Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio est affirmativa. Ratio est: quia unumquodque, intantum est cognoscibile, inquantum habet de esse.

Secunda conclusio: Sicut bonum dicit ordinem ad appetitum, ita et verum comparationem ad intellectum.

COMMENTARIUM.

DUBIUM est in hoc articulo, quid addat verum supra ens, et utrum id quod addit sit aliquid reale, vel rationis tantum?

Ad hoc dubium Durandus in 1. Senten. d. 19. q. 5. et 6. respondet, quod veritas nihil aliud est quam conformitas eiusdem ad seipsum secundum aliud et aliud esse, scilicet, secundum esse intellectus et esse reale; et sic veritas est relatio rationis, quatenus ipsa res, secundum quod est intellecta, conformatur sibi prout est in se a parte rei. Pro quo notat Durandus, quod res habent duplex esse: alterum quod convenit eis a parte rei, seclusa operatione nostri intellectus, ut esse hominem, esse album; alterum quod convenit eis per operationem intellectus, ut esse genus, esse speciem. Notat secundo, quod ipsa res realis, quatenus apprehenditur ab intellectu, non mediante solo conceptu simplici, sed mediante propositione iudicativa, fit sibi ipsi conformis, secundum esse reale quod habet a parte rei; et cum haec conformitas non competat rebus, nisi per operationem intellectus, hinc est, quod solum est ens rationis. Unde infert, quod veritas nullibi est subiective, sed obiective tantum in intellectu. Haec etiam videtur fuisse sententia Hervei, Quodlib. lib. 3., Quaest. 1. Et probatur primo. Veritas solum est obiective in intellectu, et non subiective: ergo est ens rationis. Probatur antecedens: nam si veritas est subiective in intellectu, oportet, quod in illo sit conformitas quaedam ad rem, vel in essendo vel in repraesentando: sed neutra istarum est in intellectu. Probo: non in essendo, nam intellectus, et quidquid est in illo subiective, est accidens spirituale, res autem cognita quandoque est substantia materialis: ergo inter illa non est conformitas in essendo. Nec etiam in repraesentando. Probatur: quia prius natura repraesentatur intellectui res per speciem impressam, quam cognoscatur actu ab intellectu: ergo actualis cognitio intellectus non est conformitatis ad rem. Secundo probatur ex Arist. 6. Met., tex. 8., ubi inquit, quod ad metaphysicum non pertinet tractare de veritate: ergo veritas non est ens reale, alias metaphysico incumberet agere de illa. Et nos confirmamus hoc argumentum ex D. Thoma, hic ad tertium dicente, quod ratio veri assequitur apprehensionem mentis; ergo est ens rationis. Et Caietanus dicit hic, quod bonum formaliter est obiectum voluntatis, verum autem non est formale obiectum intellectus, sed est conditio obiecti, non tamen est conditio quae consequatur operationem intellectus, sed quae comitatur ipsam et assistit illi. Tertio probatur. Verum est obiectum in quod ultimo tendit intellectus; sed intellectus tendit in res ipsas ultimo: ergo veritas consistit in conformitate rerum in ordine ad seipsas, et non in conformitate intellectus ad rem. Confirmatur: nam verum est passio entis: ergo consequitur ipsa entia realia, et potius fundatur in illis, quam in operatione intellectus. Quarto arguitur: nam si veritas est conformitas propositionis existentis in intellectu ad rem, sequitur, quod solum denominet ipsum intellectum, aut propositionem mentalem, et non res ipsas existentes a parte rei; hoc autem est impossibile, nam tunc verum non esset passio entis: ergo etc. In hanc opinionem Durandi videtur incidere Soncinas, 6 Metaphys., quaestione 16.

Pro explicatione veritatis sit prima conclusio: Veritas sive sumatur transcendentaliter, sive formaliter secundum quod est principaliter in intellectu, est entitas realis. Probatur primo: Veritas in Deo est divina perfectio, est enim Deus sua veritas, sicut suum esse: ergo etiam in omnibus aliis rebus veritas est aliquid reale. Probatur consequentia: quia sicut divinam Sapientiam cognoscimus per sapientiam creaturarum, ita veritatem tribuimus Deo ex veritate creata, ut explicatum est artic. praecedenti: ergo veritas, in tota sua communitate, est perfectio simpliciter, sicut ens. Et confirmatur: Veritas Dei est mensura et causa per se omnis alterius veritatis; ergo veritas rerum creatarum est entitas realis. Probatur consequentia: quia entis rationis non datur causa per se, sed consequitur operationem intellectus. Secundo probatur: perfectio nostri intellectus non consistit in entitate rationis, cum ipse sit quaedam potentia realis: sed veritas est perfectio eius: ergo est entitas realis. Tertio probatur: passiones entis realis sunt aliquid reale; sed veritas est propria passio entis realis: ergo est aliquid reale.

Secunda conclusio: veritas non distinguitur realiter ab ente, sed tantum ratione, non quidem ratiocinante solum, sed etiam ratione ratiocinata, quae habet fundamentum in ipsa re. Probatur ratione D. Thomae, in articulo. Unumquodque intantum est cognoscibile, inquantum habet de esse: ubi D. Thomas accipit cognoscibile sive intelligibile pro obiecto intellectus, quod est verum, quasi dicat, unaquaeque res intantum participat rationem intelligibilis et veri, inquantum participat rationem entis: ergo veritas non distinguitur realiter ab ente. Hanc conclusionem fatentur omnes metaphysici. Sed est differentia, nam quidam eorum dicunt, quod ens et verum distinguuntur ratione sicut, ens rationis ab ente reali; nos autem dicimus, veritatem formaliter esse aliquid reale, quia est quaedam conformitas passiva realis.

Pro cuius maiori explicatione sit tertia conclusio, qua respondetur ad quaestionem: verum non addit supra ens aliquid reale realiter distinctum, sed addit expresse perfectionem quamdam realem entis, quam nos non concipimus per hoc nomen ens. Explicatur haec conclusio: nam sicut Divinam Essentiam alio et alio conceptu cognoscimus, v. g. sapientiae, bonitatis etc., et per unum conceptum aliquid reale significatur, quod non significatur formaliter per alterum, quamvis non realiter distinctum; sic dicimus, quod ipsum ens, et quicquid clauditur in illo, non cognoscimus distincte per unum conceptum, sed alio conceptu cognoscimus unitatem entis, et alio veritatem, et alio ipsam rationem entis, abstrahendo ab hoc et ab illo, etc. quamvis ista inter se non distinguantur realiter. Et quemadmodum lice, unum importet quamdam negationem divisionis, tamen ipsa unitas non est negatio, sed entitas realis, quae per negationem divisionis explicatur. Sicut etiam immortalitas et incorruptibilitas sunt perfectiones reales, quae tamen explicantur per negationem mortis et corruptionis. Ad hunc modum, verum, importat veritatem, quae entitas et perfectio quaedam realis est; sed tamen necessario explicanda per relationem ad intellectum, quamvis ipsa non sit relatio, ut infra dicemus. Pro cuius intelligentia notandum est, quod perfectio uniuscuiusque rei creatae est participare aliquid de perfectione entis, cum autem perfectius ens sit intellectivum, quam id quod caret intellectu, quia illud est magis immateriale, et rursus perfectius ens sit intellectivum per essentiam, quam intelligens per participationem, hinc est, quod sit perfectio maxima omnis entis creati, quod reducatur ad intellectum Dei tamquam ad mensuram, a qua recipit esse, et omnem perfectionem suam. Omnis ergo creatura, quatenus imitatur esse Dei, dicitur ens, quatenus vero imitatur intellectum Dei, prout est opus illius, dicitur vera. Sed quatenus intelligit imitando operationem Dei, est perfectissima omnium creaturarum, et dicitur facta ad imaginem Dei, et rursus inter ipsas creaturas rationales, illa perfectior est, quae magis imitatur divinum intellectum.

AD argumenta. Ad primum Durandi respondetur, negando antecedens Et ad probationem negatur minor. Est enim in intellectu conformitas ad rem non quidem in essendo, nam de hac modo non loquimur, sed est conformitas in repraesentando. Quoniam intellectus per iudicium conformatur formaliter rebus ipsis, in esse quodam repraesentativo: et talis forma iudicii gerit vicem rerum, quae per se immediate non possunt uniri et praesentes esse intellectui, ut iudicet de illis. Fatetur tamen, quod cum res denominantur verae per ordinem ad nostrum intellectum, talis denominatio est ab extrinseco, et per relationem rationis. Quod autem asserit Durandus, rem esse praesentem intellectui per speciem impressam, quodammodo verum est, sed tamen non repraesentatur res formaliter ut vera, donec accedat iudicium intellectus, ut expresse docuit D. Thomas artic. praecedenti. Ad secundum respondetur primo, quod veritas prout est in intellectu non est passio entis, sed prout est in rebus, ut docet D. Thomas hic, ad primum, et ideo non pertinet ad metaphysicum eius consideratio. Respondetur secundo quod, licet veritas formalis, quae est in intellectu sit ens reale, ad metaphysicum tamen non spectat consideratio eius in speciali: nam metaphysici non est agere de omni ente reali in particulari, sed sub ratione entis in communi. Ad confirmationem respondetur quod D. Thomas illis verbis, nihil aliud voluit significare, nisi quod ratio veri simul est cum apprehensione entis, quando intellectus iudicat aliquid esse vel non esse; et idem sentit Caietanus. Ex quo non sequitur, quod veritas formalis sit ens rationis. Ad tertium respondetur, quod intellectus tendit in propositionem ipsam mentalem, tamquam in terminum intrinsecum; et in res ipsas, quas principaliter intendit cognoscere, tamquam in terminum extrinsecum. Illud primum est propria et per se perfectio intellectus, secundum vero non ita. Quare licet intellectus tendat in utrumque, ratio tamen veri potius consistit in primo, quam in secundo. Ad confirmationem respondetur, quod alia ratio est de vero, quod est passio entis, et alia de veritate formali, quae est in intellectu. Ad quartum respondetur, quod veritas, quae est in nostro intellectu, denominat intellectum verum formaliter; et ab eadem veritate res dicuntur verae, denominatione extrinseca, quatenus sunt causa veritatis, quae est in intellectu.

DUBITATUR secundo: Utrum verum, formaliter loquendo, importet absolutum, an respectivum? Et videtur, quod importet relationem formaliter. Verum dicitur a veritate, tamquam a forma denominante, sicut album ab albedine; sed veritas definitur per conformitatem unius ad alterum, ut dictum est articulo 1.; conformitas autem formaliter est relatio: ergo et veritas. Secundo. Nam D. Thomas articulo praecedenti dixit, quod intellectum cognoscere veritatem, est cognoscere conformitatem sui ad rem: ergo in hac conformitate, seu adaequatione, sive similitudine, quae relatio quaedam est, consistit veritas. Tertio. Verum addit aliquid supra ens: sed non intelligitur quid addat, nisi hanc relationem conformitatis: ergo verum formaliter importat relationem.

Ad hoc dubium Durandus, ubi supra, dicit, veritatem principaliter et formaliter esse quid respectivum. Idem videtur dicere Caietanus articulo praecedenti, in fine. Sit tamen conclusio: Verum, simpliciter loquendo, importat aliquid absolutum, quod tamen explicari non potest, sine respectu. Ita docet D. Thomas, De Veritate, q. 1. art. 8. et Capreolus in 1. dist. 19. q. 3. concl. 5. Soncin. 6. Metaphys., q. 17. Explicatur conclusio, et simul probatur tam de veritate, quae est in rebus, quam de veritate intellectus. Nam sicut scientia est aliquid absolutum, dicens tamen ordinem ad scibile, sic etiam verum quod est in rebus, est perfectio absoluta, quae tamen non explicatur sine respectu ad intellectum. Similiter etiam verum, quod est in intellectu, significat iudicium, quo intellectus iudicat de re cum habitudine et conformitate ad rem ipsam. Probatur ergo conclusio: veritas, quae est in intellectu divino, est maxima quaedam perfectio; ergo est illud iudicium aeternum, quod habet Deus de se ipso: ergo non est conformitas illius iudicii ad rem significatam, nam haec est relatio rationis, sicut relatio eiusdem ad seipsum: ergo similiter, veritas quae est in intellectu creato, est ipsum iudicium conforme, ipsa autem relatio conformitatis non est veritas, sed quid consequens ad veritatem, sicut relatio conformitatis in scientia est quid consequens ad scientiam, et sicut conformitas vel difformitas ad regulam non est bonitas et malitia moralis, sed consequens ad eam. Quod si arguas: nam veritas communiter definitur quod sit adaequatio intellectus ad rem, seu rei ad intellectum, ergo ipsa relatio adaequationis et conformitatis est veritas; respondetur quod ibi verbum, adaequatio, non accipitur formaliter pro relatione adaequationis, sed pro fundamento, scilicet pro iudicio quod adaequatur. Praeterea, nam quando dicimus Deum esse primam veritatem, explicamus magnam quamdam perfectionem quae est in Deo, et complet iudicium divinum: ergo importat aliquid absolutum. Praeterea, qui dicit hoc esse verum aurum, verum hominem, significat naturam hominis, et auri; sed istae naturae sunt aliquid absolutum: ergo et verum importat aliquid absolutum. Adhuc, verum est maxima perfectio nostri intellectus: ergo non est relatio. Probatur consequentia: nam relatio est minima entitas.

Ad argumenta in contrarium, respondetur, quod probant, verum importare aliquid absolutum, quod non potest explicari sine respectu, sicut scientia et potentia, etc. Sed specialiter ad tertium, respondetur, quod id quod addit verum supra ens, non distinguitur ab ente realiter, sed ratione tantum ratiocinata, est tamen aliquid absolutum, ut explicuimus dubio praecedenti. Sed quaeris, utrum ille respectus conformitatis, per quem explicatur ratio veri, sit respectus realis, vel rationis? De hoc vide Soncin. 6. Metaphys., q. 17. et Iavel. tractatu De Transcendentibus, capite 5. Sed tamen respondetur, quod loquendo de relatione conformitatis, quam habet veritas divina ad suam essentiam, est relatio rationis ex parte utriusque extremi. Si autem loquamur de relatione conformitatis, quam dicit iudicium intellectus nostri ad res iudicatas, abstrahit a reali et rationis, nam aliquando est realis, scilicet, quando res, de quibus iudicat, existunt a parte rei; aliquando est relatio rationis, scilicet, rebus non existentibus, nam relatio realis requirit extrema realia. Si autem loquamur de veritate, quae est in rebus, in ordine ad intellectum divinum, illa relatio conformitatis, quam dicit creatura ad ideam divinam, toto tempore quo existit creatura, est relatio realis. Conformitas vero, quam dicit res ad intellectum nostrum speculativum, est respectus rationis, nam res ipsae sunt mensura veritatis, quae est in intellectu; relatio vero mensurae ad mensuratum, licet ex parte mensurati sit relatio realis, ex parte tamen mensurae est relatio rationis. Si autem comparetur res ad intellectum practicum, est relatio realis, qualis est inter artificiatum et suam causam. Nam domus ad extra est effectus artis, quae est in mente artificis. Et haec satis sint de tota ista quaestione. Vide sequentes articulos, specialiter articulum septimum, in quo determinat D. Thomas quod nulla veritas creata est aeterna. Ubi formari posset quaestio, utrum propositiones, in quibus praedicatum dicitur de subiecto, in primo et secundo modo dicendi per se, sint perpetuae veritatis? Sed tamen de hac re, vide Caietanum 1. Poster., c. 9. dubio 1. 2. et 3. et Sonc. 9. Metaph. q. 4. et 5. et ea quae diximus supra, quaest. 10. articulo 3.; et infra, quaest. 19. artic. 8. dub. 2. notabili 2. quaedam habentur.