Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO prima est affirmativa. Ratio est desumpta ex definitione Providentiae. Vide litteram.

Secunda conclusio: In Deo non est Providentia circa seipsum, nec circa suos actus. Ratio est: quia Deus non est ordinabilis in finem.

Tertia conclusio, ad tertium: Providentia est in intellectu, sed praesupponit voluntatem finis. Ratio est: quia actus, circa media ordinanda in finem, praesupponit actum circa finem. Haec conclusio intelligitur secundum modum nostrae cognitionis: nam in Deo, idem actus est voluntatis et intellectus, et circa media et circa finem.

COMMENTARIUM.

DE materia huius quaestionis vide D. Thomam, 3. Cont. Gent., a c. 71. et De Verit., q. 5.; D. Ambrosium lib. 1. Officiorum c. 13., 14. et 15.; D. Chrysostomum, Hom. 9. et 10. ad populum, et in libris De Providentia. Ante omnia, circa nomen providentiae notandum est, ex Durando, in 1. Sent. d. 39., q. 3., quod in Deo distinguuntur a nobis isti actus, scientia, dispositio, providentia, praedestinatio, gubernatio, differentes secundum nostrum modum intelligendi: nam nomine scientiae intelligimus cognitionem rerum, et nihil aliud. Dispositio vero addit rationem ordinis futuri in rebus, respectu ipsarum et inter seipsas. v. g. quod terra sit in loco infimo, et caelum sursum. Providentia addit supra dispositionem respectum ad finem ultimum. Praedestinatio vero respectum ad finem supernaturalis Beatitudinis. Gubernatio vero est executio dispositionis et providentiae et praedestinationis. Unde gubernatio non est aeterna, sed coepit initio temporis.

DUBIUM est in hoc articulo, an pertineat ad rationem providentiae, ut sit non tantum ratio ordinis mediorum ad finem, sed assecutionis etiam ipsius finis. Arguitur primo, et probatur, quod providentia non includat rationem assecutionis finis, sive eventus intenti: nam D. Thomas q. 6. De Verit., ita tenet expresse, in articulo primo. Secundo. Si homo habet perfecte rationem ordinis mediorum convenientium ad assecutionem finis, non dicitur improvidus, si, adhibitis illis mediis, non sequatur eventus: ergo. Tertio. Providentia est pars prudentiae potissima; sed prudentia solum est de mediis ad finem, et de illis solum praecipit: ergo et providentia. Quarto. Deus habet providentiam respectu reproborum in ordine ad ultimum finem, et tamen illi non assequuntur finem: ergo providentia non est ratio assecutionis finis. Consequentia patet: quia, alias, esset imperfecta providentia Dei circa reprobos. Minor autem probatur. Quia Deus tribuit illis omnia media necessaria ad finem. Propter haec argumenta aliqui sequuntur hanc sententiam. Sed Caietanus, hoc loco, quem sequuntur universi doctores graves nostri temporis, sequitur oppositam sententiam.

Sit nobis prima conclusio. Si providentia consideretur secundum rationem simpliciter perfectam providentiae, includit intrinsece non solum rationem mediorum convenientium ad finem, sed etiam rationem certae efficaciae mediorum ad assequendum finem. Probatur primo; quia, alias, imperfecta est providentia, et inefficax, et omnia media frustra sunt apposita. Ex quo sequitur, quod, cum divina providentia sit perfectissima, ad illam pertinet intrinsece ut sit ratio assecutionis finis. Et sic orat Ecclesia: «Deus, cuius providentia in sui dispositione non fallitur, te supplices exoramus, ut noxia cuncta submoveas, et omnia nobis profutura concedas». Secundo probatur: nam providentia, simpliciter loquendo, est ratio mediorum ordinandorum in ultimum finem; sed ipsa assecutio finis etiam ordinatur ad finem ultimum, scilicet, ad divinam bonitatem. v. g. visio ordinatur ad Deum: ergo etiam includit divina providentia rationem assecutionis finis ultimi.

Secunda conclusio: Si providentia consideretur ut est in homine, cum quadam imperfectione, non necesse est, ut sit ratio assecutionis finis et eventus, qui realiter sequatur, sed sufficit, ut in aestimatione hominis prudentis illa sint media convenientia et sufficientia ad finem. Quod autem impediri possint praeter intentionem operantis, non tollit rationem humanae providentiae. Et sic dicitur Sapien., 9.: Cogitationes enim mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae.

Ad argumenta in oppositum respondetur. Ad primum dicitur, quod D. Thomas mutavit hic sententiam, ut etiam patet lib. 3. Cont. Gent., c. 94., ubi ait, quod providentia est ratio ordinis in finem quoad utrumque. Respondetur secundo, quod loquitur de humana providentia. Ad secundum et tertium respondetur, quod probant secundam conclusionem. Ad quartum respondetur, quod sicut Deus, simpliciter loquendo, non habet voluntatem, ut reprobi salventur: ita neque simpliciter loquendo habet providentiam respectu illorum circa ultimum finem beatitudinis, ut illum assequantur. Non enim minus efficax est divina providentia, quam divina voluntas. Ceterum habet providentiam circa illos, qui non salvantur, ordinans permissionem peccatorum illorum ad ostensionem iustitiae suae: et hic finis infallibiliter evenit, qui praeterea ordinatur ad ostensionem maioris misericordiae erga praedestinatos. Circa secundam conclusionem D. Thomae advertendum est, quod quamvis Deus non habeat providentiam circa se ipsum, aut circa suam bonitatem, potest tamen dici habere providentiam circa manifestationem suae bonitatis et gloriae, quatenus in illo est ratio mediorum convenientium ad assecutionem huiusmodi manifestationis.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est: Omnia subiiciuntur divinae providentiae, non solum in universali, sed etiam in singulari. Hanc probat duplici ratione: vide litteram, et nota solutiones argumentorum.

COMMENTARIUM.

CIRCA istum articulum animadvertendum est, conclusionem eius esse certam secundum fidem catholicam, ut patet Sapient., 14. cap.: Tua autem providentia, Pater ab initio cuncta gubernat: et Sap., 8. dicitur de divina Sapientia: Attingit a fine, usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Eamdem conclusionem probat Augustinus, lib. 5. Super Genesim ad litteram, cap. 21. et probat ex illo Psal., 148: Ignis, grando, nix, glacies spiritus procellarum, quae faciunt verbum eius. Ubi ea, quae videntur nobis fortuita, et casualia, asseruntur subiecta divinae providentiae. Et Psal., 146: Qui dat iumentis escam ipsorum, et pullis corvorum in tempore suo. Item Matth., 6. cap.: Respicite volatilia caeli, quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horrea: et Pater vester caelestis pascit illa. Et simile habetur, Luc., 12. In quo loco asserit Christus haec minutissima divinae providentiae subiici. Ex qua consideratione, ut refert Augustinus, lib. 10. De Civit., cap. 14., Plotinus Platonicus, qui libros quatuor de providentia scripsit, probat divinam providentiam, usque ad minutissima quaeque se extendere, in libris quatuor de providentia Dei. Quam sententiam sequutus fuit Proculus Platonicus, et ut multi aiunt, ipse Plato in Epynomide, quamvis D. Thomas in artic. 3. non arbitretur, ita Platonem sensisse, sed potius opinatum fuisse providentia daemonum, et non Dei, haec infima gubernari. Id quod Plato videtur insinuare lib. 10. De Legibus. Et tandem haec sententia est omnium Sanctorum Doctorum contra Philosophos, circa divinam providentiam variis modis errantes. Vide D. Ambrosium, ubi supra, et D. Augustinum, lib. 5. De Civit., a cap. 9. et lib. 7., cap. 29. et 30. et lib. 3. De Liber. Arb. c. 2. et Origenem hom. 3. super Genesim, et D. Hieronymum super cap. 32. Ieremiae super illa verba, Deus universae carnis. Ex quo sequitur D. Hieronymum, super Abacuch cap. 1., ubi videtur negare Dei providentiam circa haec inferiora, non ex propria sententia fuisse locutum, sed iuxta aliorum opinionem, quorum sententias referre solet in suis Commentariis, non definiens verae an falsae sint. Ita respondet ipsemet Hieronymus Ruffino, lib. 1. Contra Ruffinum, et hoc advertatur maxime ad excusandum D. Hieronymum, in cuius scriptis multa saepe dicta non satis tuta reperiuntur.

DUBITATUR autem principaliter in hoc articulo, an peccata subiiciantur divinae providentiae? Arguitur primo, pro parte affirmativa. Deus habet praescientiam peccatorum: ergo habet providentiam. Probatur consequentia: quia, alias, Deus cognosceret aliquid sibi casuale et fortuitum. Secundo. Deus ab aeterno providit et ordinavit exercere iustitiam vindicativam puniendo peccata: sed hoc non potest exerceri, nisi sint peccata: ergo Deus providit futura peccata, ut ostenderet iustitiam suam. Confirmatur: quia sicut Deus providit merita iustorum, ut coronarentur, ita videtur providisse aliorum demerita, ut iuste punirentur. Confirmatur secundo ex illo, quod dicit Apostolus ad Roman., 9.: Dicit enim Scriptura Pharaoni, quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam, et ut annuncetur nomen meum in universa terra. Ergo cuius vult miseretur, et quem vult indurat. Igitur Deus habet providentiam indurationis, quod est maximum peccatum.

Sed in oppositum est, quod providentia est circa res, quae cadunt sub electione voluntatis, aut sunt volitae ex intentione voluntatis: sed voluntas divina non est peccatorum, ergo neque providentia. Secundo haec eadem pars negativa colligitur ex ratione D. Thomae: nam, si ex causalitate divina respectu omnium colligitur Dei providentia respectu omnium rerum, sequitur, quod Deus non provideat peccata, siquidem non causat peccata. Tertio. Providentia est ratio in mente divina existens, per quam res ordinantur in ultimum finem: sed peccata, secundum se, sunt recessus ab ordine ultimi finis: ergo secundum se non cadunt sub divina providentia.

Pro decisione huius difficultatis sit prima conclusio: Si peccatum consideretur secundum se implicat contradictionem ut cadat sub divina providentia, ut bene demonstrant argumenta facta pro parte negativa.

Secunda conclusio: Si peccatum consideretur inquantum est quoddam ens et actus quidam realis, cadit sub divina providentia, sicut sub divina causalitate. Est enim Deus causa actus, qui est peccatum, quamvis non sit causa peccati.

Tertia conclusio: Si peccatum consideretur quatenus permissum a Deo propter maius bonum, cadit sub divina providentia, sicut sub divina voluntate, quae vult permittere peccatum ordinans directe permissionem ad maius bonum, ut optime explicat D. Thomas in solutione ad secundum. Circa quam solutionem, vide Caietanum, in hoc loco optime explicantem quanta bona defuissent in universo, nisi Deus permisisset peccatum. Quorum maximum videtur esse Hostia illa Divini Suppositi in Cruce peracta, per quam Deus maxime honorificatus est. Sed de hac conclusione amplius dicemus in quaest. 23. art. 3. Notanda est valde doctrina D. Thomae in solutione ad quartum. Ubi providentia hominis ponitur sub providentia Dei, sicut causa particularis ponitur sub universali. Unde non solum non derogatur humanae providentiae, sed etiam ipsa inde participat rationem providentiae. De qua re videndus est D. Augustinus, lib. 3. De Liber. Arbit., cap. 2. Circa solutionem ad quintum, vide eumdem super Psal., 145. tomo 8.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Quantum ad rationem rerum provisarum in finem, Deus immediate omnibus providet. Ratio est: quia solus ipse, in suo intellectu, habet rationem omnium.

Secunda conclusio: Quantum ad executionem huius ordinis, Deus non immediate, id est, se solo, providet omnibus rebus. Ratio est: quia quaedam inferiora gubernat per superiora, non propter defectum suae virtutis, sed propter abundantiam suae bonitatis, ut dignitatem causalitatis etiam creaturis communicaret.

COMMENTARIUM.

CIRCA primam conclusionem notandum est primo, quod in Christo Domino est quidem scientia omnium, quae Deus scit notitia intuitiva; non tamen est in illo ratio practica omnium istorum: quia neque caelos creavit, neque providet motus ipsorum. Sed tamen effectuum pertinentium per se ad ordinem gratiae respectu hominum providentiam habet, et causa moralis est omnium illorum, quatenus meruit ut ita fierent, et ordinarentur omnes isti effectus, quamvis non sit causa principalis efficiens omnium illorum effectuum, sicut non est causa gratiae efficiens principalis, sed instrumentalis. Notandum est secundo, quod particula illa immediate, dupliciter potest accipi. Uno modo exclusive, ita scilicet, quod excludat omnia media. Altero modo, quod idem sit atque intime, et absque dependentia a causis mediis, etiamsi concurrant causae mediae. Conclusiones ergo D. Thomae manifestissimae sunt, si particula immediate accipiatur exclusive.

Ceterum cum veritate secundae conclusionis vere stat, quod Deus operetur in omnibus rebus immediate, immediatione virtutis et suppositi, si immediate accipiatur secundo modo, non autem exclusive, ut ostendimus supra, q. 8. de existentia Dei in rebus. Quia, sicut immediate adest omnibus rebus, ita intime operatur in omnibus, scilicet, absque dependentia mediarum causarum.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est unica: Providentia divina quibusdam rebus necessitatem imponit, non autem omnibus.

COMMENTARIUM.

ISTA conclusio et eius ratio et tota doctrina articuli nihil aliud est, quam confirmatio omnium quae dicta sunt quaest. 19. artic. 8. Et quamvis Caietanus, hoc in loco, dubitationem arduam, et forte ab humano intellectu insolubilem, videatur sibi proponere, nihilominus non est nova quaestio, neque differens ab illa, quam loco citato discussimus et definivimus. Sed tamen, tria nobis videntur admiratione digna in hoc commentario Caietani. Primum est eius modestia, pietas et religio, dum docet exemplo suo, ut captivemus intellectum in obsequium fidei, quando non convincitur ratione ad intelligendum, quomodo stent simul evitabilitas contingentium effectuum, et libertas humanorum actuum cum immutabilitate eorumdem et inevitabilitate divinae Providentiae. Secundum quod asserit est, se non posse certa ratione intelligere, quomodo effectus sit simpliciter evitabilis secundum se, et inevitabilis secundum quod est provisus a Deo; quin potius videtur sibi, quod ratio convincat, quod sit simpliciter inevitabilis effectus, evitabilis vero secundum quid. Quia, inquit, omnibus bene consideratis, est inevitabilis, eo quod esse provisum a Deo vincit conditiones ipsius effectus secundum se: quemadmodum proiectio mercis, tempore naufragii, est simpliciter volita, quia, omnibus circumstantiis consideratis, est simpliciter volita, et secundum quid est nolita, quatenus secundum seipsam proiectio displicebat. Nobis tamen qui supra ostendimus, quod ex efficacia divinae Voluntatis et Providentiae non destruuntur conditiones effectuum secundum se, sed potius perficiuntur effective a divina voluntate, non est inintelligibile, quomodo simpliciter dicantur evitabiles contingentes et liberi effectus, quamvis supposita divina Providentia non evitabuntur. Neque valet exemplum proiectionis mercium in mare: quia proiectio dicit actum determinatum, cum omnibus suis circumstantiis, et determinate volitum: esse autem evitabilem effectum dicit potentiam secundum se sibi convenientem. Si quid autem valet exemplum, solum concludit, quod simpliciter non evitabuntur effectus contingentes, neque actus liberi, quatenus cadunt sub divina Providentia. Tertium, quod inintelligibile prorsus et admiratione dignum videtur, est: ait, enim, quod ipse Deus ita rebus, eventibusque providet, ut ad esse provisum a Deo aliquem effectum consequatur aliquid altius quam evitabilitas vel inevitabilitas; ita omnino, ut ex passiva provisione eventus, neutrius combinationis alterum membrum oporteat sequi. Et ita, inquit Caietanus, quaesivit intellectus, non evidentia veritatis inspectae, sed altitudine inaccessibilis veritatis occulta. Sed nobis magis inintelligibile videtur, quomodo Caietanus inveniat medium inter evitabile et non evitabile, quod idem est quod inevitabile, supposito quod loquimur de effectibus realibus. Tandem haec nimia humilitas Caietani occasionem praebet errandi pusillis, sicut multi philosophi erraverunt negantes vel divinam providentiam vel liberum arbitrium. Etenim via, qua utitur Caietanus ad componenda ista duo, videtur implicare contradictionem, scilicet, quod sit aliquis effectus provisus a Deo neque evitabilis, neque inevitabilis. Et haec, de hac quaest. 22.