Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est: Veritas, proprie loquendo, tantum est in intellectu componente et dividente, et non in sensu neque in intellectu cognoscente quod quid est. Ratio est, quia omnis res est vera, quatenus habet propriam formam suae naturae; ergo cum propria ratio intellectus, ut est cognoscens, sit verum, quod est forma eius, necesse est ut sit in illo, tamquam in cognoscente, veritatem et conformitatem suam ad rem: quod non fit nisi componendo et dividendo.

COMMENTARIUM.

DUBIUM est de veritate conclusionis D. Thomae, et arguitur primo contra illam. Veritas invenitur in intellectu angelico, et tamen ibi nulla est compositio aut divisio: ergo veritas non solum est in intellectu componente et dividente. Et confirmatur. Nam in intellectu divino in quo nullo modo est compositio, propriissime est veritas.

Secundo. Omnis res, quae proprie est ens, est verum ens, ergo veritas est in illa, ergo non solum invenitur veritas in intellectu componente et dividente. Confirmatur: intellectus cognoscens quidditatem rei simplici conceptu conformatur illi: ergo est verus formaliter. Probatur consequentia: nam veritas formaliter est conformitas intellectus ad rem.

Tertio. Quando intellectus format propositionem apprehensivam antequam aliquid iudicet, proprie componit; et tamen tunc non est verus formaliter, nec falsus: ergo veritas non semper est in intellectu componente. Maior videtur nota, nam illa apprehensio non pertinet ad primam operationem intellectus, cum non sit apprehensio simplicium. Minor probatur, quia per solam apprehensionem huius propositionis, terra est rotunda, non dicitur intellectus verus nec falsus, quia non conformatur nec dissonat vel difformis sit rei usque ad iudicium. Et hoc probatur manifeste, quia Theologi apprehendentes propositiones contra fidem, antequam iudicent de illis, non dicitur intellectus falsus, alias etiam diceretur erroneus: ergo etc.

Quarto arguitur contra rationem D. Thomae, et probo, quod non oporteat intellectum cognoscere conformitatem sui ad rem, ut sit verus formaliter, ut dicit D. Thomas in articulo. Quamprimum intellectus iudicat, quod homo est risibilis, est verus formaliter: et tamen tunc non cognoscit suam conformitatem ad rem cognitam: ergo etc. Probatur minor. quia talem conformitatem cognoscere non potest, nisi reflectatur supra se: ergo cum directe cognoscit risibilitatem cum similitudine, nondum cognoscit conformitatem sui ad rem. Confirmatur. quando intellectus reflectitur supra suum intelligere, quod est simplicis obiecti, v. g. quando reflectitur supra conceptum simplicem, quo cognoscit hominem, cognoscit tunc sui conformitatem ad rem; et tamen tunc non est verus formaliter, quia nondum dicit aliquid de re: ergo veritas proprie non est in intellectu cognoscente sui conformitatem ad rem. Maior probatur et declaratur. Supponimus enim, quod illa reflexio fit supra conceptum, non ut qualitas quaedam est, sed ut similitudo rei est. Tunc sic arguitur. Non potest haberi proprius conceptus imaginis, nisi cognoscatur conformitas eius ad rem, cuius est imago: ergo intellectus cognoscit per illum actum reflexum conformitatem sui conceptus directi ad rem.

Ultimo. Intellectus cognoscens rem incomplexe et in universali, distinguitur a rebus et a sensu qui est singularium: ergo veritas proprie est in intellectu cognoscente quod quid est. Probo consequentiam, nam illo modo est veritas in intellectu secundum id quod est proprium illius, ut intellectus est; sed proprium illius est cognoscere rem in universali: ergo etc.

Pro intelligentia veritatis et conclusionis D. Thomae nota primo, quod conclusio D. Thomae necessario intelligenda est de intellectu humano, nam intellectus divinus habet omnimodam simplicitatem, ut patet supra, q. 3. artic. 7.: et intellectus angelicus non cognoscit componendo et dividendo, ut docet D. Thomas infra, quaest. 58. artic. 4. Solus igitur intellectus humanus, cum sit in infimo gradu rerum intelligibilium, assequitur veritatem, componendo unum cum altero; et per hoc patet solutio ad primum argumentum cum sua confirmatione. Et quod hoc voluerit sentire Divus Thomas patet ex eo quod dicit in corpore articuli, scilicet, in omni propositione, aliquam formam significatam per praedicatum vel applicat intellectus alicui rei significatae per subiectum, vel removet ab ea, quod certum est non contingere nisi in intellectu humano. Nota secundo quod si conclusio D. Thomae constitueretur sub his verbis, veritas proprie loquendo est in intellectu cognoscente et dicente seu iudicante veritatem, esset universalior et magis per se, Universalius quidem, quia omnem intellectum comprehenderet; magis autem per se, quia secundum doctrinam Aristotelis 1. Poster., tex. 9., illud convenit alicui magis per se, quod convenit secundum adaequatam rationem, et non secundum rationem particularem. At vero quod intellectus componat et dividat, non est adaequata ratio propter quam in illo inveniatur veritas, immo hoc convenit alicui intellectui propter eius imperfectionem, quia non potest pervenire de potentia in actum iudicandi, nisi paulatim procedens, quia indiget multis. Est autem adaequata ratio veritatis intellectus, iudicium. Existimo tamen consulto D. Thomam posuisse conclusionem sub illa forma, tum quia simul necessario probandum erat universaliter veritatem esse in intellectu cognoscente et iudicante, tum, maxime, quia ex perfectione, quam invenimus in nostro intellectu, annexis tamen multis imperfectionibus compositionis et divisionis, facilius assurgimus ad cognoscendam perfectionem veritatis superioris intellectus, sublata imperfectione compositionis et divisionis. Ultimo nota, quod cum hic, et specialiter in articulo praecedenti, definitum sit a Divo Thoma quod veritas principaliter sit in intellectu, quam in rebus, necesse est in tali locutione accipere intellectum ut distinctum a rebus, secundum rationem propriam, qua intellectus est, et non ut res quaedam est. Quare accipi debet, ut cognoscens est veritatem, qua conformatur rei cognitae. Et huius ratio est: quia si intellectus accipiatur, ut est res quaedam in se habens conformitatem, et non ut eam cognoscens, hoc ipsum commune habet cum ceteris rebus, quae illo modo verae sunt, ut diximus articulo praecedenti: ergo ut veritas tribuatur intellectui speciali modo et non communiter ut rei cuicumque, necessum est accipere intellectum, secundum ea, quae sunt propria ipsius, scilicet, quatenus est cognoscens veritatem, et hoc modo dicitur veritas esse in intellectu, sicut in cognoscente veritatem.

AD argumenta facta respondetur. Ad primum, iam responsum est in notabili primo.

Ad secundum respondetur, concedendo antecedens et distinguendo consequens: in quacumque re invenitur veritas communiter seu transcendentaliter concedo; at vero tamquam in cognoscente et iudicante, solum est in intellectu, et hic est proprius modus, quo veritas est in intellectu. Ad confirmationem similiter respondetur. transeat antecedens, et distinguo consequens: tamquam in cognoscente et iudicante nego quod sit veritas in ipso intellectu, eo ipso quod cognoscit aliquam simplicem quidditatem: at vero communiter vel transcendentaliter concedo, quod amplius declarabitur in solutione ad quintum.

Ad tertium notandum est, quod Caietanus in Commentario huius articuli videtur dicere, quod intellectus tunc est verus formaliter, eo modo quo veritas tribuitur intellectui, quando apprehendit propositionem veram. Nam tunc, inquit, intellectus est verus hoc modo, quando cognoscit conformitatem sui ad rem. Cognoscere autem conformitatem sui ad rem, nihil aliud est quam cognoscere aliquid in se, ut conforme rei: hoc autem nihil aliud est quam apprehendere complexum aliquod, apprehendendo enim ly homo est, apprehendo aliquid ut conforme. Verba sunt Caietani, quibus fateor novitios decipi posse, existimantes in sola propositione apprehensiva, antequam adveniat iudicium constituti intellectum verum aut falsum formaliter. Sed veritas est in oppositum: neque enim antequam intellectus iudicet, conformis aut difformis sit rei. Quare, pro plena intelligentia huius, nota quod cum verum dicat ordinem ad intellectum, tamquam perfectivum illius, quatuor modis potest intellectus perfici, et conformari rebus ipsis. Primo per speciem intelligibilem. Secundo per simplicem conceptum, quo cognoscit simplicem quidditatem rei. Tertio per propositionem apprehensivam, quam intellectus format, non asserendo nec iudicando, ut contingit in dubitantibus. Quarto per propositionem iudicativam, quam format intellectus asserendo et dicendo seu iudicando, ut cum intellectus assertive dicit, homo est risibilis. Et tunc primo intellectus est verus formaliter, quia tunc conformatur rei significatae per propositionem, et hoc fit iudicante intellectu rem esse sicut per illam propositionem significatur. Quod autem haec sit mens Sancti Doctoris manifeste patet ex verbis huius articuli, ubi dicit, quod quando intellectus iudicat rem ita se habere, sicut est forma, quam de re apprehendit, tunc primo cognoscit et dicit verum. Idem dicit De Veritate, q. 1. art. 3. Et probatur: nam verum est perfectio nostri intellectus, et hac ratione dicit ordinem ad intellectum quasi perfectivum ipsius; sed intellectus non censetur omnino et absolute perfectus per solam propositionem apprehensivam, sed per iudicium; nam per illud conformatur ipsi rei, cognoscendo rem ita esse sicut est: ergo tunc primo est veritas in intellectu formaliter, tamquam in cognoscente veritatem. Secundo probatur hoc. Omnis alia operatio nostri intellectus, et omnis eius discursus ad hoc ordinatur, ut iudicet de rebus quales ipsae sunt, quibusdam quaedam tribuendo, quaedam vero removendo: ergo tunc primo assequitur suam perfectionem, et tunc primo cognoscit et dicit verum, quando per tale iudicium rebus ipsis conformatur. Nec oppositio huius sentit Caietanus in articulo, si attente legatur, immo idem docet aperte, nam ait, tunc primo intellectum cognoscere veritatem, seu conformitatem sui ad rem, cum dicit, homo est, aut homo currit etc. Certum est autem, quod nihil horum dicit intellectus, nisi quando asserit; non asserit autem donec iudicet. Illud vero quod ait, hoc nihil aliud esse, quam apprehendere, non ita accipiendum est, quasi apprehensionem accipiat ut operationem distinctam a iudicio; sed per apprehendere intelligit idem, quod est intellectum formare, vel cognoscere, sed tamen iudicando. Quod si contra hoc obiicias, primum, id quod Arist. docet 1. Perih. c. 1. lect. 3. et 5. De Anima, tex. 21. quod veritas est in compositione et divisione, sive in intellectu componente et dividende, sed cum primum intellectus apprehendit propositionem, componit antequam iudicet, ergo tunc est verus formaliter. Nam de huiusmodi veritate loquebatur Arist. in illis locis, ut patet ex D. Thom. 1. Perih. lect. 3. Confirmatur: in secunda operatione nostri intellectus est veritas formaliter, ut Logici et Metaphysici docent ex illis locis Arist.; et illa propositio apprehensiva pertinet ad secundam operationem nostri intellectus, ut constat: ergo etc. Confirmatur secundo: nam tunc illa propositio est vera, quomodo igitur est veritas in illa? non videtur certe aliter nisi formaliter, cum sit propositio mentalis. Respondetur, illa loca Aristotelis et similia, sic esse intelligenda: in compositione et divisione intellectus iudicantis verum est veritas formaliter. Nam in nostro iudicio, certum est esse compositionem quamdam, ad differentiam iudicii angelici, sive notitia nostra iudicativa sit una, sive multiplex. Similiter respondetur ad confirmationem primam, quod in secunda operatione intellectus iudicantis est veritas formaliter, et donec intellectus iudicat non est formaliter verus aut falsus. Ad secundam confirmationem respondetur facile, quod sicut in propositione vocali et scripta est veritas, sicut in signo, sic etiam in mentali: in illis quidem, sicut in signo instrumentali ad placitum, ut dicunt dialectici; in hac vero, sicut in signo formali. Et per haec patet ad tertium argumentum principale. Cum enim dicit D. Thomas quod veritas formaliter est in intellectu componente, intelligitur componente et iudicante, ut ipse se explicat in artic.

Ad quartum argumentum principale respondetur, concedo maiorem, et nego minorem. Ad cuius probationem negatur antecedens. Et notandum est cum Caietano, quod dupliciter stat intellectum cognoscere conformitatem sui ad rem cognitam. Primo in actu signato, ut quando cognoscit veritatem per simplicem conceptum veri seu conformitatis, ut significatur hoc nomine verum vel conformatio. Secundo modo in actu exercito, et hoc contingit quotiescumque iudicat intellectus de rebus, dicens ita se habere sicut ipse format iudicium de rebus: ad quod non requiritur, quod reflectatur; sed satis est, quod actu directo exerceat iudicium rei, et tunc dicitur cognoscere suam conformitatem in actu exercito. Ad confirmationem respondetur, quod dupliciter potest intellectus reflecti supra suum conceptum Uno modo per alium conceptum sive cognitionem simplicem: et sic nullam conformitatem sui cognoscit in actu exercito. Alio modo reflecti potest per quamdam cognitionem, qua dicat ego conformor, vel non conformor rebus ipsis: et tunc etiam est veritas vel falsitas in hac reflexione, proprie loquendo, sicut quando intellectus directe iudicat, quia tunc etiam intellectus componit et dividit.

Ad quintum respondetur, quod universalitas non est propria ratio obiecti intellectus, sed est conditio obiecti consequens actionem ipsius intellectus. Veritas autem est perfecta forma, intra ipsum intellectum existens. Unde propria eius operatio, quatenus intellectus est, non est cognoscere universale, sed verum in actu exercito. Quare non erit intellectus perfectus secundum propriam formam, donec veritatem cognoscat, exercendo iudicium de rebus.

DUBIUM est: utrum verum dicat intrinsecum ordinem ad intellectum? Et videtur, quod non. Nam verum convertitur cum ente; sed ens non dicit ordinem intrinsecum ad intellectum: ergo nec verum. Secundo. Nam alias sequetur, quod veri natura esset relativa, quod tamen infra impugnabitur. Probatur sequela: nam id quod dicit intrinsecum ordinem ad alterum, est relativum. Tertio. Si aliqua ratione verum diceret intrinsecum ordinem ad intellectum, esset, quia est obiectum intellectus; sed haec ratio nulla est: ergo etc. Probatur minor: nam obiectum praecedit ipsam potentiam; ergo non dicit intrinsecum ordinem ad illam. Probatur secundo. Quoniam ens est obiectum intellectus, et tamen non dicit intrinsecum ordinem ad intellectum: ergo nec verum.

Ad hoc breviter respondetur, quod verum importat ordinem intrinsecum ad intellectum, ita docet D. Thomas artic. seq., ubi dicit, quod sicut bonum addit supra ens rationem appetibilis, ita et verum comparationem ad intellectum. Idem docet apertius D. Thomas, De Verit., q. 1. art. 2. ubi ait, quod sublato quocumque intellectu, nullo modo remaneret ratio veritatis. Et probatur: Veritas, intrinsece, est adaequatio intellectus ad rem sive rei ad intellectum, ut explicuimus, artic. 1.: ergo etc. Praeterea. Verum ex propria et intrinseca ratione addit aliquid supra ens; sed non intelligitur quid sit illud quod addit, nisi ordo ad intellectum; ergo hunc ordinem includit intrinsece. Unde sicut bonum est obiectum voluntatis, dicitque intrinsecum ordinem ad voluntatem, sic etiam verum dicit intrinsecum ordinem, saltem secundum dici et veluti in obliquo, ad intellectum. Et per haec, ad obiecta.