib. 5. De Consolat., prosa 6. in princ. et admittitur ab omnibus Theologis, et a D. Tho. hic, et a D. August. Super Psal. 101. et D. Gregor. loco citato. Verum est quod Aureolus in 1., d. 9. q. 1.; Gabr. in 2., d. 2., videntur omnino sentire oppositum.

PRO huius quaestionis explicatione nota primo, quod mensura, ut ait Arist. 10. Metaphy., cap. 2. nihil aliud est, quam id quo cognoscimus rei quantitatem, et est veluti quaedam regula ad id agnoscendum; quantitas vero multiplex est, extensionis, multitudinis, perfectionis et durationis: unde multiplex est mensura, nam mensura debet proportionari rei mensuratae. Nota secundo, quod duratio non est eiusdem rationis in omnibus rebus. Nam sicut esse non est eiusdem rationis in omnibus rebus, ita quantitas durationis non est eadem in omnibus rebus. Nam res sunt in triplici differentia: quaedam variabiles secundum substantiam et secundum affectiones et cogitationes, ut homo; aliae sunt invariabiles secundum substantiam, variantur tamen secundum accidentia, ut angelus. Deus vero est omnino immutabilis omni ex parte, et ita eius mensura est omnino invariabilis et immutabilis, tota simul et perfecta, ut semper sit proportio inter mensuram et mensuratum. Nota tertio, quod sicut Arist. 4. Physic. commentatur unum nunc fluens et variabile, ex cuius successione et variatione causatur tempus; et ex eo quod trahitur punctus per planiciem causatur linea: ita Boetius explicat naturam aeternitatis per unum nunc uniforme et invariabile. Ceterum, sicut illud nunc formaliter non est tempus, neque proprie illa successio est causa temporis; ita illud nunc invariabile non est aeternitas, neque causa aeternitatis, sed debemus cognoscere tempus et aeternitatem ad istum modum. Nota ultimo, quod aeternitas est mensura quaedam eminentissima et excellens; itaque sicut Deus qui mensuratur aeternitate, est eminentissimus et excellens et continet omnium rerum perfectiones in ratione entis; ita aeternitas, quae est mensura Dei, continet perfectiones omnium mensurarum, eminentissimo quodam modo. Et hinc provenit, quod haec mensura, propter suam eminentiam, non solum comparatur ad Deum, tamquam ad mensuratum, sed etiam comparari potest ad alias mensuras.

SIT ergo conclusio certa, quod aeternitas nullam habet successionem. Haec est de fide, et ita dicunt omnes Theologi in locis supra citatis. Et probatur ratione. Aeternitas est idem cum Essentia divina, et non differt ab illa nisi ratione; sed de fide est, quod Deus nullam habet successionem neque varietatem, ut probatum fuit articulo ultimo quaestionis praecedentis: ergo de fide est, quod aeternitas non habet successionem. Maior probatur. Aeternitas non est aliquid creatum; ergo est ipsemet Deus: sed in Deo nulla est distinctio realis nisi inter Personas, ergo. Et confirmatur: mensura et mensuratum debent habere proportionem inter se; sed Deus nullam habet successionem: ergo neque eius mensura. Ut autem solvamus argumenta, adverte, quod ita natura comparatum est, ut ea quae in inferioribus sunt sparsa, in superioribus sint unita; et ita, unum individuum superioris ordinis aequivalet infinitis ordinis inferioris, quoniam continet perfectionem omnium illorum, eminentiori modo. Sicut Angelus per unicum conceptum cognoscit varia et diversa, quae a nobis cognoscuntur per diversos conceptus, ita aeternitas, quae est mensura altioris ordinis, continet maxime unite ea quae continentur in tempore per successionem et cum diversitate.

AD primum argumentum respondetur, quod aeternitas non est maior nunc secundum se considerata, quam fuit ab hinc mille annis: nam eadem est semper, omnino indivisibilis et immutabilis, quamvis tempus maius sit nunc, quam erat tunc. Secundo respondetur, quod etiam si aeternitati essent additi mille anni, non facerent aliquod maius, quoniam non additur aliquid eiusdem rationis, ut docet Sonc. 12. Met. q. 31., ad primum. Nam quando additur aliquid eiusdem rationis, tunc fit aliquid maius, ut si lineae addatur alia linea. Ceterum, si apponitur aliquid alterius rationis non fit maius, ut si lineae addantur multa puncta, non fit maior. Et Deus et mundus, ex una parte, non est aliquid maius et perfectius, quam solus Deus, quoniam non additur aliquid eiusdem rationis; ita in proposito.

Ad secundum respondetur, quod aeternitas dicitur maior tempore nostro, sicut anima dicitur maior, quam caput vel manus, quoniam potest informare non solum caput et manum, sed omnia membra; ita aeternitas dicitur maior quam tempus nostrum, quoniam coexistit tempori nostro, et si tempus nostrum antea esset, illi coexisteret. Unde Caietanus, art. 2. huius quaestionis, explicans hanc solutionem, dicit quod aeternitas non est maior formaliter loquendo, quam tempus nostrum; est tamen maior virtualiter et eminenter. Secundo respondetur cum Caietano, hic, quod proprie loquendo aeternitas non est maior, quam tempus nostrum: nam comparatio debet esse inter ea quae sunt eiusdem rationis et ordinis; tempus vero non est eiusdem rationis cum aeternitate.

Ad tertium respondetur, quod aeternitas eadem est omnino indivisibilis et invariabilis; et differentiae praeteriti et futuri quae reperiuntur in tempore cum diversitate et successione, reperiuntur aeternitate sine aliqua diversitate et successione: quoniam est aliquid eminentus, ut diximus in notabili pro solutione argumentorum. Unde in Scriptura, quoniam aeternitas continet eminenter tempus, aliquando tribuitur ei praeteritum, vel futurum.

Ad ultimum respondetur, quod non est inconveniens, quod, in aliquo indivisibili altioris et perfectioris ordinis, verificentur duae contradictoriae: quoniam illud indivisibile, quamvis in sua perfectione, continet virtualiter et eminenter successionem et divisionem. Est tamen maximum inconveniens, quod duae contradictoriae verificentur pro eodem instanti, omnino indivisibili: nam tunc habent veram rationem contradictionis. Et per hoc patet ad confirmationem.

Haec tamen solutio, licet aliquando placuerit, re tamen attentius inspecta, iam displicet. Primo quidem, quia nullo modo concedendum est, duas contradictorias simul verificari. Est enim necessarium principium, Quodlibet est vel non est, quod est aeternae veritatis: cui adversatur quod contradictoria sint simul vera, etiam si adicias in aeternitate. Deinde dificit solutio in eo quod ait, nostrum instans esse omnino indivisibile, quasi vero aeternitas non sit minus divisibilis, quamvis eminentior contineat mensuram temporis, et mensuret eminenter ea, quae tempore mensurantur. Sed ut appareat in quo fallitur vulgaris illa solutio, nota propositiones esse in duplici differentia: quaedam enim sunt quarum veritas est aeterna, et aeternitate mensuratur, ut quatuor et tria sunt septem, homo est rationalis. Et hae dicuntur absolvi a tempore, et de huiusmodi nulla est difficultas quantum ad contradictionem: non enim poterunt verificari, etiam respectu aeternitatis. Aliae sunt enunciationes, quarum veritas est contingens, et mensurantur, tamquam mensura propria, tempore, vel instanti nostro; sicut et falsitas earum. Nota secundo quod non omnia, quae coexistunt aeternitati, necesse est ut coexistant sibi: nam ego coexisto aeternitati, et Antichristus coexistit eidem; et tamen non coexistimus ego et Antichristus. Ratio est, quia coexistentia rerum contingentium attenditur simpliciter secundum propriam mensuram durationis sui esse. Hinc colligitur, quod quamvis veritas huius, Petrus currit, coexistat aeternitati, et veritas huius, Petrus non currit, quae alio tempore mensuratur, coexistat etiam aeternitati: tamen non potest dici, quod sint contradictoriae simul verae in aeternitate. Et ratio est, quia illarum contradictio consideratur respectu propriae mensurae suae contingentiae, ita ut pro tempore quo una est vera, altera neget unionem cursus cum Petro. Unde implicat esse contradictorias et esse simul veras, etiam in aeternitate. Ceterum hae propositiones, Petrus currit, Petrus non currit, si comparentur aeternitati seu referantur ad aeternitatem, quaelibet cum suo tempore in quo verificatur, sunt subcontrariae, et simul verae, in aeternitate, quae mensurat eminenter duo tempora distincta, et sic aequivalent istis: Petrus aliquando currit, Petrus aliquando non currit.

DUBIUM secundum est: Utrum aeternitas, vere et realiter, sit mensura Divini esse? Et videtur quod non. Primo, nam D. Thomas in articulo dicit, quod aeternitas consistit in apprehensione uniformitatis Divini esse; et art. 2., ad tertium, quod Deus non est aliquo modo mensuratus; sed ratio mensurae in Deo accipitur secundum nostram apprehensionem: ergo, seclusa nostra apprehensione, non est ratio aeternitatis in Deo, ac subinde est ens rationis.

Secundo. Mensura realiter differt a re mensurata, saltem ex natura rei, nam nihil realiter mensurat seipsum; sed aeternitas non differt realiter ab ipso Deo, nam in Deo non est distinctio realis, nisi inter Personas: ergo aeternitas realiter non mensurat Deum.

Tertio. Aeternitas significat aliquid distinctum ab ipso Deo, nisi per respectum rationis; ergo, de formali, aeternitas importat respectum rationis; ac subinde aeternitas in ratione mensurae est aliquid rationis. Confirmatur. Aeternitas supra ipsum Deum addit aliquid formaliter; et illud non est reale, ergo est aliquid rationis. Minor probatur: nam quidquid est in Deo est ipse Deus; et nihil est in Deo, quod addat aliquid reale supra Deum.

Quarto. Seclusis relationibus personalibus, Deus realiter non est aequalis neque similis, sed solum per relationem rationis; ergo ratio mensurae et aeternitatis in Deo non est aliquid reale, sed aliquid rationis. Patet consequentia: nam non magis distinguitur aeternitas ab ipso Deo, quam similitudo et aequalitas a divina Essentia.

Ultimo. Ad rationem mensurae tres conditiones sunt necessariae: *prima est proportio et adaequatio, inter mensuram et mensuratum; secunda, distinctio inter mensuram et mensuratum; tertia, quod mensuratum aliquo modo sit limitatum. Sed duae ultimae conditiones, et praecipue ultima, non possunt competere aeternitati; ergo. Minor probatur: nam Deus est immensus et illimitatus.

Propter haec argumenta aliqui auctores existimant, quod aeternitas non est mensura durationis Divini esse: ita tenet Gabriel, loco supra citato, circa finem; et Durandus in 1., dist. 19., q. 2. ad primum, idem tenet. Et ex discipulis D. Thomae, quidam existimant, quod aeternitas est realis mensura Divini esse. Ita existimat Caietanus, hic; et explicat D. Tho. cum dicit, quod aeternitas consistit in apprehensione etc., scilicet, de apprehensione obiectiva, quae est in divina uniformitate, non de apprehensione formali, quae est in nostro intellectu; et haec apprehensio nihil aliud est, quam esse Divinum uniforme et invariabile. Ferrara, 1. Contra Gen., cap. 15. existimat, quod aeternitas habet suum complementum essentiale per operationem intellectus; et ita explicat D. Thomam in hoc loco. Et apponit exemplum: nam sicut tempus, quamvis sit ens reale, habet tamen suum complementum essentiale ab opere intellectus, ita existimat, quod aeternitas, quantum ad suum complementum essentiale, pendet ab opere intellectus. Sed quidquid sit de aeternitate, exemplum quod adducit nullam habet veritatem: nam tempus non pendet ab opere intellectus quantum ad complementum essentiale, sed quantum ad accidentale, scilicet quantum ad actualem numerationem.

PRO decisione veritatis, sit prima conclusio: Aeternitas in sua ratione formali, importat rationem mensurae Divini esse, sicut tempus importat rationem mensurae rerum corruptibilium. Haec est contra Duran. et Gabr.., locis citatis: est tamen expressa sententia D. Thomae, hic, et colligitur ex definitione Boetii. Et probatur ratione. Primo, Sacra Scriptura et Sancti contraponunt aeternitatem tempori: nam dicunt, quod Deus est in aeternitate, sicut res corruptibiles sunt in tempore; sed tempus, in sua ratione formali, importat rationem mensurae rerum corruptibilium; ergo aeternitas importat rationem mensurae Divini esse. Minor patet: consequentia vero probatur. Nam si aeternitas non importaret rationem mensurae, non magis contraponeretur tempori, quam quodlibet aliud attributum divinum. Confirmatur: nam Deus, in Scriptura, dicitur habitare aeternitatem propter suam maximam perfectionem, ut patet Isa. 57. «Deus excelsus et sublimis, habitans aeternitatem»: ergo aeternitas habet rationem mensurae respectu Divini esse.

Secundo. Sancti, ita loquuntur de aeternitate respectu durationis Divini esse, sicut loquuntur de tempore respectu durationis rerum corruptibilium: sed tempus, in sua ratione formali, importat rationem mensurae; ergo aeternitas.

Secunda conclusio. Ratio mensurae, quae importatur in ratione formali aeternitatis, est respectus rationis. Haec probatur. Nam in Deo nulla est relatio realis praeter relationes personales; sed mensura importat respectum: ergo talis respectus est rationis. Maior et consequentia patent. Minor vero probatur: nam ratio mensurae importat ordinem ad rem mensuratam. Sed contra hanc conclusionem est argumentum: mensura non importat relationem formaliter, sed fundamentaliter; ergo ratio mensurae, in aeternitate, non est relatio rationis. Confirmatur: ita se habet aeternitas respectu durationis Divini esse, sicut tempus respectu durationis corruptibilium rerum: sed tempus, in ratione mensurae, non dicit relationem rationis, sed aliquid reale; ergo aeternitas, in ratione mensurae, non dicit respectum rationis. Ad hoc argumentum dicitur, quod ratio mensurae, in tempore, est aliquid absolutum, et reale: includit tamen respectum transcendentalem, qui realis est, et non est vera relatio praedicamentalis. Aeternitas vero, in ratione mensurae, dicit aliquid rationis, quod quidem esse non potest, nisi relatio rationis.

Tertia conclusio. Aeternitas non importat rationem mensurae, tamquam rationem formalem sui; sed importat, tamquam rationem formalem, uniformitatem naturae immutabilis, sub ratione mensurae, durationis Divini esse. Pro explicatione huius conclusionis, nota primo, quod sicuti tempus importat numerum, sub ratione mensurae motus habentis successionem prioris et posterioris, ita aeternitas importat uniformitatem sub ratione mensurae durationis Divini esse. Nam, sicut tempus importat mensuram determinatam a numero motus, ita aeternitas importat mensuram, quae consistit in unitate. Nota secundo, quod, sicut tempus dicit numerum non numerantem, sed numeratum et concretum in tali materia, scilicet, in motu primi mobilis, quia regularissimus est et perfectissimus, ita aeternitas dicit unitatem concretam et determinatam ad Divinam naturam immutabilem et invariabilem. Ex quo sequitur primo, quod verius dicitur, quod aeternitas est uniformitas, ut vult Caietanus, hic, quam dicere, quod aeternitas est unitas, in natura Divina. Ratio est: nam uniformitas Divinae naturae significat istam unitatem concretam et determinatam ad esse Divinum. Secundo sequitur, quod aeternitas formaliter importat istam uniformitatem Divini esse; modus tamen intrinsecus et necessarius est ratio mensurae durationis Divini esse. Tertio sequitur, quod aeternitas est ens reale, et verum attributum divinum reale; itaque sicut bonitas est aliquid reale, et vera passio realis, includit tamen, veluti in obliquo modum quemdam rationis; ita aeternitas est aliquid reale, et verum attributum reale; includit tamen intrinsece modum quemdam rationis. Unde, sicut ens est bonum et habet bonitatem, secluso opere intellectus, quoniam in re est fundamentum talis respectus; ita Deus aeternitatem dicitur habere, et est aeternus, secluso opere intellectus, quoniam in ipso propter suam perfectionem et eminentiam, est fundamentum talis respectus. Item, quoniam aeternitas de formali et tamquam rationem formalem non importat respectum rationis, sed uniformitatem. Quarta conclusio. Aeternitas est mensura durationis Divini esse, fundamentaliter realis; completive, vero, ab opere intellectus. Volo dicere, quod aeternitas, cum dicat uniformitatem naturae immutabilis, dicit aliquid reale, quod quidem fundat respectum rationis, per quem completur ratio aeternitatis; iste vero respectus fundamentum habet in re ipsa. Haec probatur. Aeternitas, ut diximus, dicit uniformitatem naturae immutabilis sub ratione mensurae; sed uniformitas est aliquid reale, modus vero ille completivus est aliquid rationis: ergo. Nota tamen, quod iste respectus rationis habet fundamentum in natura Divina. Nam Deus propter suam eminentiam et perfectionem, et quoniam continet perfectiones omnium rerum eminentissimomodo, habet fundamentum in ordine ad nostrum intellectum, ut possimus formare varios et diversos conceptus. Nam intellectus noster format varios conceptus de rebus diversis; seclusa vero diversitate et imperfectione, istae res reperiuntur in Deo: et ideo, in Deo, est fundamentum virtuale et eminens, ut intellectus noster possit formare varios conceptus. Unde attributa divina, scilicet aeternitas et sapientia, distinguuntur non solum ratione ratiocinante, quae nullum habet in re fundamentum, sed ratione ratiocinata, quae habet fundamentum in re. AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum dicitur, quod D. Thomas tantum significat, quod modus necessarius et completivus aeternitatis habet esse per apprehensionem rationis. Nam quod uniformitas Divini esse accipiatur ut regula et mensura respectu divinae durationis, et ut quid distinctum ab ipsa, hoc non habet in re, sed per apprehensionem intellectus.

Ad secundum respondetur, quod aeternitas est mensura realis fundamentaliter; completive tamen habet esse ab opere intellectus. Nota tamen, quod aliud est dicere aeternitas, aliud vero mensura divinae durationis; sicut aliud est dicere sapientia, aliud vero attributum sapientiae: nam quod dicit sapientia, in obliquo, hoc dicit attributum sapientiae formaliter, et veluti in recto. Ita, aliud est dicere aeternitatem, aliud vero mensuram durationis divinae: nam aeternitas importat rationem mensurae in obliquo, et est veluti modus completivus aeternitatis; mensura vero importat istum modum formaliter et in recto. Unde, aeternitas formaliter et absolute est aliquid reale; mensura vero durationis Divini esse, formaliter dicit aliquid rationis. Sicut sapientia formaliter est aliquid reale, attributum vero Sapientiae formaliter dicit aliquid rationis.

Ad tertium respondetur, quod aeternitas significat aliquid distinctum non realiter ab ipso Deo, sed secundum rationem; distinguitur vero per modum intrinsecum et completivum aeternitatis, ratione cuius, aeternitas et divina natura non significant idem formaliter; sed aeternitas, supra divinam naturam, addit modum, completivum uniformitatis essendi. Pro cuius intelligentia, nota, quod sicut ens includitur intime in omnibus rebus et nihil potest subterfugere rationem entis, et ideo ens determinatur per modos intrinsecos, non per differentias, quoniam nulla res potest addere aliquid supra ens, et ita passiones entis non addunt supra ens nisi modos intrinsecos determinantes naturam entis: nam bonum nihil aliud est, quam ens determinatum cum certo modo; ita Deus se habet respectu omnium quae sunt in ipso. Nam Deus est de conceptu omnium illorum, et ita natura divina determinatur, nostro modo intelligendi, per modos quosdam intrinsecos, bonitas divina nihil aliud est quam Deitas cum ordine ad voluntatem, et sic de singulis. Ita aeternitas nihil aliud est quam Deitas cum certo modo, scilicet, cum ratione mensurae etc. Et per hoc partet ad confirmationem.

Ad quartum respondetur, quod relatio mensurae, quae reperitur in Deo, est respectus rationis, utpote eiusdem ad seipsum; habet tamen fundamentum in re, ut diximus. Similitudo autem divina et aequalitas est relatio rationis; non tamen habet fundamentum in re, sed in intellectu et in ratione ratiocinante. Ratio differentiae est, nam aequalitas et similitudo in substantia et natura sunt relationes, quae exigunt extrema, id est, fundamenta et terminos realiter distinctos; natura vero divina eadem est omnino in omnibus tribus Personis, et nullam habet distinctionem, neque rationis. Et ideo, quod intellectus consideret extrema distincta in divina aequalitate et similitudine, est quid confictum ab intellectu, nullum habens fundamentum in re, sicut aequalitas mei ad meipsum; ratio vero mensurae non exigit duo extrema, sed duas rationes formaliter distinctas, ut patet in motu primi mobilis: nam duratio illius motus, ut duratio quaedam est, est quid mensuratum, et secundum quamdam aliam rationem, habet rationem mensurae. Et ita, cum in natura immutabili et invariabili reperiantur duae rationes, relatio mensurae in Deo est relatio rationis ratiocinatae, habentis fundamentum in re. Ad ultimum respondetur, quod mensura, ut dicit regulam per quam cognoscimus quantitatem et perfectionem rei, non ex postulat quod mensuratum sit finitum: unde tertia conditio non est necessaria. Verum est quod in communi modo loquendi, id, quod est mensuratum, dicitur finitum; et ideo, absolute loquendo, cum Deus sit immensus, non debet dici mensuratus, potest tamen dici mensuratus aeternitate, nam tunc sicut mensuratum est quid illimitatum et infinitum, ita etiam mensura. Secundo respondetur, quod illa tertia conditio est necessaria, quando ratio mensurae completur extra intellectum. Ratio vero mensurae, in aeternitate, completur per apprehensionem intellectus. Haec solutio est D. Thomae, artic. seq., ad tertium.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Deus est maxime aeternus.

Secunda: Deus est sua aeternitas.

Tertia: Nulla creatura est sua duratio.

COMMENTARIUM.

NOTA, circa articulum, quod prima conclusio est de fide. Nam Eccles. 18. dicitur: Qui vivit in aeternum etc. Et Isaiae, 40.: Deus aeternus Dominus. Psal. 101: Anni eius non deficient. Et Danie. 7. Potestas eius, potestas aeterna. Et haec veritas est definita in capitulo Firmiter, de Summa Trinitate, et in Symbolo Athanasii. Et ratio D. Thomae est demonstratio. Nam ex immutabilitate oritur aeternitas, veluti propria passio. Quod si quis dicat, immutabilitas et aeternitas in Deo sunt omnino idem, ergo unum non est causa alterius, ac subinde non erit demonstratio, nam demonstratio debet procedere per causam; respondetur, quod ad rationem demonstrationis sat est ut procedat per rationem formalem: nam in Logica sunt verae demonstrationes, et tamen unum non est causa alterius, sed solum ratio formalis; et si posset habere causam, unum ens rationis causaret aliud; nam praedicabilitas, si posset habere causam, illa esset universalitas: ita aeternitas, si posset habere causam, illa esset immutabilitas. Respondetur secundo, quod quamvis immutabilitas et aeternitas sint idem in Deo, nihilominus immutabilitas est causa aeternitatis eminentissimo et perfectissimo modo: ad hoc autem quod sit causa, isto modo, non requiritur distinctio realis, sed sat est distinctio eminens. Nota secundo, circa secundam conclusionem, quod illa est etiam de fide. Nam ut dictum est quaest. 3., art. 3. Deus est Deitas, et omnia Attributa in abstracto. Nam suppositum in divinis supra naturam divinam nihil reale addit, in creaturis vero addit aliquid reale, a natura distinctum. Nota tertio, quod tertia conclusio etiam est certissima, quoniam esse non est de essentia alicuius creaturae, ut dictum est loco immediate citato, sed est modus quidam veluti accidentarius: ergo si esse non est de essentia creaturae, neque duratio in esse; nam duratio cuiuslibet rei identificatur cum esse ipsius. Nota ultimo, quod aeternitas formaliter loquendo non est duratio. Volo dicere, quod ratio aeternitatis non est ratio durationis (quidquid dicat Caietanus, hic.) Ratio est, nam aeternitas est mensura durationis, duratio vero divina est mensuratum: ergo ratio aeternitatis non est ratio durationis. Verum est, quod haec propositio est vera, aeternitas est duratio, sicut sapientia est iustitia, quoniam in Deo omnia Attributa sunt unum. Vide solutionem ad primum, et nota illam. De duratione autem et distinctione ipsius ab esse, ad materiam de Angelis spectat.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Si loquamur de aeternitate, proprie et stricte, proprium est Dei esse aeternum. Ratio est, quia solus Deus est immutabilis.

Secunda conclusio: Si loquamur de aeternitate, secundum participationem, etiam convenit creaturis.

COMMENTARIUM.

CIRCA istum articulum nota solutionem ad secundum: nam si loquamur de tempore, in rigore, ut est numerus motus etc. de fide est, quod post diem Iudicii non erit tempus, ut patet Apoc. 10. Angelus iuravit per viventem in saecula saeculorum, quod tempus non erit amplius. Si autem loquamur de tempore, largo vocabulo, ut opponitur aeternitati, post diem Iudicii erit tempus alterius rationis, ut explicat Divus Thomas.

DUBIUM est circa solutionem ad tertium: Utrum ista enunciabilia complexa, hominem esse animal, esse risibilem, sint aliquid reale ab aeterno, extra intellectum divinum? Arguitur primo, quod sic. Hominem esse animal, est ab aeterno, et est, aliquid reale creatum praedicamentale: ergo aliquod creatum est ab aeterno. Consequentia et maior patent, minor probatur. Hominem esse animal non habet esse in anima, alias esset ens rationis; ergo habet esse extra animam, ac subinde est ens reale. Et non est Deus, ut constat. Ergo est aliquid creatum ab aeterno. Secundo. Hominem esse animal aliquando est aliquid reale et ens in rerum natura; ergo ab aeterno fuit. Antecedens patet. Consequentia probatur. Antecedens: esse animal non habet causam effectivam sui; ergo si aliquando est, semper fuit. Antecedens patet: habet causam efficientem, ergo habet finalem, nam agens agit propter aliquem finem; tunc ultra, agit propter aliquem finem; ergo potest demonstrari per causam finalem. Consequens est falsum: nam hominem esse animal est primum principium indemonstrabile; ergo. Tertio. Scientia sunt de rebus realibus, perpetuis et aeternis, ut patet; sed scientiae sunt de essentiis et quidditatibus: ergo quidditates sunt aeternae. Confirmatur: scientia refertur realiter ad suum obiectum, etiam si non existat; ergo res, antequam sint, habent aliquod esse reale quidditativum et essentiale. Consequentia probatur: nam entis ad non ens non est relatio realis. Antecedens probatur: nam hoc complexum, hominem esse risibilem, eodem modo mensurat scientiam, sive homo existat, sive non existat; ergo. Quarto. Inter productivum et producibile est vera relatio realis, nam fundatur in potentia reali; ergo essentia producibilis antequam existat, habet aliquod esse reale in rerum natura. Confirmatur: essentia, antequam existat, est producibilis; ergo habet aliquam potentiam, ac subinde aliquod esse reale. Ultimo. Eadem numero essentia Petri est, antequam existat, et postquam existit: ergo antequam existat non est non ens. Consequentia patet, et antecedens. Propter haec argumenta aliqui, inter quos est Scotus, dicunt quod essentiae rerum, quae significantur per huiusmodi complexa, hominem esse animal, etc. habent esse ab aeterno, non quidem esse existentiae, sed esse essentiale et quidditativum. Ita Sonc. 9. Met., q. 4. refert. Itaque dicunt isti auctores, quod in homine, cum sit duplex esse, aliud essentiale et quidditativum, aliud existentiae, homo est ab aeterno, quantum ad esse essentiale et quidditativum. Ita ut quod aliqui dicunt, Deum de potentia absoluta, posse conservare essentiam sine existentia, isti dicunt, quod, de facto, essentia est ab aeterno sine existentia.

Pro explicatione quaestionis nota cum D. Thoma supra, qu. 3. art. 4. ad 2., quod triplex est esse, aliud essentiale et quidditativum, aliud esse existentiae, aliud vero quod significat connexionem et veritatem propositionis: quae connexio fundamentaliter est in re, formaliter in intellectu.

Nota secundo, quod esse existentiae duo facit respectu esse essentiae. Primum est constituere esse essentiae in actu, quod antea erat in potentia: unde homo antequam existat, est ens potentiale et non actuale. Secundum quod facit est, quod sit ens creatum, nam antequam existat est ens creabile, non tamen ens creatum. Nam creatio terminatur ad quidditatem sub existentia, ut docet D. Tho. De Potentia, q. 3., art. 5., ad 2. Unde ens reale in prima divisione dividitur in ens increatum, quod habet esse per suam essentiam, et in ens creatum, quod habet esse non per suam essentiam, sed per existentiam, quae est accidentalis essentiae. Nota ultimo cum Caietano, De Ente et Essentia, c. 4. q. 6. quod ens reale dupliciter dicitur, uno modo ut distinguitur contra ens fabricatum ab intellectu, alio modo dicitur ut distinguitur contra non existens.

Prima conclusio. Essentiae rerum quae significantur per illa complexa ennuntiabilia non sunt ab aeterno quantum ad esse existentiae, neque quantum ad esse quidditativum et essentiale. Prima pars est manifesta, nam solus Deus existit ab aeterno. Secunda vero probatur. Primo ex D. Thoma, ubi supra, et q. 3. De Potentia, art. 5. ad. 2. ubi expresse dicit, quod essentia sine existentia nihil est. Secundo probatur, illud esse quidditativum quod isti dicunt esse ab aeterno, vel est productum a Deo, vel non. Si primum, ergo habet existentiam, nam productio Dei terminatur ad essentiam sub existentia. Si secundum, ergo aliquod ens, quod non est Deus, nullum respectum habet ad Deum. Ultimo, si haec sententia est vera sequitur, quod non sit possibilis creatio, nam creatio est productio totius entis, res vero sunt ab aeterno quantum ad esse quidditativum: ergo non possunt produci secundum omnem rationem entis. Vide alias rationes in Sancin., loco supra allegato.

Secunda conclusio. Quod homo sit animal, est ab aeterno, si dictio, est, dicat esse essentiale et connexionem animalis cum homine. Haec conclusio probatur, nam animal ab aeterno est de essentia hominis. Nota tamen, quod hoc esse non est esse simpliciter respectu creaturae, sed secundum quid, nam est esse in potentia.

Tertia conclusio. Si dictio, est, dicat veritatem propositionis, hominem esse animal, non est ab aeterno, nisi in intellectu divino. Haec probatur: nam verum est in intellectu; sed ab aeterno non est alius intellectus, nisi divinus; ergo. Ex his conclusionibus sequitur, quod essentiae rerum, antequam existant, sunt entia realia, ut ens reale distinguitur contra ens rationis seu fictitium; non tamen in secundo sensu.

AD primum argumentum respondetur, quod ad hoc quod essentia constituantur in praedicamento, non oportet quod existant, sed satis est quod sint essentiae finitae creabiles; nam praedicamentum dicit ordinem rationis, ordo vero rationis potest esse antequam res existant. Ad secundum respondetur, quod sicut essentia non habet causam nisi sub existentia, nam actio producentis terminatur ad essentiam sub existentia, ita non habet finem, nisi sub existentia; et propterea non potest demonstrari, quod animal conveniat homini propter finem, nisi forte quatenus est sub existentia. Illa tamen connexio necessaria extremorum non est demonstrabilis: quia animal immediate et sine causa convenit homini. Ad tertium respondetur, quod scientiae sunt de perpetuis et aeternis, quoniam res, ut considerantur a scientia, non habent causam corruptionis, nam abstrahunt a materia, quae est principium corruptionis. Ad confirmationem, respondet optime Soncin. 5. Metaph., q. 30. in fine quaest., quod scientiae, quae considerant veritates in abstracto, referuntur ad obiecta relatione mensurati ad mensuram per operationem intellectus tantum, sive res existat, sive non. Nam impertinens videtur existentiae obiecti ad commensurationem scientiae considerantis tantum veritates de suo obiecto. Mihi tamen probabilius videtur, quod scientia referatur relatione reali mensurabilis ab mensuram quamdiu obiectum existit; secus autem quando non existit. Unde ad confirmationem, nego antecedens. Ad probationem, nego antecedens, quantum attinet ad fundandam relationem praedicamentalem tertii generis.

Ad quartum respondetur, quod inter producibile et productivum est relatio rationis tantum, ut docet Soncinas, loco iam citato. Nam relatio producti ad producentem, quae est relatio realis, exigit actionem, quae sit ratio fundandi. Ad confirmationem respondetur, quod res, antequam sint, dicuntur producibiles, non per potentiam realem quae sit in ipsis, sed per potentiam extrinsecam agentis. Ad ultimum respondetur, quod essentia, antequam existat et quando existit, est eadem negative, non positive. Nam ad hoc quod aliqua sint unum positive, oportet quod utrumque extremum existat; essentia vero, quando non existit, non habet esse, et ita non sunt unum positive. Vide Soncin., 9. Metaph. q. 3. et 4., praecipue in solutione argumentorum.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est affirmativa. Et ratio potissima est, quia aeternitas est tota simul, non autem tempus.

COMMENTARIUM.

NOTA quod titulus huius articuli communiter circumfertur, utrum aeternitas differat ab aevo et tempore, cum tamen illa particula, ab aevo, redundet, sicut patet in originalibus antiquis; tum etiam quia D. Thomas in toto articulo, non facit mentionem de aevo, sed solum comparat aeternitatem tempori.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Aevum differt ab aeternitate et tempore; itaque est medium inter aeternitatem et tempus.

Secunda conclusio: Aevum non habet prius et posterius, sed est totum simul; potest tamen ei adiungi prius et posterius.

Tertia conclusio, in solutione ad primum: Esse naturale angeli mensuratur aevo.

Quarta conclusio, in eadem solutione: Operationes angeli, quae habent successionem, mensurantur tempore.

Ultima conclusio, in eadem solutione: Visio beatifica mensuratur aeternitate participata. Rationes praedictarum conclusionum, vide in articulo.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR primo circa hos articulos, utrum sit necessarium ponere istam mensuram, quae dicitur aevum? Et videtur quod non. Primo. Mensura debet esse nota, nam est id per quod cognoscimus durationem rei; sed aevum non est aliquid nobis notum ut patet, et nos cognoscimus durationem angeli per tempus: ergo non est necessarium ponere istam mensuram. Secundo. Si Deus anihilaret angelum, non mensuraretur aevo: ergo neque modo mensuratur. Consequentia probatur: nam quod angelus anihiletur, impertinens est ad rationem mensurae. Antecedens probatur: res quae mutantur de esse ad non esse, non mensurantur aevo, sed tempore; sed angelus anihilatus mutatur de esse ad non esse: ergo non mensuratur aevo, sed tempore, ac subinde non erit necessarium ponere talem mensuram. Tertio. Ratio quare D. Thomas ponit hanc mensuram est, quia angeli habent totum esse simul; sed etiam corruptibilia habent totum esse simul, ut patet, et nihilominus mensurantur tempore: ergo non est necesse ponere aevum. Quarto. In duratione angeli est longum et breve; sed istae sunt proprietates temporis; ergo angelus mensuratur tempore, non aevo. Consequentia bona est, et minor vera. Probatur maior: nam si Deus crearet unum angelum prius quam alios, maior esset duratio illius, quam aliorum. Quinto. Aevum non est ipsum esse angelicum, neque aliquis respectus accidentarius: ergo non est ponendum. Consequentia est bona. Probatur antecedens: nam mensura debet distingui a re mensurata. Item, respectus ille est omnino ignotus: ergo non potest habere rationem mensurae.

Propter haec argumenta, Gabriel, in 2. dist. 2. q. 1., existimat quod non est necessarium ponere talem mensuram, distinctam a tempore.

Pro explicatione huius quaestionis nota, quod aevum multipliciter accipitur: sed quod attinet ad propositum, aevum nihil aliud est, quam mensura quaedam, qua cognoscimus durationem rei in esse invariabili secundum substantiam, variabili tamen secundum operationem. Nam tempus mensurat durationem rei omnino variabilis, nam mensurat res corruptibiles, quae sunt in perpetuo fluxu, et corruptione; aeternitas vero mensurat durationem rei omnino invariabilis, et secundum substantiam et secundum operationem. Aevum vero medio modo se habet, nam mensurat esse invariabile, admittens tamen variationem secundum operationem.

Unde sit prima conclusio: Necessarium est ponere istam mensuram. Haec conclusio est D. Augustini libro 33. Quaestionum, q. 72.; et probatur ratione. Esse angeli est inferioris ordinis ad esse divinum, et est ordinis superioris ad esse omnium corruptibilium: ergo necessario ponenda est mensura quaedam, quae mensuret esse angelicum. Patet consequentia: nam inter mensuram et mensuratum debet esse proportio, ut inquit Aristotel., 10. Met., tex. 4. Probatur secundo. Angelus non cognoscit suam durationem per tempus; nam ad hoc quod cognoscat suam durationem, non oportet, quod recurrat ad tempus; ergo debet uti alia regula; non est alia, nisi aevum: ergo. Confirmatur: etiam si non esset tempus, angelus posset cognoscere suam durationem: ergo habet aliquam aliam mensuram distinctam a tempore, per quam possit cognoscere suam durationem; illa vero non potest esse aeternitas cum sit altioris ordinis: ergo necessarium est constituere aevum.

Secunda conclusio, quae colligitur ex praecedente: Aevum est mensura distincta ab aeternitate et tempore. Haec colligitur sic: nam per aeternitatem mensuramus esse omnino invariabile, per tempus mensuratur esse variabile omnino; ergo necesse est ponere distinctam mensuram,

quae mensuret esse invariabile secundum substantiam, variabile tamen secundum operationem. Et ita D. Thomas, art. 5. ad 2. inquit, quod aevum est totum simul, sicut esse angelicum; admittit tamen variationem et successionem, secundum operationem.

AD primum respondetur, quod non, est necessarium, quod haec mensura sit nota nobis; sed sat est quod sit nota angelis, qui utuntur ea. Advertendum est etiam, quod ex hoc quod nos cognoscamus alias mensuras, per ordinem ad tempus nostrum, et similiter durationes rerum superiorum, non inde colligitur quod tempus nostrum mensuret res superiores, nam intellectus noster cognoscit res superiores imperfecte et per ordinem ad res inferiores. Ad secundum respondetur, quod angelus mensuratur aevo, quoniam ex natura sua est invariabilis et incorruptibilis secundum substantiam; quod vero annihilatur est supra naturam et per miraculum. Et ita, ex natura rei, angelus non mutatur de esse ad non esse; unde non mensuratur tempore, sed mensuratur aevo, quod habet proportionem cum hoc esse. Ad tertium respondetur, quod esse angelicum est totum simul, nullam habens successionem, quoniam est invariabile et immutabile secundum substantiam; esse vero rerum corruptibilium non est totum simul, sed habet successionem, quoniam est in perpetuo fluxu et corruptione, et semper tendit ad non esse. Ad quartum respondetur, quod si aliquis angelus esset creatus prius quam alius, talis angelus non haberet durationem longiorem secundum se, quoniam duratio angeli est tota simul, nullam habens successionem; et ita sicut aeternitas non est longior modo, quam tempore Adae, quoniam est tota simul; ita aevum. Verum est, quod in ordine ad tempus nostrum, ille angelus diceretur durare per longiorem durationem, non secundum se, sed quoniam aevum coexistit tempori nostro. Item, quoniam aevum continet quodam modo eminentiter tempus, et ita continet successionem virtualiter et secundum quamdam excellentiam. Secundo respondetur, quod creatio et annihilatio angeli sunt quaedam mutationes, quae mensurantur nunc temporis discreti, non autem aevo; et quoniam conservatio angeli dependet a creatione illius, inde est, quod, ratione creationis et annihilationis, potest dici duratio angeli longior vel brevior, quoniam istae mutationes non mensurantur aevo formaliter tamen loquendo, unus angelus non habet durationem longiorem, quam alius. Ad quintum respondetur, quod aevum non distinguitur realiter a duratione ipsius angeli; distinguitur tamen ratione ratiocinata. Itaque, sicut aeternitas est idem realiter et formaliter cum duratione esse Divini, ita aevum est idem realiter et formaliter cum duratione esse angelici. Est tamen notandum, quod in Deo aeternitas est idem realiter et formaliter cum Essentia divina, quoniam in Deo non distinguuntur esse et essentia; et ita duratio in esse est idem cum Essentia divina. At vero in angelis, quamvis aevum identificetur et sit idem formaliter cum duratione in esse angelico, non tamen est idem, saltem formaliter, cum essentia angeli: quoniam in angelis, esse et essentia, ad minus distinguuntur formaliter, et ex natura rei. Secundo respondetur esse probabile, quod aevum distinguatur formaliter, ex natura rei, a duratione angeli esse, sicut tempus formaliter distinguitur a motu primi mobilis. Nam aevum dicit uniformitatem esse angelici, invariabilis et immutabilis; res vero mensurata est duratio angeli, in esse substantiali.

DUBIUM secundum: Utrum aevum habeat successionem, an vero sit totum simul? Et videtur quod habeat successionem. Arguitur primo. Nam ita videtur dicere Hieron. in epist. ad Marcellam, ubi ait, quod sola aeternitas est tota simul, nullam habens successionem, ergo. Secundo. Angelus conservatur in esse in hoc instanti, et conservatur in alio instanti distincto: ergo habet successionem, et non habet totum suum esse simul. Tertio. Si aevum est totum simul nullam habens successionem, sequitur, quod contineat eminenter tempus, sicut aeternitas: consequens est falsum, ergo. Sequela probatur: quia est aliquid indivisibile, totum simul coexistens omni tempori nostro. Minor probatur: nam, alias, angelus cognosceret futura contingentia, nam tempus futurum coexistit aevo; ergo est modo in aevo, ac subinde poterit cognosci ab angelo. Confirmatur et explicatur. Propterea Deus cognoscit futura contingentia, quoniam in ordine ad aeternitatem sunt, nam aeternitas est mensura indivisibilis, et habens totum esse simul, ita perfectum ut ambiat et complectatur aevum, et omne tempus; sed aevum non est mensura successiva, quin potius tota simul coexistit omni tempori: ergo. Quarto. Si mensura angelica est aliquid indivisibile, nullam habens successionem, sequitur, quod Deus non possit annihilare angelum; consequens est falsum: ergo. Sequela probatur: habet esse totum simul in aliquo indivisibili; ergo non potest desinere esse in illo indivisibili. Patet consequentia: nam si res est in aliquo indivisibili, non potest desinere esse in illo indivisibili. Unde ortum habuit illud proverbium: Res, quando est, necesse est esse. Et in eodem instanti in quo Deus producit aliquam rem, non potest illam annihilare. Confirmatur et explicatur: Angelus annihilatus vel habuit durationem quam expostulat sua natura, vel non; si primum, ergo erat variabilis et corruptibilis ex natura sua, et non fuit annihilatus; si secundum, ergo aliquid restat suae durationis, ac subinde, eius duratio habet successionem. Confirmatur secundo. Supposito quod Deus producat aliquod indivisibile, non potest non durare, per durationem sibi debitam et possibilem; sed duratio angeli est indivisibilis et tota simul: ergo supposito quod Deus producat angelum, non potest illum annihilare.

Propter haec argumenta, Gabriel, in 2. d. 2. q. 1., tenet quod aevum est aliquid successivum; et idem tenet D. Bonaventura, et explicat hanc successionem per ordinem ad divinam conservationem. Nam quaedam conservantur a Deo successive, sine innovatione et mutatione; alia vero conservantur cum innovatione et mutatione, et apponit exemplum: lux, quae est in aere, conservatur successive, et tamen sine aliqua innovatione et mutatione; at vero rivulus conservatur a fonte cum innovatione et mutatione. Ita dicit quod res incorruptibiles successive conservantur a Deo, et tamen sine immutatione et innovatione; corruptibilia vero conservantur successive a Deo, et tamen cum innovatione et successione. Hanc sententiam refert D. Thomas in articulo, et eam improbat.

Secunda sententia est communis inter Theologos, quod aevum est totum simul, nullam habens successionem. Hanc tenet D. Thomas, hic; Durandus in 2. d. 2. q. 3. Scotus, q. 1. Probatur haec sententia, et improbatur simul fundamentum contrariae. Conservatio angeli vel accipitur pro conservatione activa, vel passiva. Si primum, ergo est tota simul nullam habens successionem: nam est actio divina. Si secundum, est ipsum esse angelicum invariabile et immutabile: ergo nullam habet successionem. Confirmatur. Conservatio non potest habere mutationem et innovationem, nisi res conservata habeat innovationem et mutationem; sed res conservata, scilicet, angelus, nullam habet innovationem et mutationem: ergo. Secundo. Ideo tempus habet successionem, et non est totum simul, quoniam motus, qui mensuratur tempore, habet prius et posterius, et non est totum simul; sed esse angelicum, quod mensuratur aevo, non habet successionem, sed est totum simul: ergo aevum non habet successionem, sed est totum simul. Patet consequentia: nam mensura debet proportionari rei mensuratae. AD primum argumentum respondetur, quod Hieronymus et Sancti dicunt, quod hoc est proprium aeternitatis, quod nullam habeat successionem, quoniam aeternitas: neque habet successionem in se, neque compatitur successionem. Tempus vero in se habet successionem. Aevum medium quoddam est participans utroque extremo; et ita, quamvis in se non habeat successionem, potest tamen ei adiungi, quoniam habet variationem et successionem, secundum operationem. Ad secundum respondetur, quod, sicut esse angelicum est omnino invariabile et totum simul, ita conservatio; et non sunt distinctae conservationes, sed una et eadem simplicissima. Dicimus tamen, quod conservatur in hoc instanti et in alio instanti, per ordinem ad tempus nostrum: nam quoniam aevum sit totum simul, coexistit tamen omnibus instantibus temporis, et habet successionem, virtualiter et aequivalenter; sicut esse divinum est in hoc instanti et in alio, sine successione tamen. Ad tertium respondetur, quod aevum non continet eminenter tempus, sicut aeternitas continet eminenter omnem mensuram. Ratio est, quia esse angelicum non continet eminenter esse horum inferiorum, quod mensuratur tempore, quoniam esse angelicum est limitatum ad certam speciem; et ita mensura esse angeli non continet eminenter mensuram horum inferiorum: aeternitas vero continet eminenter omnem mensuram, quoniam esse divinum infinitum, quod mensuratur aeternitate, continet eminenter omne aliud esse, quod mensuratur aliis mensuris, ut semper sit proportio inter mensuram et mensuratum. Secundo. Aevum non continet eminenter tempus, quoniam tempus mensurat primo et per se operationem; et, si mensurat substantiam, mensurat ratione operationis; aevum vero mensurat primo esse angeli, deinde operationem naturalem; aeternitas vero continet eminenter omnem hanc mensuram, quoniam aeternitas non solum mensurat esse divinum, verum etiam operationem divinam, quae est invariabilis et immutabilis sicut esse divinum. Hinc sequitur manifesta solutio: nam Deus cognoscit futura contingentia non propter rationes adductas in argumento, sed quia futura contingentia coexistunt mensurae cognitionis divinae: nam aeternitas mensurat divinam cognitionem. Item, quoniam aeternitas, quae est mensura esse divini et divinae operationis continent eminenter omnem mensuram: aevum vero non est mensura operationis angelicae, qua cognoscit alia a se ipso. Unde quamvis futura contingentia coexisterent aevo, non tamen coexistunt mensurae cognitionis angelicae; et ideo non cognoscit illa. Quod si arguas de instanti angelico, quo angeli cognitio mensuratur,

quod, cum aequivaleat uni horae vel diei, videtur quod ei coexistat futura contingentia in illa hora vel die; respondetur similiter quod instans, mensurans cognitionem angeli, nullum tempus continet eminenter: unde futura contingentia non coexistunt illi instanti, nisi quando existunt in propria mensura et tempore. Per haec, patet ad confirmationem. Ad quartum respondetur, quod indivisibile, quod est totum simul, est in duplici differentia: alterum est quod nullam habet successionem, nec formaliter, nec virtualiter, sicut nunc temporis; et si Deus producat aliquid in illo indivisibili, implicat quod desinat esse in illo indivisibili, alias simul esset et non esset. Alterum est indivisibile altioris et perfectionis ordinis, quod quidem formaliter non habet successionem, habet tamen virtualiter et aequivalenter; et ita habet praeteritum et futurum virtualiter, et in hoc indivisibili potest aliquid esse et annihilari; et huiusmodi indivisibile est aevum. Ad primam confirmationem respondetur, quod angelus annihilatus habuit aevi durationem totam simul, desinit tamen esse, quoniam illa duratio, quamvis formaliter non habeat successionem, habet tamen virtualiter et aequivalenter. Ad secundam confirmationem respondetur, concludere de indivisibili primi generis; falsum autem de indivisibili secundi generis, cum habeat successionem virtualiter.

DUBIUM tertium: an operationes angeli aevo mensurentur. Arguitur pro parte affirmativa: primo, quia operatio angeli est eiusdem ordinis cum substantia angeli: ergo. Secundo. Operatio angeli non mensuratur aeternitate, quia est ordinis inferioris, neque tempore, quoniam est ordinis superioris; ergo mensuratur aevo. Tertio. D. Augustin. lib. De fide ad Petrum, c. 18., dicit, quod visio beata aevo mensuratur, quoniam est indivisibilis et tota simul; sed operatio angeli est indivisibilis, et tota simul: ergo.

Propter haec argumenta, Scotus in 2. d. 2. q. 4. tenet operationes istas aevo mensurari. Pro explicatione, nota, quod hic loquimur de operatione naturali, quae est eiusdem ordinis cum substantia angelica; nam operationes supernaturales sunt divinioris ordinis. Secundo nota, quod operatio angeli est duplex: alia immanens, quae immanet in ipso angelo, ut intellectio et volitio, alia est transiens, ut motus caeli; et quamvis haec operatio in rigore fortassis non sit transiens, est tamen transiens quantum ad effectum et virtualiter. Ultimo nota, quod operatio immanens est duplex: alia sibi connaturalis, ut cognitio sui et Dei ut est auctor naturae, et amor sui et Dei; alia est operatio libera et quae potest corrumpi, ut cognitio et dilectio alicuius rei particularis.

Prima conclusio: operatio transiens angeli mensuratur tempore nostro. Haec est D. Thomae Opusc. 36., cap. penultimo: et probatur ratione. Operatio transiens est eiusdem ordinis cum operationibus nostris, et est corruptibilis; ergo mensuratur tempore nostro. Confirmatur: talis actio est verus motus ordinis inferioris; ergo mensuratur mensura motuum horum inferiorum.

Secunda conclusio: operationes angeli, illi connaturales, mensurantur aevo. Haec est D. Thomae, Quodlib. 5., artic. 7.; et probatur ratione. Istae operationes sunt eiusdem ordinis et rationis cum substantia angeli; et sunt invariabiles et immutabiles sicut ipse angelus: ergo mensurantur aevo, sicut angelus. Confirmatur: operatio Dei mensuratur aeternitate, quoniam est invariabilis sicut Deus; sed operatio angeli habet eamdem immutabilitatem atque angelus, ut dicunt Theologi, infra, q. 57.: ergo.

Tertia conclusio: operationes liberae corruptibiles mensurantur tempore discreto angelico. Probatur: istae operationes non mensurantur tempore nostro, quoniam sunt altioris ordinis; et non mensurantur aeternitate, neque aevo, quoniam sunt corruptibiles: ergo mensurantur tempore discreto angelorum. Hoc vero tempus respicit numerum cogitationum et operationum angelicarum, de quo infra plura dicemus, q. 53.

Ad argumenta: ad primum dicitur, quod est eiusdem rationis cum angelo quantum ad aliquid, quoniam se habent ut subiectum et operatio; non tamen sunt eiusdem rationis quantum ad immutabilitatem. Ad secundum, patet ex conclusionibus positis. Ad tertium, respondetur primo, quod illa sententia non reperitur in D. August. Secundo respondetur, quod si reperiatur, nomine aevi intelligitur aeternitas participata.

DUBIUM quartum: Utrum visio beata mensuretur aeternitate participata. Scotus in 4. d. 49. q. 6. tenet quod visio beata mensuratur aevo. Et probatur haec sententia. Primo. Visio beata non est perfectior quam essentia angeli, nam est eius accidens; sed essentia angeli mensuratur aevo, et non aeternitate participata: ergo etiam visio beata. Secundo. Visio beata non est immutabilior quam essentia angeli, quae mensuratur aevo: ergo. Probatur antecedens: essentia angeli est omnino immutabilis, nam angelus est incorruptibilis secundum substantiam; ergo visio beata

non est immutabilior. Tertio. Ea quae mensurantur aeternitate sunt omnino immutabilia et invariabilia; sed visio beata non est omnino invariabilis et immutabilis, nam est creatura quae potest redigi in nihilum: ergo. Quarto. Visio D. Pauli, qua vidit divinam Essentiam, est eiusdem speciei et ordinis cum visione beatorum, nam terminatur ad idem obiectum; et fit mediante eadem specie, scilicet, Essentia divina; sed visio Pauli non mensuratur aeternitate: ergo nec visio aliorum Beatorum. Probatur minor. Visio Pauli erat variabilis et mutabilis, et desinit esse; ergo non mensuratur aeternitate. Quinto. Caritas patriae non mensuratur aeternitate: ergo nec visio beata. Consequentia patet; nam caritas et visio beata sunt eiusdem ordinis et rationis. Antecedens probatur: caritas viae et patriae est eadem numero, sed caritas viae non mensuratur aeternitate, nam corrumpitur et desinit esse, ergo caritas patriae non mensuratur aeternitate, alias eadem res numero mensuraretur diversis mensuris. Confirmatur: nam omnia bona supernaturalia sunt eiusdem ordinis et rationis cum visione beata; sed huiusmodi bona non mensurantur aeternitate, ut patet manifeste de Gratia, Fide, Spe et Caritate, quae habentur in hac vita: ergo. Ultimo. Visio beata habet aliquid naturale, ergo non potest mensurari aeternitate. Consequentia probatur: nam aeternitas solum mensurat ea quae excedunt totam naturam. Antecedens probatur: visio beata est actus vitalis procedens a potentia vitali naturali; ergo aliquid habet naturale. Patet consequentia, alias potentia vitalis naturalis nihil faceret. Antecedens vero patet. In oppositum est sententia D. Thomae, ad primum.

Prima conclusio: visio beata mensuratur aeternitate participata. Haec conclusio probatur primo. Visio beata est immutabilior, quam substantia angeli: ergo mensuratur perfectiori mensura, ac subinde non mensuratur aevo, sed aeternitate participata. Consequentia patet: antecedens probatur primo. Quoniam visio beata procedit ab intellectu informato divina Essentia tamquam specie intelligibili: ergo ex principio suo habet omnimodam immutabilitatem. Secundo probatur antecedens: essentia angeli variatur secundum accidens, nam recepit accidentia variabilia, quamvis non varietur secundum substantiam; sed visio beata nullo modo variatur: ergo. Secundo probatur conclusio. Visio beata est divini ordinis, et est quaedam participatio divinae visionis, secundum illud 1. Ioan. 3.: Cum apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est; sed Deus est immutabilis secundum substantiam et operationem: ergo visio beata est omnino immutabilis. Tertio. Visio beata non mensuratur tempore, quoniam nullam habet successionem nec variationem; neque aevo; nam aevum mensurat ea quae pertinent ad ordinem naturae, visio vero beata pertinet ad ordinem supernaturalem: ergo mensuratur aeternitate participata.

Difficultas tamen est, an aeternitas participata sit mensura distincta ab aeternitate per essentiam. Pro cuius intelligibilitate sit secunda conclusio: probabilius est, quod aeternitas participata non sit distincta mensura ab ea qua mensuratur Esse divinum, quamvis probabile sit oppositum. Haec conclusio habet duas partes; et ad primae expositionem, nota quod sicut tempus primo et per se adaequate mensurat motum regularissimum primi mobilis, secundario vero, et veluti inadaequate, mensurat omnes alios motus inferiores: ita aeternitas, primo et per se et adaequate, mensurat durationem divini Esse et eius operationem, quae regularissima est; secundario vero et inadaequate mensurat participationem divini Esse et divinae operationis. Ex quo sequitur, quod secundum istum modum dicendi, cum dicimus aeternitatem participatam, ille terminus, participata, non se tenet ex parte mensurae, ita ut sit aliqua mensura participata; sed tenet se ex parte rei mensuratae. Itaque volumus dicere quod visio beata secundario et participative mensuratur aeternitate Dei. Haec pars sic explicata probatur; nam D. Thomas et omnes Theologi non ponunt nisi tres mensuras, scilicet, tempus, aevum, aeternitatem; ergo non est ponenda aliqua alia mensura. Confirmatur: nam non sunt ponendae mensurae sine necessitate; sed eadem omnino mensura potest mensurare operationem divinam et visionem beatificam, ut diximus de tempore: ergo. Secundo. Visio beatifica est eiusdem ordinis et rationis cum operatione divina; ergo mensuratur eadem mensura. Consequentia bona est; antecedens probatur, nam est divini ordinis et invariabilis, sicut operatio divina. Hanc partem tenet D. Thomas in 4., d. 49., q. 1. art. 2., quaestiuncula 3. ad 3. Et Ferrar. 3. Cont. Gent., c. 61.|summa-contra-gentiles-liber-tertius:liber.3/capitulum.61 Secunda pars explicatur: nam sicut visio beata est participatio quaedam divinae visionis, ita ut in me sit alia visio distincta a visione, qua Deus videt seipsum: ita dicendum est, secundum probabilem sententiam, quod alia est mensura qua mensuratur divina operatio, alia vero qua mensuratur visio beatifica, quamvis sit illius participatio. Haec sententia probatur: visio beatifica, quamvis sit divini ordinis invariabilis et immutabilis, differenter tamen Deus et Beati ex modo habendi illam. Nam Deus habet illam per essentiam, creatura vero per participationem: ergo alia est mensura qua

mensuratur visio beatifica, distincta ab illa qua mensuratur Deus et visio increata.

AD primum argumentum respondetur, quod substantia angeli et eius visio non habent comparationem inter se, nam sunt diversissimae rationis; ea vero quae sunt diversae rationis comparari non possunt. Respondetur secundo, quod si habent aliquam comparationem in ratione immutabilitatis et invariabilitatis, perfectior est visio beatifica quam angelus, non quidem secundum se, nam substantia, secundum se, perfectior est quolibet accidente; sed est perfectior in ratione immutabilitatis: quoniam visio beata est actus proportionatus naturae divinae, immutabilitas vero actus desumitur per ordinem et naturam cui ille actus est proportionatus; natura vero divina in ratione immutabilitatis excedit omnem creaturam in infinitum, sicut in ratione entis, et ita visio beata, cum sit actus proportionatus naturae divinae, excedit in immutabilitate, substantiam angeli. Per hoc patet ad secundum argumentum. Ad tertium respondetur, quod ea quae mensurantur aeternitate, primo et per se, debent esse omnino immutabilia: quae vero mensurantur secundario et participative, non oportet quod sint omnino invariabilia, sed quod participent immutabilitatem divinam; et huiusmodi est visio beata. Ad quartum respondetur primo, quod visio Pauli, et visio aliorum Beatorum fortassis differunt specie, quantum ad modum; nam visio Pauli fuit per modum transitus et dispositionis; visio vero Beatorum est per modum permanentis et habitus. Et ita differunt ex hac parte, quantum ad immutabilitatem, et habent diversas mensuras, nam visio Pauli mensuratur tempore. Est exemplum. Lux solis, et lux horum inferiorum differunt specie, quantum ad modum: quoniam lux est in sole veluti propria passio; in inferioribus vero, est accidens et non propria passio, et ita lux solis est, ex natura sua, incorruptibilis; et mensuratur aevo, velut ipse sol. Lux vero horum inferiorum est corruptibilis et mensuratur tempore. Secundo respondetur, quod visio Pauli, et aliorum Beatorum sunt eiusdem speciei, inde tamen non sequitur, quod mensurentur eadem mensura, nam corpora caelestia et inferiora sunt eiusdem speciei, et non differunt nisi accidentaliter, tamen caelestia aevo mensurantur, inferiora vero tempore; et ita visio Pauli, quamvis non differat nisi accidentaliter a visione aliorum Beatorum, mensuratur tempore. Ad quintum respondetur, quod quamvis sint eiusdem speciei caritas viae et patriae, caritas viae mensuratur tempore, caritas vero patriae aeternitate. Nam actus et formae supernaturales, in hac vita, sunt imperfectae in suo genere, quia non habent statum sibi proportionatum; et ideo participant naturam subiecti in quo sunt, et sunt transmutabiles et corruptibiles ex parte subiecti, non ex parte ipsius formae quae incorruptibilis est, ex sua natura. In patria vero, quoniam istae formae habent statum perfectissimum et proportionatum suae naturae, ipsae perficiunt subiectum et ipsum elevant ad immutabilitatem, et ita non sunt corruptibiles ex parte subiecti. Et hoc est quod dixit D. Thomas, 2. 2., q. 24., art. 11. quod caritas in hac vita est corruptibilis ex parte subiecti, et habetur amissibiliter, quoniam in hac vita, cum non habeat statum perfectum, non replet totam capacitatem subiecti: in patria vero habet statum perfectum, et ideo replet totam capacitatem subiecti et habetur inamissibiliter; et ita in via mensuratur tempore, in patria vero aeternitate. Per hoc patet ad confirmationem. Ad ultimum respondetur, quod, sine dubio, visio beatifica, quantum ad substantiam, procedit a principio intrinseco naturali, et habet aliquid admixtum naturale. Hac enim ratione dicunt Theologi quod actus supernaturales effective non augent habitus, quoniam habitus est pure supernaturalis; actus vero supernaturalis habet aliquid naturale admixtum, scilicet substantiam actus; causa vero effectiva debet habere proportionem cum effectu. Nihilominus tamen visio beata mensuratur aeternitate, quoniam illud naturale admixtum elevatur ut participet immutabilitatem divinam. Sicut diximus de angelo qui videt Deum, qui elevatur ut participet divinam immutabilitatem.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est affirmativa.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR primo an sit vera conclusio istius articuli. Probatur quod non. Primo, mensura debet esse nota ei qui mensuratur et utitur illa; sed magis nota est inferiori angelo eius duratio, quam duratio supremi angeli: ergo eius duratio est mensura, et non duratio supremi angeli, ac subinde non est unicum aevum, sed multa. Secundo, secundum probabilem sententiam D. Gregorii, Lucifer fuit supremus angelus; sed absurdum est dicere quod Lucifer sit mensura animae Christi et beatorum Angelorum: ergo. Confirmatur: Angeli qui ceciderunt, manserunt integri in suis naturalibus; sed Lucifer erat supremus angelus in naturalibus, secundum istam sententiam: ergo est mensura, quod videtur absurdum. Tertio. Angelus inferior est infinitus in duratione: ergo non est mensurabilis aliqua mensura, saltem extrinseca. Consequentia patet, nam infinitum non est mensurabile, praecipue mensura extrinseca. Quarto. Si aevum ponitur in supremo angelo, sequitur quod aevum sit ens rationis; consequens falsum est, ergo. Probatur sequela. Id quod potest advenire subiecto sine subiecti mutatione est ens rationis, nam ens reale, si advenit, mutat subiectum. Sed si aevum ponatur in supremo angelo, potest advenire sine subiecti mutatione, nam si Deus modo annihilet angelum supremum, aevum erit in alio angelo, et tamen per solam annihilationem alterius sine ipsius mutatione: ergo. Item, si Deus crearet alium superiorem, aevum desineret esse in inferiori, per solam creationem alterius sine mutatione inferioris: ergo est ens rationis. Quinto. in eisdem casibus sequitur quod non sit unum aevum tantum, sed multa; hoc est falsum: ergo. Sequela probatur. Aevum quod erat in angelo inferiori identificatur cum duratione illius in esse; ergo non potest esse idem aevum cum eo, quod modo est in angelo de novo creato, nam aevum quod modo est in tali angelo, identificatur cum duratione illius in suo esse; duratio vero unius angeli in esse, et duratio alterius distinguuntur tamquam res a re. Confirmatur et explicatur. Esse angeli creati de novo, et esse angeli qui antea erat supremus, distinguitur tamquam res a re: ergo durationes in esse distinguuntur tamquam res a re: ergo non possunt identificari cum uno aevo.

Propter haec argumenta Durandus in 2. d. 2., q. 5., tenet quod non est unum aevum tantum, sed tot sunt aeva quot angeli. Eamdem sententiam tenet Aegidius Romanus et refert Capreolus in eadem dist. et quaest. Nihilominus tamen conclusio Divi Thomae est certissima, et est omnium Theologorum. Et probatur ratione. Primum in uno quoque genere, est causa et mensura reliquorum, ut docet Aristot. 10. Metaph., text. 2: sed supremus angelus est primus in illo genere: ergo est mensura omnium aliorum. Confirmatur: supremus angelus est simplicissimus et maxime uniformis in duratione et operatione: ergo est mensura aliorum. Patet consequentia: nam mensura reducitur ad unitatem. Secundo, motus primi mobilis est mensura reliquorum, quoniam regularissimus est et maxime uniformis; sed angelus supremus est regularissimus et habet maximam uniformitatem: ergo.

AD argumentum primum respondetur, quod ad rationem mensurae sat est quod sit notior secundum suam naturam, non autem oportet quod sit notior ei qui utitur illa. Nam quoad nos, notiores sunt motus horum inferiorum, quam motus primi mobilis; et tamen motus primi mobilis est mensura nostra. Satis igitur est ad rationem mensurae, quod sit nota ei qui utitur illa, et sit regula perfectissima in illo genere, in ordine ad quam desumitur perfectio aliorum. Ad secundum dicitur, quod Lucifer, quamvis manserit integer in naturalibus, tamen aliquo modo mutatus est in ipsis per peccatum, quia est affectus peccato. Et ita dicunt Sancti, quod non mansit ita regularis et uniformis et invariabilis sicuti antea. Secundo dicitur, quod si antea aevum erat in Angelo peccante, existimo quod post peccatum mansit in illo, nam uniformitas in duratione non est mutata per peccatum; sed mansit ita uniformis in esse, sicut antea. Item erat suprema species Angelorum, et per peccatum non est ablata species: ergo mansit mensura aliorum in esse. Confirmatur. Homo quamvis habeat peccatum, semper est mensura aliorum animalium, quoniam est perfectissima species: ergo idem erit de Angelo supremo. Nec est inconveniens dicere, quod Lucifer sit mensura animae Christi et aliorum Angelorum beatorum, quantum ad durationem in esse naturali. Et per hoc patet ad confirmationem. Ad tertium respondetur, quod etiam si Angelus sit infinitus in duratione, potest mensurari mensura, quae habeat infinitatem; quod vero illa mensura sit intrinseca vel extrinseca, impertinens est. Ad quartum dicitur, quod aliqua sunt entia tam minimae entitatis, praecipue respectiva, quae possunt advenire subiecto et desinere esse in subiecto sine subiecti mutatione per ordinem ad aliquod extrinsecum; sicut idem actus externus dicitur bonus et malus per ordinem ad legem extrinsecam, sine ipsius actus mutatione, ita dicendum est de aevo. Ad ultimum, dico primo, quod illud non est contra conclusionem D. Thomae, nam D. Thomas solum dicit, quod solum est unicum aevum, et semper habet verum quod est unicum aevum; nam etiam si creatur angelus perfectior, solum erit unicum aevum in illo. Secundo respondetur, esse probabile, quod si Deus crearet alium angelum superiorem, vel annihilaret supremum, semper maneret idem aevum. Nam illa variatio esset materialis, non formalis, quia subiectum formale aevi est esse regularissimum et maxime uniforme: hoc autem semper manet subiectum aevi, variatur tamen materialiter, quoniam hoc esse maxime uniforme, modo est in uno angelo, postea in alio. Sicut idem locus numero est si habeat superficiem aquae sive aeris: quoniam illa variatio superficierum est materialis, non formalis, et manet semper idem subiectum formale, scilicet superficies sub tali distantia; et sicut non est inconveniens, quod idem numero locus identificetur modo cum superficie aquae, et postea cum superficie aeris, ita non est inconveniens, quod idem numero aevum identificetur modo cum esse unius angeli, et postea cum esse alterius. Et per hoc patet ad confirmationem.