Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

FRATRIS DOMINICI BAÑES

IN D. THOMAE PROOEMIUM

MEDITATIO.

Huius Angelici Doctoris eruditionem, doctrinamque per multos annos continua fere lectione versans nunc mihi incipere videor, eiusque denuo discipulus fieri vehementius desidero. Dum enim huius operis prooemialem ingressum attentius contemplor, divinum eius ingenium satis admirari nequeo. Non me verborum scaturientium luxuries, non rethorum orationis flosculi delectant, vel terrent: sed illud est, quod meum animum summa admiratione merito afficit, quanta videlicet gravitate, quanta orationis suavitate, quanta modestia, profundaque humilitate catholicae veritatis se doctorem offerat, atque promittat. An vero hoc effecerit, nemo, qui in hac sacrae Theologiae mirabili summa candido animo versatus fuerit, ignorare potest. Verum enimvero quoniam multis, qui Theologorum nomine gloriari appetunt, non placent aquae Siloe, quae vadunt cum silentio, nimirum huius Doctoris sancti in docendo tranquillitas, atque suavitas profundissima eruditione abundans, et instar magni et clari, suaviterque currentis fluminis procedens conversi sunt ad aliorum Scholasticorum scripta: in quibus plurimam inutilium argumentorum multitudinem instar turbidi torrentis strepitus personantium inveniunt: eisque suam gloriam aucupantes non mediocriter delectantur: et Divi Thomae sectatoribus insultant, atque illos reprehendunt, quod superficialem doctrinae methodum sequantur, quodque Theologicas difficultates minus profunde attingant et doceant; Visum est etiam et mihi inter omnes mei ordinis novissimo Primariae Cathedrae in hac Salmanticensi universitate insigni, iuvante domino, professori magistrorum meorum vestigia insequenti, illorumque documenta diligenter assecuto in communem Theologorum nostri temporis utilitatem Scholastica commentaria, quae in hanc primam D. Thomae partem desiderabantur, edere. Divinis ergo fretus auxiliis, ac D. Thomae patrocinium deprecans incipiam. Et admonitum esse volo ante omnia candidum Lectorem, ut quae Caietanus Divi Thomae prooemium explicans de semetipso testatur, eadem quasi a me dicta fuerint censeantur.

Prooemium hoc Divi Thomae brevi compendio multam eruditionis supellectilem promittit. Ex quo tria mihi documenta colligo. Primum est; Ad catholicae veritatis Doctorem perfectum duo pertinere, videlicet, provectos instruere, et incipientes erudire.

Secundum documentum est; Qualis esse debeat Scholastici Doctoris intentio, dum Divi Thomae Theologicam summam interpretari parat atque instituit, videlicet, ut ea, quae ad Christianam religionem pertinent, dilucidare pro viribus contendat.

Tertium documentum est; Quae methodus in Scholasticis quaestionibus servanda sit, videlicet, ut inutilia argumenta, eorumque sophistica multiplicatio omnino vitetur: deinde ut verae disciplinae ordo servetur, ut omnis Theologica difficultas proprio loco examinetur et definiatur: et tandem breviter ac dilucide, (quae res difficillima est) universa prosequatur, quantum possibile fuerit pro ipsius materiae, de qua agitur, dignitate. Quae omnia humilitate et divini auxilii confidentia, assiduisque orationibus certius, vel saltem fructuosius Theologus assequetur.

De primo documento meditatio.

Divus Augustinus libro 5. super Gen. cap. 3. inquit; Scriptura sacra sic loquitur, ut altitudine superbos irrideat, profunditate attentos terreat, veritate magnos pascat, affabilitate parvulos nutriat. Cum autem sacrae litterae Spiritu sancto dictante conscriptae praedictam locutionis formam servantes tam varios, tamque mirabiles pro diversitate auditorum effectus operentur; non erit a Catholicae veritatis Doctore alienum, ut pro incipientium capacitate doctrinam suam adaptet, atque disponat, iuxta Apostoli testimonium a D. Thoma citatum 1. ad Corinthios 3. Tamquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Porro non propterea reprehensione dignus erit diligens ac sollicitus Sacrae Theologiae institutor, si provectioribus tum in virtute, tum in disciplina consulens, subtiliores profundioresque quaestiones diligenter ac profunde disputet Apostolicum praeceptum servans, qui ad Romanos 1. dixerat; Graecis ac Barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum. Et iterum: Sapientiam autem loquimur inter perfectos 1. Corint. 2. unde et merito prudentissimus Caietanus observandum animadvertit, hoc Theologicae summae divinum opus ab Angelico Doctore editum novitiis adaptari, non ratione facilitatis aut superficialis introductoriique tractatus: sed quia in rebus profundissimis, abditissimisque mysteriis exacte pertractandis ille modus dispositionis doctrinae brevitatisque verborum servetur, qualem discipulorum, qui ab Aristotelis disciplina ad Sacrae Theologiae studium accedunt, infans ingenium postulat.

De secundo documento meditatio, totius summae Theologicae divisionem continens.

In Isaia capite 8. legimus: Ego Dominus docens te utilia. Ubi autem huiusmodi nobis utilia salutem aeternam inquirentibus contineantur, eodem spiritu loquens Apostolus 2. ad Timothaeum 3. discipulum charissimum ad evangelicum ministerium instituens ait; Ab infantia sacras litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem per fidem, quae est in Christo Iesu In quibus verbis obiter adverte, fidem, quae est in Christo Iesu, fundamentum esse ad sacrarum litterarum instructionem, atque intelligentiam. Deinceps inquit; Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. Ex huius sacri testimonii explicatione, quam ab eodem Divo Thoma lectione 3. in eundem locum Apostoli accepi, visum est mihi secundi documenti talem intelligentiam proferre, ut totius sacrae Theologiae secundum ordinem disciplinae debitum per singulas partes dilucida divisio a novitiis Theologis ante oculos haberi possit.

Alii aliis modis sibi placitis sacrae Theologiae ordinem a Divo Thoma servatum distribuunt. Mihi vero hic maxime placuit. Ait itaque Divus Thomas, doctoris intentionem eam esse debere, ut ea, quae ad Christianam religionem pertinent, dilucidare pro viribus contendat. Sunt igitur Christianae religionis prima fundamenta quatuordecim fidei Catholicae articuli, qui toti populo credendi proponuntur. Septem quidem ad divinitatem pertinere dicimus, videlicet, quod Deus est unus, quod est Pater. quod est Filius, quod est Spiritus sanctus. Ecce quatuor articulos. Quintus est, quod est Creator: sextus, quod est Salvator: septimus, quod est Glorificator. Deinde alios septem ad humanitatem Christi pertinentes distinguit Ecclesia Catholica. Primus, quod Filius Dei Patris et verus Deus incarnatus est virtute Spiritus sancti. Secundus est quod ipsemet Filius factus est homo, natus est ex Maria semper virgine. Tertius quod sub Pontio Pilato passus, et crucifixus, et mortuus, et sepultus est. Quartus, quod descendit ad inferos. Quintus, quod resurrexit a mortuis tertia die. Sextus, quod ascendit in caelum, sedetque ad dexteram Patris. Septimus, quod inde venturus est iudicare vivos et mortuos, ut tribuat unicuique secundum merita sua.

Fortassis non deerit qui me irrideat, atque reprehendat, quod ea, quae infantibus prima litterarum elementa discentibus proponuntur, nunc demum Theologis tam exacte distinguam, atque commendem. Si quis est, qui haec mihi obiiciat, tale responsum accipiat. Ego quidem in Apostolo legi 1. ad Corinthios 13. Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir, evacuavi, quae erant parvuli. Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem Ex quo testimonio plane intelligimus, omnes, quotquot adhuc per fidem ambulant, parvulos esse: eos autem, qui facie ad faciem gloriae lumine perfusi Deum intuentur, viros appellari. Id quod abunde satis Apostolus nos admonet, dum propositam metaphoram parvuli et viri secundum conditionem corporis sic eam adaptavit inquiens: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nemo itaque existimet, quantumlibet sublimi ingenio praeditus divinae disciplinae particeps effectus fuerit, se non iam inter parvulos connumerandum. Immo vero si vere sapit, tunc magis agnoscit, quam sit parvulus. Cum enim consummaverit homo, tunc incipiet. Hanc equidem differentiam inter summos Theologos et vulgares homines Christiani populi invenio, nimirum, quod quanto quisque Theologus sapientior est, tanto magis suam ignorantiam propriamque infirmitatem agnoscit: atque in oculis suis parvulus sibi apparet. Alii vero, qui minorem divinae scientiae cognitionem habent, nesciunt, quantum sibi desit, propriamque ignorantiam ignorant.

Ut igitur unde digressi sumus revertamur, attendamus, quod inquit Apostolus: Videmus nunc per speculum in aenigmate, animadvertamusque, Sacrae Theologiae fundamenta divina aenigmata esse, a quibus tamen ne ad horam quidem mentis aciem avertere licet, dum Sacrae Theologiae per scientificum discursum operam damus. Sed ne te diutius morer, iam accipe totius nostrae Theologiae pulchram, ac placidam partium divisionem: quae tunc optima erit, si ad praedicta fundamenta, tamquam ad propria principia multigenam divinae huius sapientiae materiam reduxero.

Totius Theologiae divisio.

Divus ergo Thomas mirabili ordine hanc summam Theologicam partitus est.

Distinxit ergo illam in tres partes. In hac prima parte disputavit, explicuit, definivit universa, quae circa quinque fidei nostrae ad divinitatem pertinentes articulos merito disputanda, explicanda, ac definienda videbantur. Nam per viginti sex quaestiones universa contemplatur, quae ad ipsum Deum, prout unus in seipso est, attinent. Deinceps vero a quaestione vigesimaseptima, usque ad quadragesimamtertiam circa tres articulos Trinitatis mysterium concernentes versatur. Et tandem a quaestione quadragesimaquarta, usque in finem de ipso rerum omnium Creatore, et ab eo procedentibus creaturis plurima disserit, ne creaturarum ignorantia in Creatoris iniuriam convertatur.

Iam vero, quod Theologi difficillimum negotium est, sed ad intentum finem pernecessarium, in secunda parte exactissime Angelicus Doctor pertractavit. Etenim sextus divinitatis articulus is est, quod Deus est salvator, scilicet peccatorum iustificator. Cum autem Deus omnipotentiam suam parcendo maxime ac miserendo manifestaverit, cumque fidei nostrae ac Sacrarum litterarum finis ille sit, ut salutem miseri consequamur; necesse est, Doctorem Theologum, quasi caelestem animarum medicum in iis plurimum intendere, quae ad animarum salutem conferunt. Quocirca Divus Thomas secundae Partis volumen, ubi de Salvatore, atque hominum acquirenda salute agitur; ita magnum composuit, ut necesse fuerit, ab illius discipulis in duas rursus partes dividi: quarum priorem Primam secundae, alteram vero Secundam secundae appellaverunt. Nunc ergo, ut materiarum, de quibus in utraque agitur, ordinem convenientissimum tyrones intelligant, ego sane ita meditatus sum. Contemplor enim hominem ex prothoparentis originali peccato miserrimum, vulneratum, et semivivum esse relictum. Cui curando praeter Physicas disciplinas necesse est, aliam salutis scientiam adhiberi. Theologus ergo, qui vice Dei salvatoris illius scientiae, quae in remissionem peccatorum a Domino data est, doctorem idoneum semetipsum exhibere parat: necesse est ante omnia, ut corporum Medici consueverunt facere, infirmi curandi arteriae pulsum tentet, ut inde agnoscat aegritudinis magnitudinem, et opportuno tempore medicinale remedium cogitet, atque praecipiat. In huius ergo similitudinis metaphora insistens, en tibi Theologe profero iuxta debitum ordinem universa, quae Divus Thom. contemplatur, ac disserit in sequentibus post Primam partem. Etenim in Prima secundae, dum statim in principio inquirit, utrum homini conveniat agere propter finem et utrum omnia in ultimum finem ordinet et reliqua, quae ad hunc ultimum finem quomodolibet spectare possunt, investigat quid aliud agit, quam rationalis naturae infirmae pulsificam virtutem, motumque vitalem tentare? Idque prosequitur per quaestiones non minus quam octo supra quadraginta, quas si attente legeris, videbis non solum pulsum hominis diligenter tentatum, verum etiam universas animi motiones et partes ac passiones distincte cognitas, omniumque illarum quasi anatomiam exactissime factam. Deinceps vero a quaestione quadragesimanona de habitibus bonis et malis, deque ipsa humanae naturae infirmitate, quae ex originali peccato derivata est, usque ad quaestionem octogesimamnonam, considerationem suam locupletissime protendit. Iam vero a quaestione nonagesima legis regulam ac normam divinam et humanam, quam rationalis natura observare debeat, ante oculos ponit infirmo, ut clamare incipiat, Quis me liberabit de corpore mortis huius? propriamque infirmitatem agnoscens audiat, quod in Apostolo sequitur, Gratia Dei per Iesum Christum, ad Romanos 7. Unde Divus Thomas consequenter a quaestione centesimanona usque ad finem Primae secundae partis in hoc solum versatur, ut gratiae necessitatem exponat atque commendet. Ceterum in Secunda secundae consequenter prosequitur iustificationis impii formales causas specialiori modo exactioreque methodo distribuere, locupletissimeque singula, quae ad perfectam salutem desiderari possunt, ostendere. Nimirum de tribus Theologicis virtutibus, Fide, Spe et Caritate, de quatuor Cardinalibus, ad quas reliquarum virtutum innumerabilis multitudo reducitur, nihil est, quod non ad unguem examinaverit.

Sed quia gratiam, universasque virtutes nemo a Deo recipit, nisi per Iesum Christum salvatorem nostrum, Tertiam partem huius divinae summae Theologicae composuit, ut in ea quicquid ad septem humanitatis articulos explicandos, defendendosque pertineret, aperte doceret, distincteque ante oculos poneret. Id quod per quaestiones quadraginta novem complevit. Porro quoniam capitis nostri divina virtus per septem Ecclesiae sacramenta, quasi per instrumentales causas, dum Christus ad dexteram Dei sedet, applicatur: tandem a quaestione sexagesima Tertiae partis de septem Ecclesiae sacramentis a Christo Domino institutis disserere coepit. At immatura morte praeventus Angelicus Doctor non perfecit, sed solum de sacramentis Baptismi, Confirmationis, et Eucharistiae disputationem complevit; Poenitentiae vero tractatum imperfectum reliquit. Reliqua vero, quae desiderantur ex eiusdem scriptis super quartum librum Sententiarum desumenda sunt. Ubi etiam de ultimo divinitatis articulo, quod Deus sit glorificator, ac remunerator: et de secundo adventu Christi Domini glorioso, qui est septimus humanitatis articulus ita Divus Thomas pertractavit, ut reliquos Scholasticos excesserit: sed ad semetipsum qualem in Theologica summa contemplamur, non accessit, neque quisquam adhuc accedere potuit. Ecce iam, novitie Theologe, quo pacto ex praedictis possis capere Apostolici testimonii intelligentiam, quod nostrae meditationis initium fuit. Ait ergo Apostolus, secunda ad Timotheum, 3. Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum et arguendum, ad corripiendum et erudiendum in iustitia. Est enim Sacra scriptura fundamentum, ut qui habuerit fidem, quae est in Christo Iesu, possit ex eo studio et meditatione exercitatus utilitatem capere ad docendum veritatem, et ad defendendum illam ab eis, qui contradicunt, ut ad Titum, 1. inquit Apostolus: Ut sit potens exhortari in doctrina sana, et eos, qui contradicunt, arguere. Deinde ex eadem Sacra scriptura colliguntur documenta necessaria ad corripiendum homines a vitiis, et ad erudiendum illos in iustitia. Quo fit, ut doctrina sacra utilitatem praestet Catholico Doctori, ut erudiatur et alios erudire possit, non solum in speculativis veritatibus, sed etiam in practicis. Sic ergo quadruplex est effectus Sacrae scripturae, ut ait Divus Thomas super eundem locum, scilicet, docere veritatem et arguere falsitatem quantum ad partem speculativam attinet; quantum vero ad practicam corripere a malo et inducere ad bonum. Huiusmodi ergo eruditione perfectus erit homo Dei ad omne opus bonum instructus. Appellat autem Apostolus hominem Dei, speciali ratione, ministrum Evangelicum et doctorem veritatis. Iuxta illud secundae Petri, primo. Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Sic enim et olim appellabantur prophetae; Homines Dei, ut patet. 4. Regum primo Capite, et alibi saepius.

Iam ergo Theologe, si perfectus homo Dei esse cupis, hoc est, Catholicae veritatis doctor; attende tibi et doctrinae, et Divum Thomam inter Scholasticos Doctores excellentissimum et inter omnes diligentissimum et in arte docendi maxime principem aemulari contende. Is enim universa, quae ad speculativam partem attinebant, mirifice distinxit, atque ordinavit. Quae vero ad practicam spectabant, non minori diligentia, atque eruditione pertractavit.

Ex quibus omnibus praedictis palam constat, Scholasticum Theologum. qui in doctrina Divi Thomae versatus fuerit, idoneum esse Sacrae scripturae doctorem; in eis praesertim dogmatibus, quae praecipua sunt et ad salutem hominum, Ecclesiaeque aedificationem maxime utilia. Ut verbi gratia, quae pertinent ad articulos fidei, ad rationem Spei et Caritatis, reliquarumque virtutum, quae etiam ad praeceptorum Dei obligationem, ad praedestinationem et iustificationem, ad sacramentorum ministerium spectant; nemo ita assequetur, sicut ille qui in huius Angelici magistri doctrina fuerit versatus. Reliqua vero, quae praeter haec in Sacris litteris inveniuntur, faciliora sunt et simplici diligentia poterit Theologus, si voluerit, assequi. Unde immerito quidam diligentes Grammatici, qui Theologorum nomine gloriantur, Scholasticos irrident, quasi sacrarum litterarum ignorantes; cum tamen ipsi multo sunt ignorantiores, non intelligentes Sacrae scripturae maiorem utilitatem possitam esse in dogmatum intelligentia. In quibus error multo perniciosior erit, quam in temporum et numerorum morosa computatione et Sacrae scripturae phrasibus observandis, in quibus omnibus pii Grammatici diligentia magis quam ingenio interdum Scholasticos Theologos superant: tametsi non desint ex nostris, qui in hac etiam parte plurimum valeant. Hactenus de meditatione circa secundum Divi Thomae documentum et Sacrae Theologiae divisionem dicta sufficiant.

Circa tertium D. Thomae documentum eiusdem auctoris meditatio de optimo stylo et ordine procedendi in Scholastica disciplina.

Iam vero de tertio documento reliquum est dicere. Ait namque D. Thomas, propositum intentionis suae illud esse, ut ea quae ad christianam religionem, pertinent, eo modo tradat, sicut expedit ad eruditionem incipientium. Modus autem, qui maxime congruit ad incipientium eruditionem, in hoc maxime consistit, ut quae ad sacram doctrinam pertinent breviter ac lucide magister Sacrae Theologiae prosequatur, secundum quod materia patietur, ut inquit ipse D. Thomas. Tria igitur sunt, quae confusionem pariunt et addiscentis ingenium obruunt. Primum est multiplicatio inutilium quaestionum, articulorum et argumentorum. Secundum est quod ea, quae sunt necessaria, non traduntur secundum ordinem disciplinae. Tertium est earundem rerum frequens repetitio, quae omnino fastidiosa est. Haec sane impedimenta fugiet, qui breviter et dilucide, prosequetur quae necessaria sunt ad sciendum. Etenim brevitati studens ab inutilium quaestionum multiplicatione et a frequenti earundem rerum repetitione facile abstinet. Dum autem distincte ac lucide procedere nititur, necesse est; ut debitum disciplinae ordinem amplectatur. Hic iam ego non sine admiratione dixerim: Quis est hic et laudabimus eum? Dum brevis esse laboro obscurus fio, dixerat Horatius, non mediocrem esse difficultatem intelligens, perspicuitatem verborum et rerum cum brevitate coniungere. Sancti quidem patres Hieronymus, Augustinus, Ambrosius, Gregorius, et alii Graecorum plurimi doctissimi abunde satis scripturarum Sacrarum intelligentiam, multaque doctrinarum semina tradiderunt. Verumtamen disciplinae ordinem servare solliciti non fuerunt; vel quoniam illorum gravitatem non decebat, tam morose singula persequi, vel quia illorum temporum mores et hominum ingenia tam exactam disputandi atque docendi rationem non exigebant: quin potius libros ac tractatus Theologicos, ut sese offerebat adversus haereticos disputandi occasio; locupletissime componebant. Sed postquam sanctorum patrum tam plurima, tamque varia doctrinae sanctae scripta obtinuit Ecclesia, ac postquam haeretici mille subtilitatibus ac decipiendi artibus diabolicis instructi; et Sacram scripturam et Sanctorum patrum doctrinam perperam intelligere ac pestifere praedicare coeperunt, valde necessarium fuit et divina dispositum providentia, ut catholicae Ecclesiae Doctores universa sanctorum Patrum dogmata in ordinem disciplinae redigerent. Neque vero hoc solum effecerunt, verum etiam Philosophorum documenta, quibus doctrina sacra impugnari solebat, ita in artem reduxerunt, ut iam Theologiae veluti fideles ancillae deserviant. Quo factum est, ut mirabili compendio, brevique tempore Sacrae Theologiae discipuli ad omnem contra haereticos disputationem idonei doctores evadant. Inter hos igitur omnes, qui Scholasticae sapientiae operam dederunt, ita Angelicus doctor excelluit, ut merito non iam hominis, sed Angelicum ingenium habuisse videatur. Hic sane breviter ac lucide omnia prosequitur, quantum pro materiae dignitate ac profunditate possibile est. Quem qui imitatus fuerit, non longe ab scopo in docendi methodo aberraverit.

Porro, ut quae theorice dicimus, practice compleamus; circa praedictum documentum quaedam breviter tam pro discipulis quam praeceptoribus advertam.

Notandum itaque primo, quod ad brevitatem scholasticae doctrinae non dissonat quaestionum multitudo, sed inutilium quaestionum. Nam et ipse D. Thomas in hac Theologica summa, quam morte praeventus non omnibus suis numeris absolutam dedit; tamen non minus quam duodecim supra quingentas quaestiones disputavit. Articulorum vero et argumentorum vix possumus numerum complecti. Sed ea brevitas in scholastica disciplina requirenda est, quae inutiles quaestiones, superfluamque earundem repetitionem omnino fugiat. Id quod diligens praeceptor assequetur, si de unaquaque re proprio ac legitimo loco disseruerit.

Nota secundo, quod plurimae quaestiones videntur inutiles in Sacra Theologia parum exercitatis. At vero si quis introspexerit, plurimum utilitatis ad graviores materias pertractandas inveniet. Huius rei saepe exemplum habebis in his commentariis primae Partis, sed praesertim a quaestio. 53. usque ad 58. ubi de motu et cognitione Angelorum plurimae quaestiones disputantur, quae prima fronte curiosae magis quam proficuae fortassis apparebunt. Quae tamen ad intelligentiam mysterii Trinitatis et divinae cognitionis et in rebus existentiae atque operationis Dei plurimum conferunt. Fateor tamen quod interdum in vitium vitio coarctamur alieno, dum plurimarum opinionum doctrinae D. Tho. adversantium argumenta referimus, ut veritas magis elucescat. Sed in his omnibus modus est servandus tam in ipsis rebus quam in verbis, ne prolixitate doctrinae in animis auditorum fastidium generetur.

Nota tertio, non omnem repetitionem vitiosam esse. Nam et D. Thomas in hac summa Theologica eadem aliquando repetit, quae alibi pertractata fuerant, quando materiarum ordo vix aliter servari potest. Sit exemplum. In Secunda secundae, quaestione 10. artic. 12. quaerit; Utrum pueri Iudaeorum et aliorum infidelium sint invitis parentibus baptizandi? Quem titulum iterum in tertia parte, q. 68. articulo 10. repetit; sed alia et alia ratione. Etenim in secunda secundae cum ageret de suscipientibus fidem et quaereret; An infideles possent compelli ad suscipiendam fidem? pueri autem non aliter fidem recipiant, quam per baptismum; necessarium fuit consequenter definire, an invitis parentibus sacramentum fidei posset illis conferri. Rursus in Tertia parte, ordo disputationis exigebat, ut de omnibus qui baptismi capaces erant, sermo fieret, ac proinde disputare oportebat, utrum parentum voluntas esset necessaria, an vero illis invitis possent baptizari. Verum si attente consideres; multo brevius egit in Tertia parte et aliquid novi adiiciens, quam in Secunda secundae disseruerat.

Nota quarto, quam sit necessarium praeceptori Theologo, praesertim in schola dictanti, ab eloquenti ornataque oratione abstinere: quoniam id sine dispendio multi temporis fieri nequit: et scholasticorum argumentorum vim, dictionis mollicies enervat. Curet igitur praeceptor industrius, verborum proprietate res gravissimas breviter dilucidare: et quod uno verbo dici potest, duobus uti superfluum est. Frater Melchior Cano nostri ordinis magister sapientissimus, praeceptorque meus, dum in Sacrae Theologiae Primaria cathedra Salmanticae dictabat, mirum erat, quanto verborum compendio et orationis brevitate multa distincte complectebatur. Verum cum postea librum de locis Theologicis composuisset, et antequam praelo mandaret, mihi legendum tradidisset, ut magister (quae sua erat modestia) discipuli iudicium quaereret; memini me, postquam librum legi, praeceptori respondisse: doctrinae quidem gravitatem profunditatemque plurimum mihi placuisse: tamen orationis continuam affectatamque suavitatem displicuisse. Ille vero libenter meam obiectionem audiens ita rem se habere confessus est. Sed eam excusationem adiecit, quod librum potius exteris nationibus scripserit, quae plurimum eloquentia delectantur, ut dictionis dulcedine allecti catholicam doctrinam imbiberent. Id quod rei probavit eventus. Nam apud Hispanos liber ille non tanti aestimatur, quantum doctrinae dignitas meretur. At vero reliquae nationes illum, et propter doctrinae utilitatem, et orationis suavitatem maximopere venerantur. Ego vero, iuvante Domino, totis viribus conabor, utilitati legentium hoc opus ita componere, ut dicendi stylus, procedendique methodus quaestionum gravitati consonet. Nec certe valde sollicitus ero grammaticorum auribus deservire; dummodo veritas distinctius intelligatur. Semper enim memor sum eius, quod Augustinus 4. de Doct. Christ. ca. 11, Ecclesiasticum Doctorem docens, inquit, Quid prodest clavis aurea, si non aperit? aut quid obest lignea, si aperit? Cogitaveram ego in huius primae partis exordio scholasticae Theologiae methodum praescribere. Sed quoniam huius argumenti gratia elucidandi plurima meditatus sum, quae integrum librum requirebant; idcirco seorsum in aliud tempus huiusmodi tractatum in publicum edere constitui. Sed en Rhodus, en saltus. Iam quod instat, iuvante Domino, exordiamur.