Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

DUBITATUR unice circa primam conclusionem; An sit vera.

Arguitur primo pro parte negativa. Theologia est vere et proprie scientia, ut art. 2. dictum est, ergo non est proprie sapientia. Consequentia probatur. Nam sapientia et scientia condistinguuntur in genere virtutum intellectualium, ut patet ex Arist. lib. 6. Ethicor. cap. 4. et 8. Ubi distinguit virtutes intellectuales in intellectum, sapientiam, scientiam, prudentiam, et artem, ergo non potest eadem virtus intellectualis esse sapientia et scientia.

Arguitur secundo. Sapientia est virtus altior, quam scientia et intellectus, ut colligitur ex Arist. lib. 11. Metaph. cap. 1. et Divus Thomas docet. 1. 2. q. 66. artic. 5. ad ultimum. Sed nostra Theologia non est aliquid altius quam habitus principiorum qui est ipsa fides, ergo non est sapientia.

Arguitur tertio. Sapientia proprie consistit in pura contemplatione veritatis, ut ait Aristo. in. 1. Metaphy. cap. 2. Quamobrem dicit eam esse liberam, et quae sui ipsius gratia acquiritur: sed Theologia, ut in artic. 4. dictum est, non consistit in sola contemplatione veritatis, sed etiam est certo modo practica et dirigens actiones, ergo non est sapientia.

Arguitur quarto. Sapientia, ut docet Arist. ibidem, est quae potest assignare causas omnium scibilium: sed hoc Theologia non efficit, ut patet: ergo non est sapientia.

Arguitur quinto, et probatur, quod saltem non sit maxime sapientia. Est argumentum. Illa est maxime sapientia, quae directiva est aliarum scientiarum, sicut Metaphysica dirigit alias scientias; Theologia vero non dirigit Metaphysicam, quin potius Metaphysica videtur dirigere Theologiam: ergo. Probatur minor. Quia fere nulla est quaestio Theologica, in qua non plurima ex Metaphysicis adducamus. At Metaphysica omnia determinat sine adminiculo Theologiae: ergo.

Arguitur sexto. Quia sapientia revelata consistit in adimpletione mandatorum Dei, iuxta illud Deuter. 4., ubi posteaquam fuerat factus sermo de mandatis, dictumque fuerat: Observabitis et implebitis illa, subiungitur: Hae est enim vestra sapientia et intellectus coram populis; sed hoc officium non pertinet ad Theologiam: ergo non est sapientia revelata. Conradus super. 1. 2. quaest. 57. arti. 2. negat Theologiam esse sapientiam.

Pro intelligentia huius difficultatis nota cum Caietano. 1. Poster. ca. 10. dub. ulti. ad secundam obiectionem, ubi ait, quod sicut scientia dupliciter sumitur: uno modo formaliter prout est habitus per demonstrationem acquisitus; alio modo, ut virtus, quae facit bonum habentem et opus eius bonum reddit, ita et sapientia dupliciter considerari potest. Uno modo ut virtus; altero modo, ut per demonstrationem acquiritur. Si loquamur de sapientia, et scientia, ut sunt in genere virtutis, sic adinvicem condistinguuntur. Quoniam alio modo perficitur intellectus iudicando de rebus per causas altissimas, et alio modo iudicando per causas inferiores. Et quoniam Aristot. in. 6. Ethic. loquebatur de sapientia et scientia ut virtutes sunt, ideo sapientiam distinxit contra scientiam; et similiter D. Tho. 1. 2. q. 57. art. 2. ubi ponit tres habitus intellectuales speculativos, scilicet, intellectum, scientiam et sapientiam. Et similiter in Opusc. 70. super Boëtium de Trin. q. 5. secundum ordinem quaestionum a principio Opusculi artic. 1. ad primum, inquit, quod. 6. Ethic. determinat Arist. de habitibus intellectualibus in quantum sunt virtutes intellectuales. Et ait, quod distinguuntur secundum modos, quibus perficiunt intellectum. Docet secundo Caietanus ubi supra, quod sapientia non distinguitur a scientia, sicut una species contra aliam, sed sicut proprium contra commune. Atque ita solum differet ab aliis scientiis sicut perfecta species ab aliis imperfectioribus. Et quidem hoc verum esse, probatur ex Arist. 1. Metap. cap. 1. et 2. ubi docet, Metaphysicam esse sapientiam, et tamen constat, Metaphysicam non differre ab aliis scientiis, nisi sicut perfectissima species. Et D. Thomas in Opusc. citato. q. 2. art. 2. ad 1. inquit, quod sapientia non dividitur contra scientiam sicut oppositum, sed quia se habet ex additione ad scientiam. Est enim sapientia, ut dicit Philosophus. 6. Ethic. c. 8. caput omnium scientiarum regulans omnes alias in quantum de altissimis principiis est. Et in. 1. Metaphy. appellatur Dea scientiarum.

Nota secundo, quod aliqui Theologi volunt distinguere sapientiam, ita ut dupliciter accipiatur. Uno modo, ut est scientia, quae considerat per altissimam causam. Et ita dicunt verificari, quod modo dicebamus, sapientiam differre ab aliis scientiis solum sicut perfectissimam speciem. Altero modo volunt, accipi pro quodam habitu supremo et eminenti, qui sub unica ratione formali, quae est ratio ipsius habitus, se extendat ad cognitionem principiorum omnium et conclusionum. Et sic ille habitus neque est intellectus, neque est scientia; sed eminenter intellectus et scientia. In qua acceptione aiunt differre sapientiam ab omnibus aliis scientiis non sicut speciem contentam sub genere scientiae, sed sub alio genere. Et de tali sapientia verificant, quod sit altior habitu intellectus. Et ita interpretantur D. Thomam in. 1. 2. q. 66. art. 5., et Arist. 6. Ethic. cap. 5.

SED mihi notandum tertio videtur, quod praedicta acceptio est inintelligibilis eo pacto, quod a quibusdam modernis proponitur. Primo quidem quoniam Arist. loquitur de virtutibus intellectualibus humanis, quae vel naturaliter inditae sunt, vel propria operatione acquisitae. Ut. v. g. intellectus est habitus naturaliter inditus: scientia vero est habitus acquisitus. Hinc est argumentum. Sapientia in praedicta acceptione non est habitus naturaliter inditus hominibus, alias omnes essent sapientes. Rursus neque est habitus acquisitus. Nam vel acquiritur per demonstrationem, et sic est scientia; vel acquiritur ex actibus, qui proficiscuntur ab habitu primorum principiorum, et hoc esset ridiculum: tum quia circa prima principia non generatur habitus, tum etiam quia tam habitus ille genitus esset minus perfectus quam habitus primorum principiorum, in cuius virtute generatur. Ergo non est in nobis aliquis habitus sapientiae, qui non sit sub genere scientiae per se et formaliter. Fateor tamen, quod talis sapientia reperitur in Deo, qui sub eadem ratione cognoscit principia et conclusiones per causam altissimam, scilicet per cognitionem divinae essentiae. Reperitur etiam in beatis, quatenus vident Deum, et in ipso, tamquam in altissima causa, vident omnia scientiarum obiecta cum suis principiis. Ac similiter concedo, quod scientia infusa animae Christi Domini est sapientia illo modo eminenti supra scientiam nostram et habitum primorum principiorum: immo et in Angelis naturaliter est ista sa- pientia, in quibus non distinguitur habitus scientiae ab habitu primorum principiorum. In omnibus autem praedictis tribus sapientiis invenitur ratio scientiae, quatenus ipsa cognitio extenditur ad conclusiones sive effectus, quamvis sit eadem cognitio causae. Verum in cognitione humana, fateor, me non intelligere, quaenam, et quomodo, et unde sit ista sapientia, cuius ratio formalis superior sit quam ratio formalis habitus primorum principiorum, qui dicitur intellectus; quoniam immediate perficit intellectum ad assensum sine aliquo discursu, sed statim cognitis terminis iudicet veritatem aut falsitatem, et rursus superior etiam sit quam habitus per demonstrationem acquisitus. Et denique in Arist. ego non agnosco aliam sapientiam simpliciter quam Metaphysicam, quam per demonstrationem acquiri omnes fatentur.

Notandum ergo quarto, quod quemadmodum in praedicamento Qualitatis dividitur dispositio, quae est prima species qualitatis, in habitum et dispositionem, tamquam in species; et nihilominus habitus est dispositio difficile mobilis. In quibus locutionibus oportet observare, quod nomen dispositio aequivoce sumitur. Uno modo ut est nomen generis subalterni, ut abstrahit a qualitate facile vel difficile mobili. Altero modo ut appropriatur alteri parti specificae et condistinctae habitui, quae intrinsece includit, quod sit facile mobilis: ita videtur mihi scientia distinguenda ut uno modo accipiatur in genere pro habitu acquisito per demonstrationem; et deinde dividatur in sapientiam et scientiam: ut sapientia sit scientia per causam altissimam; scientia vero, ut condistinguitur a sapientia, importet cognitionem per causas inferiores. Ceterum ipsa sapientia, quae est habitus acquisitus per demonstrationem, quomodo sit superior intellectu, qui est habitus primorum principiorum difficultatem habet. Sed nihilominus ita mihi videtur explicandum: quod haec superioritas in sapientia humana non consistit in hoc, quod per ipsam assentiamus primis principiis. Hoc enim proprium est intellectus, ut cognitis terminis immediate assentiat primis principiis. Neque consistit in hoc, quod sapientia demonstret prima principia, quoniam sunt indemonstrabilia. Sed consistit in hoc, quod per sapientiam, hoc est, per Metaphysicam acquisitam, sit potens homo explicare prima principia non solum aliarum scientiarum, sed etiam ipsius Metaphysicae, et illa defendere ab impugnatoribus; id quod ad nullam aliam scientiam pertinet, sed quaelibet scientia inferior omnino praesupponit sua principia, neque officium illius est explicare vel defendere illa, sed hoc proprium est Metaphysicae. Et ratio huius est. Quia Metaphysica habet pro obiecto ipsum ens, cuius cognitionem distinctam et perfectam non per aliam scientiam acquirit homo quam per Metaphysicam. Incipimus enim in nostro discursu a cognitione entis confusa, et paulatim per alias scientias perficitur nostra cognitio circa quasdam particulares rationes entis. Sed tamen in sola Metaphysica entis perfecta cognitio habetur, ad quam pertinet considerare proprias illius passiones et distinctionem ipsius esse ab essentia. Atque ex hac ratione entis, quae est maxime abstracta a materia, et invenitur essentialiter in primo ente, provenit ut haec sapientia iudicet eo modo, quo possibile est de aliis scientiis et de ipsarum principiis; et insuper ad se ipsam revertatur, et circa sua propria principia se exerceat, propterea quod terminos illius iam distinctius penetrat, ac proinde aliqualem illorum rationem potest reddere. Quod non pertinent ad habitum primorum principiorum, ac proinde quantum ad hoc sapientia ponitur a Divo Tho., 1. 2. q. 66. art. 5., maxima inter virtutes intellectuales. Quod si quis attente legerit Divum Thomam in 1. 2. q. 57. art. 2. videbit, nos non ex nostro cerebro praedicta documenta confinxisse, sed ex ipsa D. Thomae doctrina accepisse. Sed insuper ipsa ratio nobis suffragatur. Quoniam id quod dicimus intelligibile est, oppositum autem intelligi non potest, ut ostendimus in tertio notabili.

HIS ita constitutis circa scientiam et sapientiam humanam, facile iam erit ostendere quomodo nostra sacra Theologia vere et propriae sapientiae rationem habeat.

Sit ergo unica conclusio. Sacra Theologia vere et proprie est sapientia. Probatur. Quia sacra Theologia est scientia per causam altissimam, ergo est sapientia. Consequentia patet ex definitione sapientiae. Antecedens probatur. Quia sacra Theologia habet pro obiecto proprio ipsum Deum, qui est maxime ens et causa totius generis sub ente. Et confirmatur. Quia habet pro obiecto ipsum Deum ut cognoscibilem lumine superioris ordinis: ergo si Metaphysica est sapientia supra omnes alias humanas scientias, propterea quod ipsius proprium obiectum est ens, in cuius cognitione pervenitur aliquo modo ad cognitionem Dei, multo magis erit sapientia sacra doctrina, cuius proprium obiectum est ipse Deus sub tali ratione tam eminentis luminis, ut cognoscantur de Deo etiam quae naturale lumen superant. Et praeterea probatur conclusio. Quia omnes proprietates, quae conveniunt sapientiae, prout ab Aristotele et Philosophis definitur, conveniunt nostrae Theologiae, ut in solutionibus argumentorum patebit: ergo est sapientia.

AD argumenta in oppositum respondetur.

Ad primum, nego consequentiam; et ad probationem respondetur, quod scientia condistinguitur contra sapientiam, prout significat habitum acquisitum per inferiores causas.

Ad secundum argumentum respondetur, quod nostra Theologia secundum aliquid convenit cum humana sapientia, quantum ad hoc, quod utraque convertitur ad explicanda et defendenda sua prima principia. Unde bene possumus concedere, quod secundum aliquid Theologia est excellentior fide. Quoniam ad fidem non pertinet rationem sui reddere. Verumtamen simpliciter loquendo habitus fidei perfectior est nostra Theologia, praesertim pro isto statu. Ceterum inter sapientiam humanam et habitum primorum principiorum maior potest esse differentia in hoc, quod humana sapientia sit excellentior quam intellectus. Et ratio est. Quia distincta cognitio entis, de quo sunt prima principia Metaphysicalia, pertinet ad ipsam sapientiam; distincta vero cognitio Dei, de quo est fides, non pertinet ad nostram Theologiam, sed ad lumen gloriae. Et propterea non habet talem excellentiam et tantam supra fidem, sicut habet Metaphysica supra intellectum.

Ad tertium argumentum respondetur, quod humana sapientia propter suam limitationem praecise consistit in pura contemplatione veritatis. Et de hac loquitur Aristoteles in loco citato. Ceterum nostra Theologia, propterea quod est altioris ordinis, quamvis principaliter et primario consistat in contemplatione veritatis, tamen etiam per se secundo extenditur ad actiones, per quas homo dirigitur ad assecutionem perfectae contemplationis primae veritatis.

Ad quartum argumentum respondetur, quod neque ad sapientiam humanam pertinet assignare causas omnium scibilium immediate et per se ipsam, sed solum explicare et defendere principia aliorum scibilium, propterea quod sapientia eiusdem ordinis est cum aliis scientiis. At vero nostra Theologia, cum sit altioris ordinis, solum habet explicare et defendere propria principia. De aliis vero principiis aut conclusionibus aliarum scientiarum habet iudicare, an sint consonantia vel dissonantia cum suis primis principiis; et quomodo gratia perficiat naturam, et natura non repugnet gratiae. Si quid autem invenit in aliis scientiis, quod veritatibus fidei repugnet, etiam si naturales Philosophi putent illius se scientiam habere, pertinet ad Theologum ostendere, quod illorum rationes non sunt demonstrationes, et quod dissolvi possunt. Ut si, v. g. Philosophus aliquis gentilis intendat naturali ratione ostendere, quod in sacramento altaris sit substantia panis, quia sunt propria accidentia panis, quae non possunt esse sine subiecto, quoniam accidentis esse est inesse; ad Theologum pertinet respondere et invenire solutionem dicendo, quod Auctor naturae, qui est causa totius esse substantiae et accidentis, potest supra ordinem naturalem operari et conservare accidentis esse absque actuali inhaerentia ad substantiam. Neque enim est de essentia accidentis, ut actu inhaereat, sed ut habeat aptitudinem inhaerendi. Atque ita ostenditur, quod ratio gentilis Philosophi concludit. Et hoc officium fecit egregie Divus Thomas in Summa cont. gentes.

Ad quintum argumentum iam partim responsum est in praedicta solutione ad quartum. Sed pro maiori complemento respondetur, quod nulla scientia, etiam Metaphysica, dirigit Theologiam. Sed tamen omnes scientiae ancillantur ei, et praesertim Metaphysica, ut etiam hic verificetur, quod supremum infimi attingit infimum supremi. Atque ita plurimum utilitatis habet, quod Theologus circa Metaphysicalia principia sese exerceat. Sed profecto ipsamet Metaphysica maiorem habet nitorem et perfectionem dum Theologiae deservit, quam dum inferioribus imperat, aut seorsum addiscitur. Id quod experimento manifestum est, maxime Theologiam D. Thomae addiscentibus. Hi enim prae ceteris in Metaphysicalibus eruditissimi evadunt. Habemus ergo, quod Metaphysica dirigitur et perficitur a Theologia.

Ad sextum argumentum respondetur, quod ut in plurimum in Sacris litteris nomine sapientiae intelligitur, vel donum sapientiae, de quo dicit D. Tho. in solutione ad tertium, quod iudicat de iis, quae agenda sunt per modum inclinationis; aut etiam fit sermo de cognitione fidei. Verumtamen etiam alias saepe fit sermo de sapientia Theologica, ad quam pertinet scripturarum interpretatio, et circa ea, quae sunt fidei ratiocinatio, iuxta illud quod dicit Christus Dominus: Omnis scriba doctus in regno caelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Dicitur autem scriba doctus in regno caelorum, praedicator et Doctor Evangelicus, qui ex multa cognitione scripturarum scit proferre, quid cuique expediat. Et Ecclesiast. 39 capite, de hac sapientia dictum est: Sapientiam omnium antiquorum exquiret sapiens, et in prophetis vacabit. Et multa alia, quae Theologo conveniunt. Sed paulo post dicitur, quam necessaria sit oratio ad utilitatem Theologiae et exercitium ac ministerium illius. Inquit enim: Cor suum tradet ad vigilandum diluculo ad Dominum, qui fecit illum, et in conspectu Altissimi deprecabitur. Aperiet os suum in oratione, et pro delictis suis deprecabitur. Si enim Dominus magnus voluerit, spiritu intelligentiae replebit illum, et ipse tamquam imbres mittet eloquia sapientiae suae. Ecce ubi loquitur de dono sapientiae, quod dicitur spiritus sapientiae, sine quo omnis alia sapientia vana est et inutilis, saltem habenti. Quoniam quid prodest homini, si universum mundum lucretur, se ipsum autem perdat et detrimentum sui faciat?