Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

CONCLUSIO est affirmativa. Ratio est: quia naturale est homini, ut per sensibilia ad intelligibilia veniat; ergo convenienter in Sacra Scriptura traduntur nobis spiritualia sub metaphoris corporalium. Vide solutionem ad tertium, ubi ex D. Dionysi. ca 2, Caelest. Hierar. triplicem rationem assignat, quare in Scriptura divina traduntur potius sub figuris vilium corporum quam nobilium.

DUBITATUR in hoc articulo: An conclusio Divi Thomae vera sit?

Pro parte negativa arguitur primo. Theologia est vera scientia, ut definitum est supra artic. 2.; sed scientia non debet uti metaphoris, ergo neque sacra Theologia. Consequentia patet. Minor probatur. Nam ut dicit Arist. 2. Post., tex., 22., ratio demonstrativa debet fugere locutiones metaphoricas, quia demonstrator procedit per discursum, in quo medium et extremitates debent accipi in propria significatione; alioquin committitur aequivocatio. Et confirmatur. Nam figurata locutio est obscura, ergo Sacra Doctrina non debet uti figurata locutione.

Secundo. In cognitione supernaturali descendimus a Deo ad ipsas creaturas, ut docet D. Tho. 4. Cont. Gent., ca. 2. ergo intellectus in cognitione supernaturalium non indiget aliqua similitudine, quae desumatur ex creaturis. Patet consequentia. Nam in hac cognitione prius est cognoscere Deum, quam omnem creaturam. Tertio.

Intellectus, qui intelligit rem aliter quam est, est falsus: sed intellectus qui intelligit Deum per huiusmodi metaphoras, intelligit Deum aliter quam est, ergo. Maior est certa. Minor probatur. Nam Deus in se est spiritualis et immaterialis: at per huiusmodi similitudines repraesentatur corporaliter, ergo intellectus per metaphoras intelligit Deum aliter quam est, ergo non est conveniens, quod Sacra Doctrina utatur metaphoris. Quarto.

Scientia fit per assimilationem intellectus ad rem scitam: sed intellectus noster cum sit incorporeus et immaterialis maiorem similitudinem habet cum rebus divinis, quam cum rebus corporalibus, quae materiales sunt, ergo magis se habet ad cognoscenda divina, quam huiusmodi corporalia, ac per consequens per similitudinem corporalium divina manifestari non debent. Ultimo arguitur.

Nam ratio D. Tho. nulla est; ergo conclusio eius est falsa. Antecedens probatur. Nam ex eo quod intellectus hominis accipiat cognitionem suam a sensu, non recte colligitur, quod debeat uti metaphoris: alias enim sequitur, quod in omni cognitione debeat uti metaphoris, quod est falsissimum.

Omnis enim nostra cognitio ortum habet a sensu. PRO intelligentia huius quaestionis notandum est primo cum D. Tho. infra in q. 88., art. 2. quod res spirituales et immateriales cognoscuntur ab homine pro isto statu per comparationem et remotionem ad res materiales. Et ita D. Diony. lib. 2. de Cael. Hier. c. 20. dicit quod ex rebus materialibus ascendere possumus in aliqualem cognitionem immaterialium rerum, non tamen perfectam: Quia non es sufficiens comparatio rerum materialium ad immateriales, sed si quae similitudines accipiuntur ad immaterialia, intelligenda sunt multum alias dissimiles. Et probatur fundamentum hoc. Nam omnis nostra cognitio pro isto statu ortum habet a sensu. Unde nihil potest esse in intellectu, quin prius fuerit in sensu vel ratione sui, vel ratione alterius obiecti, quod proportionem habet cum illo. Item obiectum nostri intellectus pro isto statu est quidditas rei materialis, ut docet D. Tho. infra in q. 84. art. 7; ergo intellectus pro isto statu nihil potest intelligere, nisi quod habet proportionem cum quidditate rei materialis.

Secundo notandum est, quod res spirituales et immateriales, non possunt esse per se in phantasia neque in sensu; et ideo debent esse in sensu ratione alicuius obiecti materialis. Qua ratione Theologi definiunt, quod res immateriales et spirituales non possunt cognosci pro isto statu per proprias species, sed per species rerum materialium. Quoniam species abstrahuntur a phantasmatibus rerum corporalium, rerum vero spiritualium non sunt phantasmata quibus repraesententur, unde neque possunt esse in sensu, ratione sui.

Tertio est advertendum, quod in cognitione supernaturali est duplex cognitio, alia apprehensiva, alia iudicativa. Nam apprehensio praesupponitur ad iudicium. In iudicio autem supernaturali est descensus. Nam prius iudicamus de divinis et descendimus ad humana; et iudicamus de illis in ordine ad divina. In cognitione vero apprehensiva semper est ascensus a creatura usque ad Deum. Quoniam apprehensio pertinet ad ordinem naturae. Sic enim apprehendit paganus sicuti christianus. Non enim differunt nisi in firmo iudicio. Et ratio est manifesta. Nam mysteria supernaturalia, quae pertinent ad fidem, cognoscuntur a christiano per species acquisitas et naturales, non enim infunduntur novae species christiano; species vero acquisitae in homine abstrahuntur a phantasmatibus. Unde res, quae habet speciem in intellectu nostro, prius fuit in phantasmate. Phantasma vero, rei corporeae est, ergo quidquid intelligimus in isto statu debet esse materiale, vel per comparationem ad rem materialem, ita ut sit ascensus a re materiali usque ad spiritualem.

Ultimo adverte, quod haec scientia, ut diximus art. 4., propter suam eminentiam habet rationem scientiae practicae et speculativae. Unde non solum ordinatur ad contemplationem veritatis supernaturalis, verum etiam ad rectam operationem.

HIS positis fundamentis, pro decisione veritatis sit unica et certa conclusio. Convenientisime Sacra Scriptura et Doctrina Sacra utitur metaphoris. Haec conclusio probatur primo, ex usu Sacrae Scripturae. Nam in variis et diversis locis utitur metaphoris, et similitudinibus, ergo illud convenientissimum est.

Secundo probatur. Quicquid homo intelligit in hac vita est quidditas rei materialis vel aliquid habens se ad modum quidditatis materialis; ergo si intelligit spiritualia et divina, debet illa intelligere ad modum rei materialis, et per comparationem materialem. Et ita dicit Caiet. in hoc articu. quod similitudo et metaphora supplet vicem speciei, quod est dicere, quod per speciem rei, cuius est similitudo, intelligimus spirituale. Et haec est explicatio Divi Thomae. Confirmatur.

Mysteria supernaturalia excedunt capacitatem nostri intellectus propter suam altitudinem; ergo non possumus supernaturalia et divina cognoscere secundum suum modum, sed nobis sunt proponenda secundum modum nostrum, scilicet, per ordinem ad res materiales. Et hic est sensus illius loci 1. Corint. 2. ubi dicit Paulus loquens de huiusmodi mysteriis: «Neque in cor hominis ascenderunt». Nam ut dicit D. Aug. tract. 1. in Ioan.: «Divina mysteria, quando cognoscuntur ab homine, quoniam cognoscuntur per ordinem et comparationem ad rem materialem, et per similitudines materiales, amittunt de sua perfectione. Et ideo non ascendunt in cor, sed descendunt, quoniam non percipiuntur ab homine secundum modum suum altissimum quem habent in se, sed secundum modum nostrum». Et ita D. Tho., 2. 2. q. 23. arti. 6. ad 1. dicit, quod ea, quae sunt infra animam nobiliori modo sunt in anima, quam in seipsis, quia unumquodque est in anima secundum modum eius, in quo est, ut habetur in libro De causis.

Quae vero sunt supra animam, nobiliori modo sunt in seipsis, quam sint in anima. Probatur tertio. In homine est duplex pars cognoscitiva, scilicet, intellectiva, et sensitiva; ergo ad divinam providentiam pertinet, ut utraque pars secundum quod possibile est, in divina reduceretur; ergo conveniens est, ut utatur figuris rerum corporalium, quae sensitiva parte capi possunt. Hanc rationem amplificat D. Tho., in 1. d. 34. q. 3. art. 1. Vide etiam apud illum plures alias rationes in Prologo I. Sent. art. 5. Quarto probatur.

Haec scientia propter suam eminentiam est simul practica et speculativa, ac proinde non solum est demonstrativa, sed exhortatoria, ergo convenienter in exhortationibus utitur metaphoris. Antecedens patet ex 4. notab. Consequentia probatur. Quoniam huiusmodi locutiones metaphoricae magis delectant, et movent audientem. Quia figurata locutio nihil aliud est, quam figura et similitudo alicuius: quando autem aliquid repraesentatur figuris ac similitudinibus corporeis, magis afficit, quam si simplici locutione proponatur.

Ultimo. Aliae scientiae utuntur aliquando metaphoris, ergo et Theologia potest illis uti. Antecedens probatur. Nam in prima parte scientiae etiam demostrativae, licitum est uti metaphoris, ut patet in Arist. 1. Phys. ubi probat per metaphoram ad artificiata, esse duo principia in ente naturali. In secunda vero parte, ubi infert conclusiones, non licet uti metaphoris; ergo scientiae utuntur aliquando metaphoris. Vide D. Aug., lib. Cont. mendacium, c. 10. et lib. 3. de Doct. Christ. ca. 5. usque ad 16; et lib. 10. de Civit. ca. 14. Ex quibus locis desumptae sunt rationes D. Tho.

Aliae rationes solent adduci a sanctis Patribus ad probandum, quod Sacra Scriptura convenienter utatur metaphoris. Prima est, ut tenacius res sacras in memoria habeamus. Nam tota memorandi difficultas in nobis ex potentiis sensitivis provenit. Quocirca oportebat iuvare potentias istas sensibilibus signis ipsis proportionatis. Secunda ratio est, ut suavius res divinas caperemus. Nam cum in semetipsis ab omni sensu quam remotissimae sint, nisi signis sensibilibus vestirentur, insuaves apparerent hominibus, qui sensibus utimur. Circa hanc rationem vide D. Tho. hic in solut. ad 1. Circa quam est advertendum, quod D. Thomas non docet, huiusmodi sensibilia signa non adhiberi in Scriptura Sacra propter delectationem Sed tantum docet, quod ars poetica non habet alium finem proximum, nisi delectationem praestare. Et idcirco metaphoris utitur propter delectationem tamquam propter finem potissimum. Ceterum finis proprius et immediatus Sacrae Scripturae et Doctrinae non est delectatio, sed ipsa cognitio veritatis divinae. Et ad hanc cognitionem metaphoras ordinat tamquam ad proprium finem, ad delectationem vero tamquam ad aliquid valde conducens, ut homines suum consequantur finem.

Tertia ratio est, ut divinae veritates per hanc scientiam comparatae sint nobis pretiosiores. Nam quae facile invenimus, cito contemnimus. Unde est proverbium, difficilia pulchra.

Quarta ratio est, ut maiori cum aviditate divina discamus mysteria. Nam homo maxime plenus est curiositate ad arcana et recondita cognoscenda et investiganda.

Quinta ratio est, ut tolleretur fastidium. Nam cum Sacra Doctrina eadem conculcet nobis saepe, et hoc quidem propter gravissimam necessitatem, ut a memoria nostra non excidant, necessarium fuit, ut sub diversis figuris mysteria haec recenserentur nobis, ne repetitio fastidium generaret.

Haec ratio est D. Aug., lib. 2. de Doct. christ. c. 6. Ultima ratio est, ut una atque eadem littera multos sensus fidei, et moribus componendis maxime idoneos Spiritus Sanctus comprehendere in Scriptura, ut D. Aug. docet lib. 11. de Civi. Dei, cap. 19. Ut v. g. cum Christus dixit: Vos estis sal terrae, mirum est quam multipliciter explicetur metaphora haec propter salis multas proprietates.

Verumtamen circa istam conclusionem adverte, quod in hac refugere debemus duo extrema in intelligendis metaphoricis locutionibus. Alterum est eorum, qui vehementer delectantur figuratis locutionibus, et ubi nulla est figura, figuram ipsi fingunt. In quod extremum incidit Origen. super Gen. ut ait Hier. in Epis. ad Pamachium adversus errores Ioann. Ierosolymitani. to. 3. Unde Aug. lib. 8. super Gen. ad litter. c. 7. ponit regulam, quod quotiescumque voces in propria significatione non important sensum absurdum et falsum, semper debent exponi in propria significatione, nam alias non poterit stare veritas firma Sacrae Scripturae, quia omnes confugerent ad sensum metaphoricum. Quando autem in propria significatione faciunt sensum absurdum, tunc confugiendum est ad metaphoricum, sicut vicit leo de tribu Iuda. Aliud vero extremum est eorum, qui sectantur morem Iudaicum, omnia in propria significatione interpretantes, etiam illa, quae scripta sunt metaphorice, et multi olim inciderunt in hoc extremum, ut dicit Hier. super Ezech. cap. 36. de qua re vide D. August. libro. 3. de Doctrina Christiana, capite 10. 15. et 16.

Secundo est advertendum, quod quando divina Scriptura utitur metaphora, Theologus debet dare operam, ut intelligat optime naturam et proprietatem rei, qua utitur Scriptura in figura, et notare solum illud, in quo metaphora fundatur, utibi. «Estote simplices, sicut columbae» notare simplicitatem columbae, prudentiam serpentis, alias autem proprietates relinquere. Vide Eusebium lib. 8. De praepar.

Evang., c 3. HIS suppositis respondetur ad argumenta in contrarium.

Ad primum respondetur, quod cum haec scientia sit practica et speculativa, non solum est demonstrativa, sed etiam exhortatoria, et ita convenienter utitur metaphoris, ut diximus.

Secundo respondetur, quod scientia in prima parte utitur metaphoris etiam si sit speculativa, ut diximus de Philosopho in 1. Phi.

Ultimo respondetur, quod haec scientia cum sit suprema et altioris ordinis, et nos cognoscamus divina per comparationem et remotionem ad res materiales, necessario debet uti metaphoris.

Ad secundum argumentum respondetur, quod in cognitione apprehensiva Dei etiam est ascensus a creatura mundi usque ad Deum, ut diximus in tertio notabili; et ideo necessaria est metaphorae comparatio et similitudo, ut possimus res divinas apprehendere et recte iudicare.

Ad tertium respondetur cum D. Tho. infra q. 13. artic. 12. ad 3. et in q. 14. art. 6. ad 1. et in q. 85. art. 1. ad 1. et 1. cont. c. 3. quod intelligere rem aliter quam est contingit dupliciter. Uno modo ex parte obiecti, ut si quis intelligat obiectum aliter se habere quam sit, et in hoc consistit falsitas. Ut si quis existimaret quod Deus in se sit corporeus, cum sit spiritualis.

Secundo modo potest intelligi res aliter quam est, ex parte intellectus, ita ut modus ille non transeat ad rem, sed intellectus modum habeat contrarium in intelligendo ad modum, quem res habet in se; v. g. intellectus intelligit materialia, ipse tamen intellectus modum habet contrarium, quoniam intelligit spiritualiter. Item intellectus intelligit Deum, qui simplicissimus est, complexe et componendo. Intelligere vero rem aliter quam est isto modo non causat falsitatem. Nam modus intellectus non transit ad rem neque attribuitur illi, sed est modus necessarius ex parte ipsius intellectus. Ita etiam in proposito, Deus intelligitur per comparationes et similitudines materiales aliter quam sit, id est alio modo, non tamen inde sequitur, quod sit falsitas.

Ad quartum respondetur, quod est quaedam assimilatio secundum convenientiam in natura, et sic est maior similitudo intellectus nostri ad divina, quam ad sensibilia. Sed haec non est illa, quae requiritur ad scientiam. Est etiam alia assimilatio per informationem, quae requiritur ad cognitionem, sicut visus assimilatur colori, cuius specie informatur pupilla. Haec autem informatio non potest fieri in intellectu nostro secundum viam naturae, nisi per species abstractas a sensibus. Quia sicut dicit Philosophus, 3. De Anima, c. 7. sicut se habet color ad visum, ita phantasmata ad intellectum, et ideo constat, quod hoc modo intellectus magis potest assimilari sensibilibus, quam divinis.

Ad ultimum respondet dominus Caiet. in hoc artic. quod ratio D. Tho. est optima. Nam ex hoc quod connaturale est homini, per sensibilia, intelligibilia cognoscere, oportet, si spiritualia facile et suo modo debet cognoscere, ut per metaphoras cognoscat. Quoniam metaphorae supplent vices spiritualium specierum, quae de spiritualibus secundum se deberent haberi. Non est autem necessarium simpliciter, quia etsi non absque phantasmatibus, tamen absque metaphoris posset homo etiam hoc statu capere quae dicuntur, licet non ita facile: et ita est necessarium non simpliciter, sed propter melius.

Circa solutionem ad tertium argumentum disputat D. Tho. an sacra Doctrina debeat uti similitudinibus, et metaphoris rerum infimarum. De qua re videndus est ipsemet D. Tho. in I. Sent., d. 34. quaest. 3. artic. 2.