Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est negativa. Quam probat D. Tho. tribus rationibus.

COMMENTARIUM.

CIRCA hunc articulum, vide Sonc. in 12. Metaphy., q. 29.; et Caiet. hic, praesertim circa tertiam rationem. In qua notandum est, quod licet esse calefactivum. aut frigefactivum per se primo non sit idem, quod esse tale secundum se totum (nam ignis per se primo est calefactivus, et tamen non secundum se totum: sed secundum partem, scilicet formam) tamen esse agens per se primo, et esse agens secundum se totum, convertuntur. Ratio huius est: quoniam actio determinatae speciei, v. g. calefactio si convenit alicui agenti per propriam formam, etiam si non competat illi secundum se totum, potest illi convenire per se primo: ita ut non oporteat quod reducatur ad aliud principium prius, cui secundum se totum competat illa species actionis. Exemplum est in calefactione, quae competit igni secundum unam partem, scilicet secundum formam, et nihilominus est cui primo convenit haec actio. Et si adhuc rationem huius inquiras, ea est: quoniam huiusmodi actiones determinatae speciei non aliter possunt competere agenti, quam ratione formae; cum autem forma sit principium, unde sumitur determinatio speciei, tum secundum substantiam, tum etiam secundum accidentia, quae consequuntur illam; ad hoc ut eiusmodi actio, per se primo, competat agenti, non exigitur quod competat secundum se totum, sed sufficiet, quod secundum formam. At vero de actione, ut significatur per hanc vocem actio, abstrahente ab omni specie et modo actionis; ut per se primo alicui competat, necessum est, quod conveniat ei secundum se totum: quoniam actio, ut sic, ex eo quod nullam limitationem importat, necessario reducenda est ad agens, cui primo et per se et sine aliqua limitatione conveniat agere; et consequenter non ratione alicuius determinatae partis, atque adeo secundum se totum.

DUBITATUR circa solutionem ad tertium, ubi ait S. Tho. quod formae quae sunt receptibiles in materia, individuantur per materiam, an materia sit principium individuationis. Hanc quaestionem libuit disputare, in gratiam philosophorum.

Et arguitur primo, pro parte negativa; et probo quod forma sit individuationis principium. Haec forma prius natura est quam haec materia, et haec materia prius natura quam haec quantitas; ergo principium individuationis huius substantiae erit haec forma. Probatur consequentia: nam illud est primum individuationis principium cui primo competit esse hoc et individuum. Antecedens vero probatur: nam forma dat esse materiae; ergo prius est.

Confirmatur: haec materia est haec propter hanc formam, ergo prius natura forma est haec. Similiter accidentia sunt haec singularia: quia recipiuntur in materia singulari, ergo prius materia est haec, quam haec quantitas.

Confirmatur secundo: forma determinat materiam quae de se est indifferens ad multas formas differentes specie et numero; ergo ipsa materia determinatur et fit haec singularis per hanc formam potius quam e contra.

Secundo arguitur: anima rationalis prius natura est, quam sit et recipiatur in materia signata; ergo non individuatur per illam. Antecedens probatur, nam anima rationalis prius natura habet esse, quam totum compositum, et quam ipsa materia: unde non educitur de potentia materiae. Et communiter dicitur, quod inter formas naturales, hoc differt inter rationales et alias: quod compositum ex aliis prius habet esse quam ipsa forma; at vero rationalis anima prius habet esse, quam compositum ex illa. Immo ipsa communicat esse toti composito; et quando separatur a corpore, retrahit ad se suum esse. Vide D. Tho. infra, q. 90. artic. 2. et M. Soto, 1. lib. Physi. q. 7.

Tertio arguitur: forma quaecumque substantialis prius natura unitur materiae, quam uniantur accidentia; ergo in illo priori intelligitur compositum substantiale esse hoc et singulare, antequam haec accidentia intelligantur esse haec. Consequentia videtur nota, et antecedens probatur; nam forma substantialis unitur materiae nudae: alias generatio substantialis non esset generatio simpliciter, ut docet Arist 5. Physi. tex. 7.

Quarto arguitur probando, quod materia quae est altera pars compositi, sit individuationis principium absque respectu ad accidentia; nam materia, ratione causae materialis, prius natura est haec, quam forma et quam accidentia; ergo non habet quod sit haec ab istis: et consequenter, ipsa erit composito principium individuationis. Consequentia videtur nota. Antecedens probatur: nam causa prius natura est quam effectus; materia vero est causa materialis formae, et compositi. Confirmatur primo; materia in illo priori naturae, scilicet in genere causae materialis, intelligitur haec, antequam intelligatur forma et compositum et accidentia; ergo est haec per se ipsam, ac subinde principium individuationis compositi. Confirmatur secundo: forma de se est illimitata et infinita, ergo limitatur et individuatur per materiam.

Arguitur quinto. Nam si individuatio esset per materiam signatam hac quantitate, sequeretur, quod in illo priori naturae quo materia prius respicit formam quam quantitatem, nec materia nec forma sit haec singularis; sed quod utraque sit quid commune, quod tamen est impossibile, cum materia et forma communis in solo intellectu reperiantur. Sequela autem probatur: nam antequam intelligamus ordinem ad quantitatem, nullum erit individuationis principium; ergo omnia sunt universalia et communia. Confirmatur primo: nam, ut supra diximus ex mente Aristotelis, et docet D. Tho. infra, q. 76. artic. 6., forma immediate unitur materiae, quantum ad primum gradum quem illi confert, qui est esse substantiale, adeo ut nulla dispositio praecedat formam in materia etiam in genere causae materialis, quatenus forma dat illum gradum essendi substantialiter materiae; ergo tunc materia et forma, quatenus uniuntur in illo gradu, sunt aliquid commune, cum ibi nulla intelligatur quantitas.

Confirmatur secundo: materia prius natura respicit formam substantialem, quae est terminus primarius ipsius, quam ipsam quantitatem, quae est secundarius terminus; ergo prius habet a forma substantiali quod sit haec, quam ab ipsa quantitate, quae postea consequitur formam in materia. Antecedens probatur: nam unumquodque prius respicit id quod est sui generis.

Arguitur sexto: quamvis materia haberet a quantitate quod sit haec, in genere causae materialis, tamen in genere causae formalis, prius natura habet quod sit haec a forma substantiali, quam a quantitate: ergo qua ratione dicitur quantitatem esse primam radicem et principium individuationis, eadem, et multo maiori, poterit concedi de forma substantiali: nam de illa in genere causae materialis, de hac vero in genere causae formalis, quae praestantior est, potes verificari. Confirmatur: quantitas procedit a forma, et non a materia; ergo potius dicendum est, quod forma ratione quantitatis quam causat, est individuationis principium. Antecedens probatur ex doctrina Arist. 1. Physi. c. 4. et adducitur a D. Tho., infra q. 7. artic. 3. Nam omnis forma naturalis determinat sibi certa accidentia, quorum unum est quantitas. Confirmatur secundo: actus et potentia mutuo se determinant; ergo sicut conceditur, quod materia determinat formam in genere causae materialis; ita concedendum est, quod forma determinat materiam in genere causae formalis, atque adeo sicut materia est individuationis principium, ita et forma.

Arguitur septimo: alia est unitas de praedicamento substantiae, et alia de praedicamento quantitatis, quae est principium numeri; ergo, sicut res est una unitate quantitativa per quantitatem, sic etiam erit una unitate substantiali per suam substantiam; ergo esse individuum, quod pertinet ad hanc unitatem, reducendum est, tamquam in principium in substantiis materialibus, ad suam propriam substantiam, ita ut quaerenti, quare Petrus sic hic homo singularis, respondendum sit, quia habet hanc singularem substantiam. Confirmatur: Petrus essentialiter est haec substantia singularis posita directe in praedicamento substantiae; ergo non constituitur in illo hoc esse per aliquid alterius praedicamenti, cum constitutivum alicuius substantiae necessario debeat esse substantia; ergo non constituitur per quantitatem, atque adeo materia signata quantitate non erit individuationis principium. Confirmatur secundo: si Deus per suam omnipotentiam auferat a Petro omnia accidentia, adhuc Petrus permanebit individuus et singularis; ergo nullum accidens habet, quod sit principium individuationis Petri. Antecedens probatur: nam permanebit tunc Petrus substantia, non communis, ergo singularis. Sed qui plura volet videre argumenta pro hac parte, videat Caiet De ente et essent., c. 2. q. 5.; et Iavel., 5. Metaph. q. 15.; et Sonc. 7. Metaph. a q. 31. usque ad 34. inclusive.

IN hac quaestione non multum immorabimur, est enim philosophica, et a nobis uberrime pertractanda super 1. lib. Arist. De Gener. et Corrup. quae commentaria iamiam paramus in lucem edere.

Pro solutione igitur nota brevissime, de hac re varias fuisse sententias. Prima fuit Scoti in 1., d. 3., q. 6, quod individuationis principium est ratio singularitatis, per quam res materialis habet quod sic haec et singularis, quam vocat haecceitatem. Haec tamen sententia deficit, quoniam licet fateatur modum sive rationem, qua naturà revera est formaliter individua, in quo non differt a sententia D. Tho., non tamen explicat principium et radicem, unde sumatur haec ratio singularitatis, quod tamen inquirimus.

Alia sententia fuit Durandi ibid. q. 2. ubi duo dicit: Primum, quod unaquaeque res individuatur ex duplici principio, scilicet intrinseco et extrinseco: dicit secundo, quod principium intrinsecum individuationis est essentia ipsius rei singularis, extrinsecum vero est causa efficiens a qua producitur. Unde si quis interroget Durandum, quare Petrus est hic homo? Respondebit, quia habet hanc numero essentiam, videlicet hanc materiam et hanc formam: et etiam, quia genitus est ab his parentibus, et non ab aliis. Sed haec sententia, quamvis appareat clarissima, non tamen attingit punctum difficultatis. Nam quod attinet ad causam efficientem, est penitus quid extrinsecum, de quo hic non inquirimus. Nam si de hoc esset sermo, verum dicit Duran. quod agens est principium individuationis. Sed inquirimus de intrinseco principio; unde non sufficienter respondetur, quod est haec numero essentia. Hoc est enim quod versatur in disputatione: Unde habet haec essentia quod sit haec numero.

Tertia sententia est quorumdam discipulorum D. Tho. doctissimorum huius temporis, qui convicti argumentis factis dicunt, principium individuationis nec esse quantitatem, nec materiam quantitate signatam; sed tamen, quoad nos, explicatur facilius distinctio singularis unius individui ab alio per materiam signatam quantitate: quia videlicet Petrus habet aliam materiam cum alia quantitate, quam Paulus. Dicunt tamen, duo esse principia essentialia individuationis, scilicet hanc materiam, et hanc formam. Quod si quaeras, unde haec forma est haec? Respondent, ab hac materia. Et si rursus quaeras: haec materia, unde habet quod sit haec? Respondent, ab hac forma; neque hunc circulum reputant vitiosum, quia procedit in diversis generibus causarum. Materia enim individuatur per formam in genere causae formalis: et forma individuatur per materiam in genere causae materialis. Huic sententiae videtur quibusdam conformari Caiet. infra q. 29. art. 1. Sed certe haec sententia contraria videtur D. Tho. et Arist.: nam Philosophus in universum docet individuationis principium non esse reducendum ad formam, sed ad materiam signatam quantitate, ut patet 3. Metap. tex. 11.; et clarius lib. 5. tex. 12. et lib. 12. tex. 5. et 49.

PRO decisione veritatis, sit prima conclusio certa secundum mentem D. Tho. Primum individuationis principium est materia signata: ita docet D. Tho. ubicumque loquitur de hac re; hic, ad tertium. Et in Opusc. De ente et essent., c. 2. et Opusc. 29. et Opusc. 70. q. 4. art. 2.; et 1 Cont. Gent. c. 21.; et breviter probatur. Distinctio numerica non sumitur a forma, nec a toto composito: ergo a materia. Minor nota est. Maior probatur: nam distinctio numeralis est materialis, ergo non est a forma. Item etiam, nam forma est principium distinctionis specificae, ergo non numericae Praeterea, nam illud est principium intrinsecum individuationis, cui primo repugnat communicari pluribus, sicut universale communicatur particularibus: sed materia signata est cui primo hoc repugnat, ergo etc. Maior nota est, minor probatur. Illud competit primo materiae signatae, quod, secluso quocumque alio, sibi convenit, et ipsa seclusa, nulli alteri convenit, ut patet ex 1. Poster., tex. 14. Sed non communicari pluribus, ut universale particulari, secluso quoqumque alio existente in substantia sensibili, convenit materiae signatae: nam ipsa non potest intelligi communicabilis. Rursus, ipsa seclusa, Petrus non remanet hic homo, nec forma Petri remanet haec forma singularis; ergo principium singularitatis est materia signata

Punctum ergo difficultatis inter Thomistas stat in hoc: quid sit intelligendum per materiam signatam. Nam in hoc inter Thomistas sunt tot sententiae, quot capita: quibusdam dicentibus materiam signatam esse materiam cum quantitate actuali; aliis vero, quod est materia capax huius quantitatis; aliis etiam asserentibus, materiam signatam neque hoc, neque illud esse, sed esse materiam ut principium, radicem et causam huius quantitatis.

Sit igitur secunda conclusio: Probabilis est illa sententia, quae asserit quod materia signata sit materia prima, secundum quod est fundamentum et radix huius quantitatis, et non alterius Hanc sententiam tenet Caiet. loco supra citato; sed antequam probetur explicandum est, in quo differat haec sententia ab alia sententia Caiet. in quo est tota difficultas.

Ad cuius expositionem, nota primo, quod sicut subiectum respectu propriarum passionum habet duplicem rationem, altera ratio est potentiae receptivae, nam in se recipit proprias passiones, et est illarum subiectum; altera vero ratio est causae et radicis, nam essentia est principium et radix passionum; ita materia, quae est altera pars compositi, habet duplicem rationem, ut docet Sonc. 8., Metaph. q 7. in corpore, et ad primum et secundum. Nam materia est ratio recipiendi quantitatem, et est veluti radix et principium illius: sicut forma est id, ratione cuius consequuntur aliqua accidentia in subiecto.

Nota secundo, quod in primo instanti generationis, cum ignis, v. g , generat ignem, prius disponit materiam, virtute cuius dispositionis appropriat illam ad hanc quantitatem, ita ut faciat illam capacem huius quantitatis, et non alterius: item etiam determinat illam ut sit radix et principium, unde consequatur in composito haec quantitas, et non alia.

Docet igitur Caiet., et haec nostra conclusio, quod materia prima secundum hanc ultimam considerationem, scilicet, quatenus est radix et principium huius quantitatis, et non secundum priorem considerationem, scilicet, quatenus est capax, vel in potentia ad hanc quantitatem, est materia signata. Ratio praecipua huius conclusionis est quam affert Caiet. in praesenti, et docet Sonc. ubi supra. Nam materia secundum quod est capax et in potentia ad recipiendam hanc quantitatem, pertinet ad genus quantitatis; nam actus et potentia sunt in eodem genere: ergo non potest esse principium intrinsecum constitutivum huius substantiae singularis. Item etiam, nam distinctio numerica, qua substantialiter distinguitur Petrus a Paulo, non est quantitativa distinctio, sed fundamentum quantitativae distinctionis, cum principium constitutivum huius hominis et distinctivum eius ab altero sit radix et fundamentum quantitatis huius; ergo principium intrinsecum individuationis est materia, ut radix et fundamentum quantitatis.

Tertia conclusio. Probabilior nobis est et magis ad mentem Aristot. et D. Thomae, sententia quam tenuit Caiet. in De ente et essentia, supra, quod materia signata est materia prima, non actu habens quantitatem, sed capax huius quantitatis, et non alterius. Ad intelligentiam huius conclusionis et veritatis nota, quod iuxta hanc doctrinam tota individuatio reducitur ad materiam, non ut est causa in sua virtute praehabens quantitatem, sed ut est potentia receptiva quantitatis; et cum ratio potentiae passivae tandem reducatur ad proprium actum. consequens est, ut individuatio et distinctio numeralis reducatur et resolvatur in quantitatem, prout est actus illius potentiae: et maxime secundum nostrum modum intelligendi, qui vix aliter possumus distinguere materiam, nisi per certam quantitatem. Vide D. Tho., 3. p, q. 77., art. 2. ubi dicit, quantitatem esse individuationis principium: quia, scilicet, est id per quod una materia divisa est ab alia. Vide infra, q. 76 art. 2 ad 2; et ibidem Caiet. et II. Cont. Gent. c. 73., ratione 4 Itaque quemadmodum scientiae distinguuntur per obiecta, non quod ipsa obiecta extrinseca sint differentiae scientiarum, sed distinguuntur per ordinem et habitudinem ad ipsa obiecta; sic etiam principium individuationis est materia cum ordine et habitudine ad hanc quantitatem. Quantitas vero seipsa est indivisa in se, et divisa a quocumque alio. Unde sicut principium, quo duae naturae distinguuntur specie, est differentia essentialis, ipsa vero differentia seipsa distinguitur ab alia; sic etiam principium distinctionis numericae est materia signata quantitate, quantitas vero seipsa distincta est ab altera quantitate.

AD argumenta respondendum est. Ad primum: transeat antecedens, et negatur consequentia. Sicut enim forma prior est quam materia in genere causae formalis, sic et materia est prior quam forma in genere causae materialis, cum causae sint sibi invicem causae: tamen in illo priori naturae in quo intelligitur forma, praeintelligitur materia in alio genere causae, scilicet materialis, non quidem cum actuali quantitate, sed cum ordine et capacitate huius quantitatis, ad quam disposita est ex actione agentis naturalis Unde dico, quod in illo priori, in quo forma intelligitur haec, praeintelligitur materia in genere causae materialis, ut capax huius quantitatis. Istae autem prioritates non sunt prioritates temporum, sed causalitatis: et ideo argumenta, quae innituntur illis, tam hic, quam in aliis locis, ut plurimum sunt sophistica. Ad confirmationem respondetur, quod licet forma determinet materiam formaliter, tamen materia signata quantitate determinat formam materialiter; et cum hic loquamur de distinctione materiali, ad materiam reducenda est tamquam ad principium.

Ad secundum argumentum respondetur: concedo antecedens, et nego consequentiam. Nam in illo priori intelligitur anima rationalis cum ordine ad materiam signatam quantitate, et ita intelligitur haec propter illum ordinem. Est exemplum de animabus separatis, quae intelliguntur individuae propter ordinem transcendentalem, quem dicunt ad propria corpora.

Ad tertium respondetur: concedo antecedens, et distinguo consequens: intelligitur hoc compositum substantiale antequam sint actualiter haec accidentia, concedo; ante ordinem vero et capacitatem huius accidentis, quod est quantitas, nego. Nam ille ordo implicitus et virtualis materiae ad istam quantitatem est principium quo hoc compositum est hoc.

Ad quartum respondetur, quod materia in illo priori, in quo praecedit formam, habet quod sit haec et singularis per ordinem transcendentalem, quem dicit virtute dispositionum praecedentium ad hanc quantitatem. Eodem modo respondetur ad primam confirmationem. Ad secundam respondetur, quod forma, quae de se est illimitata, limitatur et individuatur per materiam, non quomodolibet, sed quantitate signatam.

Ad quintum respondetur: negatur sequela, nam ut diximus, causae sunt sibi invicem causae; et ita forma secundum quod formaliter dat esse materiae, praesupponit eamdem materiam cum capacitate huius quantitatis. Nam cum quantitas sit dispositio necessaria ad formam, praeintelligitur saltem capacitas illius ex parte materiae in genere causae materialis. Ad primam confirmationem respondetur, quod licet respectu illius primi gradus essendi substantialiter, quem materia recipit a forma substantiali, nulla intelligatur dispositio intrinseca in materia, praesupponitur tamen necessario dispositio quaedam extrinseca alterationis, vel huiusmodi, per quam materia fuit determinata ab agente naturali ad hanc quantitatem numero, et non ad aliam Ad secundam confirmationem respondetur: distinguo antecedens; nam in genere causae materialis materia prius respicit quantitatem, quam hanc formam substantialem, eo quod quantitas est propria dispositio ad ipsam formam singularem

Ad sextum respondetur: nego conseq; cuius ratio est multiplex: Prima, nam constitutio et distinctio, de qua hic loquimur, est numerica et materialis; unde reducenda est ad materiam et quantitatem, tamquam ad principium Secunda ratio est, quia licet quantitas esset effectus formae et non materiae: tamen per prius respicit materiam tamquam primum subiectum, cuius una pars distinguitur ab alia per ipsam quantitatem; et per hoc respondetur ad primam confirmationem. Tertia ratio est, quia quantitas, quatenus est individuationis principium, non consideratur ut effectus formae; nam hoc modo est aliquid posterius. Sed cum quantitas asseritur prima radix individuationis, consideratur tamquam causa tenens se ex parte materiae, ut dispositiva ad formam. Absolute tamen nullum est inconveniens concedere, tantam quantitatem esse effectum formae. Iuxta quod intelligitur dictum Arist. et D. Tho., adductum in prima confirmatione. Ad secundam confirmationem respondetur, quod licet actus, et potentia mutuo se determinent, non tamen eodem modo: nam actus determinat potentiam quoad speciem, potentia vero actum quantum ad individuum.

Ad septimum respondetur: concedo antecedens, et ad conseq. dicitur, quod substantia singularis est una individualiter per aliquid substantiale Nec nos dicimus principium intrinsecum constitutivum individui esse quantitatem, hoc enim chymericum est; sed est materia ipsa huius quantitatis capax, ut saepe dictum est. Quod autem non sit reducenda individuatio ad hanc substantiam singularem, ut dicebat Durand., supra probatum est, cum eius sententiam retulimus. Ad primam confirmationem respondetur: concedo antecedens, et primam conseq. Ad alias vero consequentias dicitur, quod materia signata quantitate, eo modo quo explicata est, non est aliquid de praedicamento accidentis, sed de genere substantiae. Et ad rationem, quae contra hoc formari solet ex Caiet., scilicet, actus et potentia sunt in eodem genere, ergo materia ut capax sive potens recipere quantitatem, et quantitas, quam respicit ut actum, sunt in eodem genere, scilicet, quantitatis; respondetur, omissis multis explicationibus illius maximae, quod actus primus, ad quem ordinatur potentia, et potentia ipsa, debent esse in eodem praedicamento; at vero hoc non requiritur respectu actus secundarii: actus autem materiae primarius est forma substantialis, quantitas vero secundarius. Ad secundam confirmationem respondetur, quod admisso illo miraculo, adhuc in materia Petri permaneret ordo ad talem quantitatem, per quem ordinem constituitur materia signata. Nec ille ordo potest auferri nisi destruatur individuum. Exemplum est in essentia hominis, a quo licet Deus auferat potentiam risivam, in ipsa tamen essentia permanet quod sit radix atque etiam capax risibilitatis. Et haec satis sint de hac quaestione.