Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

PRIMA conclusio. Necessarium fuit ad humanam salutem, esse doctrinam quandam secundum revelationem divinam praeter Physicas disciplinas. Hanc conclusionem probat Sanctus Thomas primo in argumento, Sed contra, ex testimonio Apostoli 2. ad Timoth. 3.: Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia: sed scriptura divinitus inspirata non pertinet ad physicas disciplinas, ergo etc. Deinde ratione sic probat. Quia homo ordinatur ad Deum sicut ad finem, qui comprehensionem rationis excedit, iuxta illud Isai. 64.: Oculus non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti diligentibus te: sed hunc finem per physicas disciplinas cognosci impossibile est, ergo.

Secunda Conclusio. Ad ea etiam quae de Deo ratione humana investigari possunt, necessarium fuit hominem instruere revelatione divina. Ratio est. Quia veritas de Deo per rationem investigata a paucis et per longum tempus et cum admixtione multorum errorum homini proveniret: sed salus hominis necessario pendet ex notitia quarumdam veritatum, quae naturalis ratio de Deo valet cognoscere, ut v. g. esse unum Deum aeternum et primam omnium causam; ergo necessarium fuit etiam ad huiusmodi veritates cognoscendas, per divinam revelationem instruerentur homines.

Tertia conclusio in solutione ad secundum. Theologia, quae ad sacram doctrinam pertinet, differt secundum genus ab illa Theologia, quae pars Philosophiae ponitur, scilicet Metaphysica. Ratio huius est. Quia Metaphysica agit de ipso Deo secundum quod naturali lumine cognoscibilis est; Theologia vero nostra considerat Deum secundum quod lumine divinae revelationis cognoscitur.

ANTEQUAM ad graviores disputationes accedamus, quaedam praesertim pro novitiis Theologis sunt animadvertenda.

Primum est, Theologiam iuxta proprietatem vocis idem esse, atque sermonem de Deo vel divinarum rerum rationem et peritiam. Unde Theologus est rerum divinarum peritus: eiusque officium est de Deo speculari et loqui; et de ceteris rebus quatenus a Deo sunt et ad illum tendunt. Est autem Theologia duplex, naturalis scilicet et supernaturalis. Illa quidem speculatur eas veritates, quae naturali lumine et discursu de Deo investigari possunt, ut Deum esse unum, infinitum etc. Supernaturalis vero de iis veritatibus inquirit atque considerat, quae divina revelatione haberi possunt vel ex ipsis revelatis colliguntur.

Deinde adverte, doctrinam revelatam dici, quae humano ingenio non est adinventa, sed sola divina revelatione tradita: iuxta illud ad Galat. 1. Notum vobis facio Evangelium, quod evangelizatum est a me, quia non est secundum hominem: neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Iesu Christi. Ubi advertit Hieronymus Apocalypsim, hoc est, revelationem esse propriam vocem scripturarum a Septuaginta interpretibus merito excogitatam: neque enim apud Gentiles scriptores invenitur. Est autem huius vocis propria et genuina significatio non revelatio quomodolibet, sed cum aliquid, quod secundum se tectum et velatum erat, iam ablato impedimento ostenditur et in lucem profertur. Unde iam Theologus, qui huius doctrinae sacrae disciplinam profiteri parat, consideret semetipsum in alium mundum invisibilem transferendum esse et quasi alteri Paulo ab oculis naturales squamas auferendas, ut videat regnum Dei.

Iam vero doctrina revelata secundum communem significationem dividitur in fidem, in prophetiam, et in eam doctrinam, quae necessaria est ad divinas litteras explicandas. Cuius meminit Apostolus ad Ephes. 4. cum dixit: Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam vero Prophetas, alios autem Evangelistas, alios vero pastores et doctores. Nimirum, doctores potentes erudire populum de divinis et humanis, quae ad salutem aeternam necessaria sunt. Quae quidem doctrina interdum versatur in explicatione Sacrarum litterarum et articulorum fidei; interdum ex ipsismet revelatis et intellectis conclusiones colligit convenientes ad pleniorem mysteriorum cognitionem et ipsorum ab haereticis defensionem. Quare diversis mediis utitur pro varietate errorum et argumentorum, quibus doctrina sacra ab ignorantibus impugnatur.

Praeterea Physica disciplina in praesenti articulo non accipitur stricte, prout tantum significat scientiam de ente mobili, sed late usurpatur, ut significat omnem disciplinam quae ex facultate naturae haberi potest.

Et denique, necessarium, dupliciter potest accipi. Uno modo pro necessario simpliciter, sicut Deum esse, hominem esse animal: altero modo, pro utili et convenienti ad finem: sed utroque modo necessarium dicitur secundum quatuor genera causarum, ut docet Aristot. 5. Metaphy. text. 6. v. g. necesse est lapidem ascendere ex parte causae efficientis, si sursum pellitur a maiore virtute. Item, necesse est hominem esse risibilem ex causa formali; et esse corruptibilem ex causa materiali; et esse virtute praeditum ex necessitate finis, ut sit beatus. In praesenti ergo constat fieri sermonem de necessario secundum causam finalem, videlicet, an sit necessaria homini doctrina revelata ad salutem. Ceterum an loquatur de necessario simpliciter, sicut necessarius est oculus ad videndum, an vero secundum quid, hoc est, propter commodiorem assecutionem finis, sicut equus est necessarius ad iter, et calcei ad ambulandum; differentia est inter interpretes D. Thomae.

DUBITATUR ergo primo circa primam conclusionem: An fuerit simpliciter necessarium ad humanam salutem, quod doctrina revelata traderetur hominibus.

Arguitur primo pro parte negativa. Omnes creaturae viribus propriis suum finem consequi possunt; ergo homo ad proprium finem consequendum non indiget simpliciter aliquo supernaturali dono, alias videretur peioris conditionis esse, quam cetera creata.

Arguitur secundo. Quia Apostolus ad Romanos, 1. vehementer accusat Philosophos Gentiles, non quidem, quia Deum non cognoverint, sed quia cum naturaliter cognovissent non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt: ergo naturalis cognitio sufficit ad colendum Deum, ac per consequens ad finem beatitudinis. Et confirmatur. Nam Deum esse et remuneratorem esse, lumine naturali cognoscibilia sunt: sed testante Apostolo ad Hebraeos, 11.: Accedentem ad Deum oportet credere, quia est et quod inquirentibus se remunerator est; haec videntur sufficere ad iustificationem: ergo simpliciter non est necessaria doctrina revelata. Et confirmatur secundo. Quia cum primum homo pervenit ad usum rationis, si faciat quod in se est ex viribus naturae, ut convertatur in Deum, iustificatur a peccato; et tamen non habet aliquam supernaturalem cognitionem, ergo.

Arguitur tertio. Quia quamvis secundum legem ordinariam nemo salutem consequatur nisi mediante aliqua revelata doctrina; tamen absolute loquendo poterat Deus hominem perducere in vitam aeternam absque aliqua supernaturali revelatione, quam illi in hac vita conferret; ergo absolute loquendo non est necessaria revelata doctrina ad salutem, sicut oculus ad videndum.

Arguitur quarto. Esto sit necessaria ad salutem aliqua doctrina revelata, tamen nostra Theologia, non videtur simpliciter necessaria; ergo frustra D. Thomas de hac Sacra Theologia, ad cuius studium accedimus, asseruit esse necessariam Probatur minor ex illo Marci, ultimo: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit Et ratione probatur. Quia per fidem sufficienter cognoscitur finis noster et media ad illum necessaria.

Et denique arguitur. Nam esto sit necessaria cognitio Scripturarum sacrarum in Ecclesia Christi, videlicet, ut sint Doctores, qui Sacras litteras interpretentur; tamen superflua videtur nostra Scholastica Theologia, quae tam morose et tanto argumentorum numero hinc et inde iactato res divinas nimia curiositate discutiat atque pertractet; ergo tam subtilis disputatio superflua est. Minor probatur. Quia sancti Patres, qui Ecclesiae Dei Doctores idonei extiterunt, non fuere versati in huiusmodi subtilitatibus ventilandis. Et confirmatur ex Chrysostomo, Hom. 1. in Epist. ad Titum, ubi ait, quod sacrum Evangelium continet omnia, praesentia, futura, et omnia, quae ad pietatem sunt necessaria. Et D. Aug. tract. 49. in Ioan. ait: Non omnia, quae fecit Dominus Iesus, scripta sunt, ut Ioannes testatur, selecta tamen sunt, quae scriberentur, omnia quae generi humano sunt necessaria ad salutem. Item D. Basilius in Homilia de humana Christi generatione inquit: O absurdam et pravam ingratudinem! Magi adoratum veniunt et Christiani curiosius quaerunt, quomodo in carne Deus sit et quali carne et an assumptus homo perfectus sit, an imperfectus? Taceant curiosi: et in Ecclesia Dei supervacanea investigare desistant. Et tamen huiusmodi quaestiones disputant nostri scholastici et alias multo curiosiores, videlicet: An si Spiritus Sanctus non procederet a Filio, distingueretur ab illo? et utrum si Adam non peccasset, filius Dei assumeret humanam naturam? Et huius generis alias quam plurimas, ergo.

PRO decisione huius dubii sit prima conclusio certissima secundum fidem catholicam. Doctrina revelata necessaria est simpliciter secundum legem ordinariam Dei ad salutem singulorum hominum, qui ad usum rationis pervenerint. Dixerim secundum legem ordinariam Dei; nam secundum absolutam potentiam potuisset Deus homines per gratiam suam iustificare et ad beatitudinem transferre. Haec conclusio specialem locum habet, ubi a Theologis explicatur et comprobatur Sacrarum litterarum et Conciliorum testimoniis; videlicet, in 2. 2 quaestione 2. articulis 3. 4 5. et sequentibus. Nunc autem sufficiat nobis testimonium illud ad Hebrae. 11: Sine fide impossibile est placere Deo. Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Habemus ergo, quod si nomine doctrinae revelatae intelligamus etiam doctrinam fidei catholicae, ut re vera ipsa maxime sub tali nomine intelligenda est, simpliciter sit necessaria doctrina revelata ad salutem hominibus acquiremdam: et hoc certum esse secundum fidem catholicam.

Nihilominus quidam ex modernis Theologis hoc in loco plus nimio immorantur quaerentes: An naturali ratione probari possit, praeter physicas disciplinas aliam doctrinam revelatam esse homini necessariam ad recte vivendum, et felicitatem obtinendam. Et pro parte affirmativa multipliciter argumentantur. Primo quidem inductione facta. Est enim communis sensus hominum, talem doctrinam esse necessariam: ut v. g Iudaei infideles censent, se habere doctrinam revelatam, expectantes Messiam. Sarraceni etiam arbitrantur, Mahumetem fuisse prophetam Dei, qui legem salutarem attulit hominibus. Item haeretici putant se habere doctrinam revelatam: quin etiam et Gentiles idem arbitrantur. Quorum fundamentum est; Id credendum esse, quod ex genitoribus acceperunt: et ideo Gentiles appellati sunt. Refert enim Augustinus, 8. de Civitate, capite 5., ex Varrone, apud Gentiles fuisse triplicem Theologiam; Quandam naturalem, quam homines propriis viribus adinvenerunt: alteram fabularem, quam poetae confinxerunt: tertiam civilem, quae erat sacerdotum, per quam civitates ad cultum Dei ordinabantur. Et hanc censebant hominibus a Deo per revelationem traditam. Et denique Christiani hoc maxime affirmant necessarium esse. Hinc ergo argumentum moraliter evidens desumitur. Impossibile est, id in quo universae nationes conveniunt, esse falsum: sed universae nationes consentiunt in hoc, quod hominibus doctrina revelata sit necessaria, ergo hoc est verum. Mihi tamen hoc argumentum persuasorium magis, quam demonstratorium videtur. Nam ex philosophis, qui ab hominibus sapientes iudicabantur, quidam negaverunt esse Deum, ut Pytagoras et Protagoras: quidam negaverunt providentiam Dei, ut Epicureus et sequaces: et quod magis mirandum est, Aristoteles divinam providentiam negasse visus est. Nihil enim de providentia Dei asseruit: immo mundum ex necessitate naturae, non ex libera voluntate ab ipso Deo dimanasse putabat, id quod infra, quaestione 19., articulo 10., errorem contra lumen naturale fuisse ostendemus; et in quaestione 46., articulo 1. Constat etiam, quam dubius fuerit Aristoteles de immortalitate animae.

Item, 12. Metaph. capite 8. postquam demonstrasset quaedam, quae de ipso Deo demonstrari possunt, sic ait: Tradita sunt autem a maioribus nostris et admodum antiquis nonnulla etiam praeter haec: sed cetera omnia fabulose ad persuasionem multitudinis, aut ad legum, aut ad eius, quod conferat opportunitatem allata sunt. Ecce igitur quomodo praedictum argumentum, ab auctoritate et omnium consensu desumptum, labefactari potest.

Alterum argumentum adducitur ex Divo Thoma, 1. contra Gent., capite 3, videlicet Quia homines naturaliter desideramus scire quidditatem cuiuscumque rei, quae quomodolibet in nostram notitiam venit, ergo naturaliter desideramus scire quidditatem primae Causae. Rursus: Sed per physicas disciplinas non possumus cognoscere Deum quidditative, ut patet ex Aristotel. 2. Metaph. capite 1. ubi ait, ita se habere nostrum intellectum ad manifestissima naturae, sicut oculum noctuae ad lucem solis. Et Plato in Parmenide cum multa de primo ente dixisset, conclusit: Hominem non posse cognoscere quid est, sed quid non est; ergo efficitur necessarium esse scientiam revelatam. Sed haec ratio et aliae similes, quae desumuntur ex doctrina Divi Thomae, ubi supra, ad hoc conferunt (ut Divus Thomas in fine praedicti capitis inquit) ut ostendatur, non esse abiiciendum quasi falsum id, quod de Deo dicitur, quamvis ratione investigari non possit: immo etiam ostenditur quomodo doctrina revelata non destruat, sed perficiat potius naturam, dum imperfecta sed naturalia desideria, quae potius dicuntur velleitates, perficiat atque compleat Numquam enim concedam seclusa revelatione, esse homini vel angelo naturale desiderium simpliciter et absolutum cognoscendi Deum quidditative: immo si angelus crearetur in puris naturalibus, nulla via tenderet ad huiusmodi cognitionem Dei, aut eam desideraret, quam sibi impossibilem esse evidenter indicaret. Nos igitur concludamus in confirmationem primae conclusionis fundamentalis asserentes, quod Sapient. 13. dicitur: Vani sunt omnes homines, quibus non subest scientia Dei. Non igitur alia via potest haberi certa praedicta conclusio, quam ex fide catholica. Ceterum, quod haec revelata doctrina multis rationibus fiat evidenter credibilis: non est praesentis loci ostendere. Sed id fecimus in 2. 2. quaestione 1. articulo 5.

Secunda conclusio. Si nomine doctrinae revelatae intelligamus prophetiam, necessaria est in Ecclesia, non quidem singulis hominibus necesse est fieri revelationem propheticam, sed eis quos elegit Deus, ut per illorum ministerium fideles de futuris instrueret. Haec conclusio intelligenda est secundum legem ordinatam a Deo, qui pro diversitate temporum mentes quorundam hominum prophetice illuminavit, ut ex parte Dei reliquos instruerent et consolarentur, iuxta illud Amos, 3. capite: Quia non faciet Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos Prophetas. Unde primus Propheta fuit Adam, cum dixit Genes. 2. capite: Hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea: propter hanc relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae. Cuius prophetiae mysterium explicat Apostolus ad Ephes. 5.: Sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Ceterum quantum utilitatis attulerit prophetica doctrina ad Evangelicae doctrinae confirmationem, satis docet Apostolus, ad Romanos 1. dum inquit: Segregatus in Evangelium, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo. Vide de hac re Chrysostom. super Isaiae, capite 6., Homil. 2., ubi inquit; Prophetica oracula non in hoc promulgantur, ut homines futura utcumque cognoscant; sed ut inde magnas utilitates reportent. Prima est, ut reddantur homines modestiores metu poenae et propheticae comminationis. Secunda est, ut efficiantur homines alacriores ad obeundam virtutem ex promissione bonorum. Tertia est, ut ex utraque parte cognoscant potentiam Dei et providentiam erga homines. Quarta, ut existiment futura, quae praedicuntur, non fortuito eventu, sed Dei firmisimo decreto provenire. Quinta, ut cognoscant homines, se peccatores esse et recurrant ad Christum.

Tertia conclusio. Si nomine doctrinae revelatae intelligatur scientia, quae versatur circa intelligentiam et explicationem Sacrarum litterarum et eorum, quae ad fidem pertinent, non est necessaria simpliciter singulis hominibus ad salutem. Haec patet. Quia multi sunt Christiani simplices, qui simpliciter credentes fidei articulos ex dilectione Dei mandata eius observant et salvi fiunt.

Quarta conclusio. Est nihilominus huiusmodi doctrina revelata, quae a nobis scientia Theologica dicitur in Ecclesia Dei ad salutem hominum et conservationem fidelium necessaria. Haec conclusio intelligitur de necessitate finis simpliciter, supposita divina ordinatione. Pro intelligentia et confirmatione huius conclusionis advertendum est, ut antea insinuabamus, quod scientia Theologica dupliciter versatur circa ea, quae revelata sunt a Deo. Primo, interpretando Sacras litteras ex antecedentibus et subsequentibus, ex traditionibus Ecclesiae, ex peritia linguarum et aliis similibus. Altero modo, ex testimoniis Scripturarum vel ex veritatibus fidei colligendo conclusiones per bonam vel probabilem consequentiam ad aedificationem fidelium vel fidei defensionem. Nota secundo, quod quamvis haec duo officia diligentia et studio Theologus exerceat; tamen quia ipse ex fide procedit et donis Spiritus sancti, interdum etiam speciali Dei gratia gratis data, merito huiusmodi scientia sacra dicitur et revelata. Quod enim in ea nostrum est, minimum est. Nunc ergo in utroque sensu probatur conclusio; et prius in priore sensu ex illo ad Ephesos, 4.: Ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Ecce finem horum officiorum, scilicet, aedificationem fidelium. Item, 1. Corinthiorum, 12., referens Paulus dona, quibus Christus Ecclesiam suam exornavit, inquit: Alii per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii interpretatio sermonum. Quid est, rogo, sermo sapientiae, et scientiae, nisi spiritus docenti et declarandi omnia, quae sunt necessaria ad salutem? Et cap. 14. loquitur eleganter de interpretatione revelationum, quam vocat prophetiam: cuius usus est, ut exponit Divus Thomas, exponere verbum exhortationis ad plebem, exponendo Sacras scripturas. Et idem Apostolus eosdem quos vocat prophetas, appellat interpretes; et prophetare vocat interpretari. Et Divus Petrus in secunda epistol., capite 1. sic inquit: Hoc scientes, quod omnis prophetia scripturae propria interpretatione non fit. Hoc est, non est humani ingenii, nec privatae auctoritatis, sed ex divino lumine proficiscitur. Et capite 3. ait: In epistolis Pauli sunt quaedam difficilia intellectu, quae homines indocti et instabiles depravant in suam perditionem; ergo necessaria est doctrina revelata, quae dubia exponat et difficilia interpretetur. Praeterea idem efficaciter comprobatur. Nam Deus numquam deficit in necessariis, multo minus quam natura: sed non solum est necessaria traditio Scripturarum, verum etiam intellectus earum; ergo Deus Ecclesiam non dereliquit sine doctoribus sufficientibus ad explicandas Sacras Scripturas. Praeterea, si sancta Scriptura sit obscura et ambigua, habeatque diversas et contrarias expositiones; ad quem recurrendum est pro vero intellectu Scripturae? v. g. de his quatuor verbis, Hoc est corpus meum, magnopere controvertitur in Ecclesia Christi. Ecolampadius enim dicit, legitimam eorum interpretationem esse, hoc est signum corporis mei. Calvinus declarat, hoc in virtute est corpus meum. Ecclesia dicit, hoc veraciter est corpus meum. In re ergo tanti momenti ad quem recurrendum est? Certe non ad alios quam ad doctores Ecclesiae. Quemadmodum Antiocheni in re admodum dificili non ad alios confugerunt, quam ad Apostolos, et seniores, qui erant Hierosolymis.

Sed hic advertenda sunt duo. Alterum est, quod haec doctrina non est necessaria omnibus Christianis, verum necesse est, quod sit in republica Christiana. Quemadmodum non est necesse, quod omnes Christiani sint episcopi, at necesse est, quod in Ecclesia sint episcopi. Alterum est, quod haec doctrina non est necessaria ad novas revelationes, neque ad novam fidem depromendam, sed ad educendas veras expositiones sacrae Scripturae iam nobis traditae. Unde doctores huius disciplinae non habent novas revelationes; habent tamen adiutorium divinum speciale et asistentiam Spiritus sancti, ut in expositione sacrae Scripturae convenienter procedant, prout expedit ad utilitatem Ecclesiae.

Deinde probatur conclusio, in altero sensu, videlicet, quatenus sacra Theologia ex divinis revelationibus et articulis fidei, quae sunt veluti prima principia, colligit conclusiones convenientes ad aedificationem fidelium et defensionem Ecclesiae ab impugnatione haereticorum. De qua scientia loquitur Apostolus 1. ad Corinth. 12. cum inquit: Alii datur sermo scientiae in eodem spiritu. Quem locum enarrans Augustinus lib. 14. de Trinita. capit. 1. ait: Haec scientia est, qua fides saluberrima gignitur, nutritur, roboratur et defenditur. Qua quidem scientia non pollent fideles plurimi, quamvis fide polleant. Aliud enim est scire tantummodo, quid credere debeat homo propter adipiscendam beatitudinem; et aliud est scire, quomodo hoc ipsum piis opituletur, et contra impios defendatur. Haec ille. Huius etiam scientiae meminit Apostolus ad Titum, 1. cum inquit: Oportet Episcopum sine crimine esse, etc. amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos, qui contradicunt, arguere; hoc est, argumentis convincere et contradicentium errores refellere. Huc etiam pertinet, quod Apostolus Petrus in prima canonica, cap. 3. admonet fideles, ut sint parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea, quae in vobis est, spe. Et quamvis hoc officium quodam modo ad singulos fideles pertineat; tamen specialiter ad Ecclesiae doctores spectat, qui Sacrae Theologiae continuam dant operam. Praeterea huius sacrae Theologiae exempla etiam in Sacrarum litterarum auctoribus invenimus, qui saepe ex quibusdam revelatis argumentantur et ratiocinantur ad persuadendum hominibus veritatem. Sed est differentia maxima inter illos canonicos scriptores et alios Ecclesiae doctores. Quoniam illi eodem Spiritu Dei infallibiliter argumentantur: reliqui vero doctores in suis argumentationibus non habent infallibiliter Spiritus sancti assistentiam. Verumtamen canonici scriptores exempla nobis reliquerunt firmissima, quae in nostris Theologicis discursibus imitaremur. Immo vero et ipse Christus Dominus doctorum omnium supremus Doctor saepe ad legisperitos et pharisaeos convincendos argumentatus est. Ut exempli causa, Ioannis, 10: Nonne scriptum est in lege vestra; Ego dixi, dii estis? Si illos dixit deos, ad ad quos sermo Dei factus est et non potest solvi Scriptura, quem Pater sanctificavit et misit in mundum; vos dicitis, quia blasphemas, quia dixi, filius Dei sum? Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia Pater in me est et ego in Patre. Praeterea Lucae, 11. inquit: Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bona dare filiis vestris; quanto magis Pater vester caelestis dabit spiritum bonum petentibus se? Et in eodem capite adversus blasphemantes, quod in Beelzebub principe daemoniorum eiiceret daemonia, mirabiliter argumentatur. Ipsi etiam Apostoli magistrum imitati saepissime Theologica argumenta faciebant, inter quos Apostolus doctor gentium excelluisse videtur. In cuius epistolis tot sunt frequentissima exempla, ut nullum prae aliis referre libeat. Iam vero reliqui doctores haec exempla imitati plurima nobis scripta Theologicis argumentis referta reliquerunt. Huic etiam doctrinae consonat quod in Concilio Lateranensi sub Innocen. III., cap. 11. instituuntur in omnibus Ecclesiis cathedralibus lectores Scripturae sacrae, et praesertim eorum, quae pertinent ad reformationem morum. Id quod in Concilio Tridentino, sessione 22. de Reformatione, cap. 2. confirmatum est. Plurimi etiam summi Pontifices studiorum universitates, in quibus sacrae Theologiae divina scientia doceretur, constituerunt et divitiis, honoribusque, ac privilegiis exornaverunt. Quantum vero utilitatis scholastica Theologia Ecclesiae Dei attulerit; unius Divi Thomae doctrina manifestat. Etenim in omnibus Conciliis celebratis post Divum Thomam omnia fere dogmata ab illis decreta desumpta sunt ex doctrina sancti doctoris. Id quod patet in concilio Vienensi sub Clemente V, in Florentino sub Eugenio IV, in Lateranensi sub Leone X, et Tridentino sub Paulo III et Iulio IV et Pio IV. Quamobrem non sine causa haeretici scholasticam Theologiam odio summo prosequuntur: quoniam Theologorum solertia ipsorum argumenta pestifera dissolvuntur.

AD argumenta in oppositum.

Ad primum argumentum quidam ex modernis Theologis, ut respondeant, disputant in praesenti non satis opportune quaestionem illam celebrem: An videre Deum sicuti est, sit naturalis finis hominis. Quae tamen quaestio locum proprium sibi vendicat in 1. 2., quaestione 3., articulo 8. Nos autem de hac difficultate aliqua ex parte dicemus infra in quaestione 12. articulo. 1, ubi etiam ab aliis opportune disputatur. Interim tamen, ut argumento satisfaciamus, supponimus, hominem in statu naturae lapsae per nullius finis assecutionem posse beatum fieri, nisi prius gratia Salvatoris salutem obtineat. Ceterum si in puris naturalibus crearetur homo; opus erat ei aliquo dono Creatoris, ut naturalem beatitudinem propriis actionibus acquireret. Quod quidem donum multo abundantius supplevit Deus creans hominem cum gratia naturam sanante et illum ad supernaturalem finem ordinante. Post peccatum vero nullum remedium superest, nisi gratia Dei per Iesum Christum.

Ad secundum argumentum respondetur, ex testimonio Apostoli non colligi, naturalem cognitionem sufficientem esse ad colendum Deum sicut oportebat ad finem beatitudinis. Sed solum colligitur, quod naturalis cognitio sufficiens causa est ad condemnationem eorum, qui cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, sed conversi sunt ad idololatriam. Ad confirmationem primam respondetur, non sufficere ad iustificationem, quantum est ex parte intellectus, ut credat homo Deum esse ut auctorem naturae et remuneratorem esse remuneratione naturali: sed requiritur, ut credatur Deus ut auctor gratiae iustifficantis impium et remunerator promittens supernaturalem beatitudinem; iuxta illud Apostoli ad Roman. 4.: Ei autem, qui non operatur, credenti autem in eum, qui iustificat impium, reputatur fides eius ad iustitiam secundum propositum gratiae Dei. De hac autem difficultate; Utrum ad iustificationem requiratur fides supernaturalis etiam ex parte obiecti crediti: latius disputavi in 2. 2, quaestione 2. articulo 8., dubio 2., ubi ostendimus, non satis esse ut aliquis habeat fidem implicitam Christi, sine qua nemo iustificatur, quod credat aliquod naturale principium. Quoniam profecto in illo non potest implicite quod supernaturale est, contineri. Ad secundam confirmationem respondetur, quod cum primum homo pervenit ad usum rationis ex viribus quidem naturae peccare poterit, si non convertatur ad bonum. At vero ex viribus naturae non poterit sufficienter disponi, ut convertatur in Deum et iustificetur a peccato; nisi praeventus fuerit auxilio divinae misericordiae. Et sic verificabitur, quod facienti quod in se est, Deus non denegat gratiam Ceterum ad quid teneatur homo, dum venit ad usum rationis, disputari solet in 1. 2., quaestione 89., articulo 6. Ego tamen non importunam occasionem nactus eam disputavi late in 2. 2., quaest. 10., artic. 1., dubio. 2.

Ad tertium argumentum conceditur intentum illius, sicut in prima conclusione explicavimus.

Ad quartum argumentum respondetur, quod probat tertiam conclusionem.

Ad quintum argumentum ubi obiicitur contra scholasticae Theologiae necessitatem, immo intenditur, quod illa sit superflua et inutilis et pernitiosa; respondendum est diligenter contra quosdam etiam nostri temporis humanarum potius quam divinarum scripturarum studiosos, qui propter scholasticae Theologiae difficultatem et illorum socordiam aut naturalem hebetudinem, adversus scholasticos Theologos continue oblatrare non desistunt. Hi sane similes mihi videntur leporinis canibus pigris, qui cum leporem insectari cursus velocitate non possunt, contra reliquos velociter insectantes ac praecurrentes, vehementer latrant. Ego quidem non sum de illorum numero, qui linguarum peritiam, historiarumque diligentem lectionem vilipendunt; quin potius memor Apostolicae doctrinae: Unusquisque sicut accepit gratiam in alterutrum illam communicantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei; semper veneratus sum huiusmodi viros, qui linguarum peritiam profitentur, ac praesertim illos, qui sacrarum Scripturarum phrasibus elucidandis student. Verum aliquorum supercilium et perniciosam ignorantiam ferre non possum. Putant enim, nos inutilibus quaestionibus occupatos, oleum et operam perdere. Contra quos statuatur certa conclusio.

Scholastica Theologia prout in Ecclesia Dei a tempore Magistri Sententiarum usque in praesentem diem addiscitur et tenetur, necessaria est ea necessitate, quam in quarta conclusione explicavimus. Probatur haec conclusio eisdem argumentis, quibus et quarta confirmata est Deinde probatur. Quoniam scholastica Theologia non differt a Theologia sanctorum Patrum, quantum ad substantiam, sed solum differt quantum ad modum compendiosum et ad disciplinae artem magis redactum, ut iam Theologus quasi in numerato habere possit omnia rerum capita et argumenta, quibus Catholica doctrina et explicari et ab haereticis defendi possit. Cuius rei argumentum magnum est, quod fecimus supra in meditatione secundi documenti super prologum D. Thomae. Supposita itaque novissimorum temporum haeresum varietate, haereticorumque vulpina vafritie, necesse est, ut in Ecclesia Christi praesto sint doctores, qui subtiliter et erudite ac breviter respondeant haereticorum argutiis, eosque fortiter revincant. Hoc enim ad Christi providentiam pertinet, ut tales in Ecclesia sua doctores faciat, quales pro temporum diversitate necessarios esse cognoscit. Ceterum in hac scholastica Theologia multa quae ad ornatum et perfectionem potius, quam ad utilitatem pertinent continentur. Et nihilominus interdum utilitate non carent. Docet enim August., libro 2. De doctrina Christiana, cap. 4. quod assumere humanas disciplinas ad doctrinae Christianae ornamentum, nihil aliud est, quam filios Israel imitari, qui Pharaonem fugientes vasa aurea et omnem supellectilem Aegyptiorum secum abstulerunt, ut postea ad ornamentum Tabernaculi pretiosa quaeque impenderent. Ita et D. Hieronym. in epistola ad Magnum oratorem; et ad Damasum Papam, De filio prodigo, inquit: Assumere philosophiam humanam et omnes humanas disciplinas ad ornamentum doctrinae Christianae, est pulcherrimam mulierem in fidelem captivam inducere ad populum Dei. Iuxta illud Deuteronom. 21., ubi precipiebatur, quod si quis bello caperet mulierem, quae sibi placeret, induceret eam in domum suam et caesariem raderet et circumcideret ungues, deponeretque vestem, in qua capta est. Sic ergo decet Theologum humanas disciplinas addiscere, ut illarum quaeque superflua circumcidat, easque sanctae doctrinae deservire faciat. Quid enim nocuit Danieli, quod Chaldaeorum litteras didicerit? Quid Moysi, quod eruditus in omni sapientia Aegyptiorum fuerit? De qua re vide egregium tractatum Ruperti abbatis, De operibus Spiritus sancti, lib. 7. sive quod idem est, De scientia, libro unico, praesertim a cap. 10. usque in finem. Ubi liberalium artium utilitatem ad sacrarum litterarum tractationem eleganter et erudite nimis ostendit.

Ad testimonia vero Sanctorum in ultimo argumento citata respondetur. Ad D. Crysosto. quod loquitur de continentia tamquam in principio et fonte: sed necesse est, quod ea quae in Evangelio continentur, a doctoribus explicentur et defendantur. Et similiter dicendum est ad Augustinum. Sed ad B. Basilium respondetur, quod ille invehitur contra quosdam imprudentes, qui in Ecclesiis ad populum tales quaestiones disputabant. De quo vitio etiam quidam nostri temporis praedicatores merito sunt reprehendendi, qui quaestiones scholasticas et subtiles, de quibus fortassis ipsi in scholis non auderent loqui, coram populo disputant et definiunt. Ceterum in Ecclesia Christi valde utiles esse huiusmodi scholasticas disputationes quantumlibet subtiles, dummodo cum debita modestia fiat, disputare, sanctorum exempla confirmant. Nam talia disputavit Doctor sanctus, qui interdum prae nimio Christi amore in extasim rapiebatur; talia disputavit et qui dicitur Seraphicus doctor D. Bonaventura. At inter sanctos Patres non pauca huius rei exempla invenimus, quotiescumque haereticorum perversa et subtilia dogmata eos compulit pie quidem, sed subtiliter disputare. Lege obsecro D. Hilarium, lib. 2. De Trini. ubi inter alia sic ait: Compellimur haereticorum et blasphemantium vitiis illicita agere, ardua scandere, ineffabilia eloqui, inconcessa praesumere et sermonis nostri humilitatem ad ea, quae inenarrabilia sunt extendere et in vitium vitio coarctamur alieno. Haec ille. Non tamen arbitreris, quod vitiose quicquam agendum putaverit Hilarius, sed loquitur ad eum modum, quo vulgo dicitur: Vim vi repellere licet. Cum tamen defensio non proprie vis nuncupanda sit. Iam vero prudens lector veniam dabit, quod in hac prima dubitatione scholasticam disputandi methodum non omnino servaverim. Neque mirum, quoniam haec prima quaestio Divi Thomae, et praesertim primus hic articulus adhuc cum prologi ratione affinitatem habet.

DUBITATUR secundo: An secunda conclusio Divi Thomae sit vera et ratio eius bona.

Arguitur primo pro parte negativa. Cum primum homo pervenit ad usum rationis sufficienter naturali lumine cognoscit ea, quae tenetur scire, ut se convertat ad bonum; ergo non est necessaria doctrina revelata, ut homo tendat in finem sibi naturalem. Antecedens patet. Quia alias non peccaret homo in primo instanti usus rationis, etiam si non se converteret ad bonum secundum rationem prosequendum: quod est contra Divum Thomam, in 1. 2. quaestio. 89., articulo 6.

Arguitur secundo: Revelatio supernaturalis non potest proportionari, nisi cum obiecto supernaturali; ergo veritas, quae ex natura sua ordinis naturalis est, non potest cognosci sub ratione supernaturalis revelationis.

Arguitur tertio: Fidelis idiota non est melioris conditionis, quam fidelis philosophus: sed fidelis philosophus non assentit illis veritatibus naturalibus ex divina revelatione, sed ex naturali medio; ergo fidelis idiota non assentit ex divina revelatione. Patet consequentia, quia alias iste esset melioris conditionis.

Arguitur quarto: Si aliqua veritas naturalis per divinam revelationem cognosci deberet, maxime haec, Deus est; sed videtur implicare, quod haec veritas ex divina revelatione cognoscatur; ergo. Probatur minor: nam si quis assentit huic veritati Deus est, quia ipse Deus revelat, iam praesupponit, quod Deus est: siquidem praesupponit, quod Deus est revelator, ac per consequens ante divinam revelationem cognoscit homo, quod Deus est.

Denique arguitur contra rationem conclusionis, quae praesupponit, quod tota hominis salus pendet a cognitione naturalis veritatis. Hoc falsum videtur: quia possibile est, naturalem veritatem per naturalem rationem investigari, ac per consequens sufficeret naturalis cognitio: siquidem tota hominis salus inde pendet.

Ad hoc dubium Caietanus in hoc loco docet, hanc secundam conclusionem intelligendam esse de necessitate non simpliciter, sed de bene esse. Nihilominus contrarium videtur sentire D. Thom. in 2. 2. quaest. 2., artic. 4. ad 1., ubi expresse docet, quod naturalis cognitio non sufficit humano generi ad cognitionem divinorum, etiam eorum, quae possunt ratione naturali demonstrari; et in 3. Sent., dist. 23., art. 3. quaest. 1. ad 1., dicit, quod ad naturalem cognitionem Dei non potuit sufficienter provideri per naturam hominis; ergo non solum ad bene esse, sed simpliciter asserenda est necessaria revelata doctrina ad huiusmodi veritates cognoscendas. Quamobrem Caiet. in 2. 2. supra, sententiam, quam hic tenuerat, moderatur. Aut enim inquit, loquimur de humano genere secundum singulos homines vel secundum ipsius humani generis communitatem. Si priore modo loquamur; multis necessaria est simpliciter doctrina revelata. Quia multi sunt, qui propter naturalem ineptiam vel alias rationabiles occupationes, nequeunt propriis viribus huiusmodi veritates investigare. Si autem loquamur de ipsa communitate humani generis; dicit non esse necessariam omnibus talem revelationem, quia quidam propriis viribus possunt eas veritates cognoscere. Verumtamen neque ista moderatio videtur nobis convenire cum doctrina D. Tho. Nam iam tunc verificaretur, quod naturalis ratio sufficit ad cognitionem illarum veritatum. Nam quod in aliquibus deficiat ista cognitio ex accidentali causa provenit: et tamen D. Tho. huiusmodi defectum ad humanam naturam refert. Deinde quia et ipsi philosophi talem cognitionem, non nisi per longum tempus et cum admixtione errorum acquisiverunt, ut patet legenti philosophorum dogmata.

DICENDUM ergo nobis videtur, et sit certa conclusio, quod necessaria est doctrina revelata, ut homines etiam in veritatibus naturalibus instruantur quantum oportet, ut de supernaturalibus doceantur. Gratia enim praesupponit naturam. Et probatur primo. Quia quamvis aliquibus possit contingere aliqualis Dei cognitio post longum tempus, tamen hoc non contingit de facto, nisi cum aliqua admixtione errorum. Unde necesse est, quod doctrina revelata perficiat naturam. Probatur secundo. Quia vulnus ignorantiae, quod cum peccato originali traximus, non solum est in ratione practica, sed etiam in speculativa, eo quod in statu naturae integrae speculativus intellectus infallibilem ordinem ad verum habebat, nec retardari poterat a corporis corruptibilitate. Unde D. Tho. infra, quaest. 101., art. 1., ad 3., pueris in statu innocentiae sufficientem scientiam tribuit, quae illos in operibus bonis dirigeret. At vero post peccatum mansit homo cum corpore corruptibili, quod aggravat animam, ne possit infallibiliter in verum tendere. Et ipsemet intellectus, cui naturale est per conversionem ad phantasmata intelligere, vulnus ignorantiae accepit, ita ut facile declinet a vero; ergo etc. Et denique distincta cognitio et certa et sine admixtione erroris et brevi tempore acquisita circa veritates naturales de ipso Deo quae quidem sunt necessariae homini, non potest haberi in statu naturae lapsae viribus humanis; ergo necessaria est doctrina revelata ad instruendos homines circa huiusmodi veritates. Per quam doctrinam, ut inquit Chrysost., hom. 4. ad populum, plus uno die cognoscunt Christiani, etiam agricolae, quam per totum vitae suae tempus adepti fuerint philosophi: statim enim per doctrinam sacram eruditi rustici credunt unum esse Deum et providentiam eius et super omnia colendum esse atque adorandum. Ceterum philosophi etiam gravissimi post multum tempus aliquas veritates cum admixtione errorum assecuti sunt. Nam Plato in Aegyptum et Italiam peregrinatus est, ut philosophiam disceret. Aristoteles vero annos viginti apud Platonem laboravit. Et isti in gravissimos errores inciderunt. Dixit enim Plato materiam Deo esse coaeternam et ab eo non creari, posuitque animarum ad corpora reditum. Item dixit omnem animam brutorum esse immortalem et omnes eiusdem speciei esse et Deum esse animam mundi. Aristoteles etiam dixit necessario mundum ab aeterno fuisse. Nec meminit humanae felicitatis aeternae Et 7. Politicor. asseruit homines, qui nascuntur orbati aliquo membro vel aliqua ratione monstruosos, interficiendos esse. Docuit etiam ibidem abortum esse procurandum saltem ante foetus animationem. Deinde Cicero Dei providentiam negavit et ut faceret homines liberos, fecit sacrilegos. Item cum Aristotele censuit, indignationem de prosperitate inferiorum esse virtutem, quod est absurdum secundum rectam rationem. Et libro 3. Officiorum docuit, iustum esse laedere nocentem, quod est contra legem naturae. Praeterea Galenus vir ingenio clarissimus docuit, animam esse mortalem et esse relationem, id est, harmoniam et concentum humorum. Augustinus denique, excellentissimo a natura ingenio praeditus, in plurimis Manichaeorum erroribus per novem annos detinebatur. Ergo si tam magno et excellenti ingenio viri erraverunt circa naturalia; omnibus necessaria est doctrina revelata, ne errare contingat in iis rebus, in quibus ignorantia vel error etiam doctrinae catholicae adversatur.

AD argumenta ergo in oppositum.

Ad primum respondetur, ita verum esse, quod cum primum homo pervenit ad usum rationis sufficientissime naturali lumine illustratur, dictante synderesi, ut se convertat ad bonum secundum rationem prosequendum. At vero postea non poterit absque aliquo errore circa naturalia vitam agere, nisi revelata doctrina fuerit illuminatus.

Ad secundum argumentum respondetur quod doctrina revelata non proportionatur cum veritatibus naturalibus quantum ad hoc, ut per se ipsam illas demonstret, sicut demonstrabiles sunt. Sed proportio est in hoc, quod per doctrinam revelatam certificatur homo per lumen superioris ordinis de illis veritatibus, quae ex natura sua demonstrabiles sunt.

Ad tertium argumentum respondetur, quod non est melioris conditionis fidelis idiota, ceteris paribus, quam fidelis philosophus. Et ad probationem respondetur, quod non est minus certus philosophus fidelis, quod Deus est, quam fidelis idiota. Et ratio est: Quia fides in philosopho non destruit demonstrationem conclusionis, sed insuper quantum ad certitudinem confirmat illam certitudine supernaturali: quamvis quantum ad obscuritatem fidei non possit philosophus assentire conclusioni scitae. Sed de hac re plura diximus, 2. 2., quaest. 1., art. 5.

Ad quartum argumentum, nego minorem. Ad probationem respondetur, quod simul et semel divina revelatio certificat, Deum esse et Deum revelare in actu exercito. Quemadmodum simul et semel videmus lumen et colores.

Ad ultimum argumentum respondetur, quod aliud est dicere, quod tota hominis salus pendet a cognitione quarumdam naturalium veritatum: et aliud est dicere, quod illarum cognitio sufficit ad salutem. Hoc secundum non dixit Divus Thomas. Illud autem prius verum est. Sed adverte, quod huiusmodi dependentia potius est tamquam a causa materiali et capacitate naturae, quae praesupponitur ad gratiam, sicut praesupponitur intellectus et liberum arbitrium, ita etiam fides praesupponit, quod non sit error in intellectu circa quasdam veritates naturales Unde Deum esse dicitur esse praeambulum ad fidem potius quam per se ad fidem pertinere.

DUBITARI tertio poterat circa tertiam conclusionem, quam notavimus in solutione ad 2.: Utrum Theologia et Metaphysica differant specie, an potius genere? Et ratio dubitandi erat: Quia utraque est in praedicamento qualitatis et in specie habitus. Sed huius dubitationis solutio in articulo sequenti facile patebit. Interim tamen scito, quod haec generica differentia expendenda est secundum rationem formalem scibilis, quae respectu Theologiae usque adeo est elevata, ut superet abstractione sua omnem rationem formalem naturalis scibilis.

Et denique adverte circa solutionem ad 2., quod Divus Thomas ita respondet quasi expresse negaret consequentiam argumenti, et assignat rationem: Quia de eodem scibili materiali possunt esse plures scientiae sub diversis rationibus. Ex quo sequitur, quod frustra Caietanus cum Scoto contendit, qui hanc solutionem reprehendit obiiciens, quod per eam non salvatur necessitas Theologiae. Nos tamen respondemus, quod ad bonam solutionem non pertinet, ut probet conclusionem, sed quod defendat ab obiectione contraria. Id quod abunde satis praestat solutio D. Thomae.