Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est negativa. Et ut constat ex testimonio allato in argumento, Sed contra, et ex iis, quae superius dicta sunt in quaest. 9., est certa secundum fidem.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo est dubium de eius conclusione. Probatur falsa. Primum ex solutione ad tertium huius articuli, in qua dicitur, quod Deus non scit modo aliquam enuntiationem, quam antea scivit, v. g. non scit modo hanc enuntiationem, Adam est, quam tamen scivit, quando Adam erat in mundo: ergo scientia Dei variabilis est. Et confirmatur; quia sicut scit modo Deus aliquid enuntiabile, quod antea non erat, ita scit aliquid enuntiatum, quod antea nesciebat: ergo scientia Dei, omni ex parte, variabilis est. Probatur antecedens. Sicut hoc enuntiabile, Petrus scribit, modo est falsum, et antea erat verum: ita res ipsa a parte rei antea erat et modo non est: ergo antea sciebatur a Deo, et modo non scitur, sicuti ipsum enuntiabile.

Secundo. Stante scientia Dei de Antichristo futuro, Antichristus contingenter erit, simpliciter loquendo, ergo potest poni in esse, quod Antichristus non sit in tempore futuro. Quia, possibili posito in esse, nullum sequitur inconveniens. Rursus, posito in esse, quod Antichristus non sit in tempore futuro, scientia, quam Deus habet de Antichristo futuro, variatur; ergo simpliciter est variabilis scientia Dei.

Tertio. Quod scientia Dei sit variabilis, ita ut possit Deus non scire modo, quod antea sciebat, nullam realem imperfectionem ponit in scientia Dei: igitur nihil inconvenit, quod sit variabilis. Probatur antecedens: ex eo solum, quod scientia Dei mutatur quantum ad respectum rationis, quem dicit ad creaturas, variabitur simpliciter loquendo: sed mutatio divinae scientiae, quae fiat praecise, secundum respectum rationis nullam realem imperfectionem, aut mutationem infert in ipsa scientia, quia est mutatio tantum secundum respectum rationis: ergo. Probatur minor. Scientia Dei, praesertim scientia visionis, tantum extenditur ad creaturas per respectum rationis ad illas: ergo non mutabitur simpliciter, si amittat istum respectum rationis. Dicet quispiam, quod si scientia visionis mutatur quantum ad respectum rationis ad creaturas, sequetur realis mutatio in divina voluntate, qua voluit ab aeterno producere creaturas in tempore. Nam scientia visionis, nostro modo intelligendi, pendet ex determinatione divinae voluntatis circa res producendas in tempore. Contra hanc solutionem arguitur: nam idem argumentum fit de voluntate, quod fecimus de scientia visionis. Quoniam divina voluntas ex eo, quod extenditur ad creaturas, volens illas in tempore producere, nullam aliam realem perfectionem habet, quam haberet si noluisset illas producere, sed habet tantum respectum rationis ad ipsas: ergo divina voluntas, ex eo solum, quod amittere respectum rationis ad creaturas, posset mutari de volente in non volentem eas producere.

Pro solutione notandum est, quod mutatio includit duo extrema, itaque res quae mutatur, de uno extremo transit ad aliud. Ex quo sequitur, quod ut scientia Dei esset mutabilis, necessarium erat, quod posset Deus nescire id, quod prius scierat, aut e converso; et non satis est, quod simpliciter loquendo, et in sensu diviso, possit Deus aliquid scire scientia visionis, quod non scit. Quoniam divina scientia, eo quod est actus purissimus, non potest transire ab uno extremo in aliud: idcirco simpliciter est immutabilis et invariabilis.

Ad argumenta in oppositum respondetur. Ad primum et eius confirmationem respondetur cum Caietano in hoc art. quod D. Thomas in eo dumtaxat assignat discrimen inter enuntiabilia et res enuntiatas, et ob id concedit, posse Deum modo scire aliquid enuntiabile quod antea nesciebat, quod omnino negat de enuntiato, quoniam unum atque idem enuntiabile potest signari, quod prius erat falsum, et modo est verum. Et ita modo est scibile, et antea non erat scibile. Ceterum una atque eadem res enuntiata non potest designari existens in rerum natura, quae sit modo scibilis, et antea non esset, v. g. ista propositio, Antichristus est, modo est falsa, et eademmet, perseverans nato Antichristo, erit vera, et ex consequenti eademmet perseverans modo non est scibilis, et nato Antichristo, erit scibilis. Ceterum Antichristus modo non est scibilis, quia non est in rerum natura; postea vero erit scibilis, quando existet in mundo. Quocirca sicut mutabitur de non scibili in scibile, ita mutabitur de non existente in existens. Hoc ergo solum discrimen intendit Divus Thomas assignare in solutione ad tertium. Ceterum est advertendum, quod sive sermo fiat de enuntiabilibus, sive de rebus enuntiatis, nulla ratione est concedendum, quod Deus modo aliquid sciat, quod antea nesciverit, vel e converso, in mensura suae aeternitatis. Quoniam in aeternitate omnia scit Deus secundum omnem modum quo scibilia sunt, et id quod non est scibile, ab aeterno scit Deus quod non est scibile, v. g. ab aeterno scit Deus hanc propositionem, Antichristus est, pro isto tempore praesenti esse falsam, et quod erit vera in tempore futuro nato Antichristo. Sed sententiam D. Thomae asserentis, Deum scire modo aliquid enuntiabile, quod antea nesciebat, explicanda est per ordinem ad mensuram nostri temporis. Itaque illa propositio non est scibilis pro hoc tempore, est tamen scibilis pro tempore futuro.

Ad secundum respondetur, quod Antichristus in sensu composito, ut diximus in art. 13., necessario erit. Et quidem, licet possibili posito in esse, si solitarie sumatur, nullum sequatur inconveniens, tamen ut componitur cum alio, magnum potest sequi inconveniens, si ponatur in esse, v. g. quod haec propositio, Petrus scribit, seorsum sumpta, ponatur in esse, nullum sequitur inconveniens: magnum tamen inconveniens erit si supponamus eius contradictoriam, Petrus non scribit, veram esse. Ita in praesenti, quod haec propositio, Antichristus non erit, seorsum sumpta ponatur in esse, nullum est inconveniens; ceterum componendo illam cum praescientia Dei de futuro Antichristo, magnum esset inconveniens si poneretur in esse. Est enim impossibilis in sensu composito.

Ad tertium, Ferrara., 1. Contra Gentes c. 83. loquens de volitione divina creaturarum dicit, quod si mutetur haec volitio quantum ad respectum rationis, ex necessitate etiam variabitur quantum ad entitatem sui realem. Et ratio eius in substantia haec est. Quoniam respectus rationis, qui concomitantur operationes pure immanentes divini intellectus aut voluntatis non possunt cessare, nisi mutetur proximum eorum fundamentum, quod est entitas realis operationis immanentis. Quod dictum est de volitione creaturarum potest etiam dici de scientia visionis.

Sed contra hanc solutionem arguitur. Entitas realis volitionis creaturarum in Deo non est alia ab entitate volitionis, qua Deus vult suam bonitatem et essentiam; sed haec entitas non potest esse proximum fundamentum respectus rationis ad creaturas: ergo respectus rationis ad creaturas non fundatur in entitate reali volitionis creaturarum, et ex consequenti ad mutationem respectus rationis non necessario praesupponitur mutatio realis entitatis. Probatur minor; relatio, sive realis sive rationis, necessario consequitur suum proximum fundamentum; sed respectus rationis ad creaturas non consequitur necessario entitatem realem divinae volitionis, nam alias Deus necessario amaret creaturas in tempore producendas: ergo. Praetermissa ergo solutione Ferrariensis dico, quod quemadmodum respectus idea-les, in fine, non consequuntur operationem divini intellectus, sed quodammodo fiunt per comparationem, qua divinus intellectus comparat Divinam Essentiam ad ipsas creaturas: ita eiusmodi respectus ad creaturas proprie non consequuntur operationes intellectus et voluntatis; sed quodammodo fiunt ab ipsis operationibus, quatenus extenduntur ad creaturas. Itaque proprie non fundantur in entitate reali ipsarum operationum. Hoc ergo supposito, quod amplius explicari debet, q. 19. art. 2. ad 5. argum. respondetur, quod mutatio cognitionis et volitionis creaturarum, formaliter quidem, tantum consistit in mutatione respectus rationis ad creaturas. Sed nihilominus haec mutatio omnino repugnat divinae scientiae et divinae voluntati: quoniam necessario praesupponit vel mutationem divinae substantiae, vel, quod evidentius est, mutationem iudicii divini practici, v. g. si modo Deus vellet non producere Antichristum, quem tamen ab aeterno voluit producere; haec mutatio divinae voluntatis inde procederet, quod Deus modo iudicat esse bonum et conveniens, quod Antichristus non sit; quod tamen iudicium Deus non habebat ab aeterno, sed potius oppositum; atque adeo Deus ab aeterno non esset perfecte sapiens. Lege omnino D. Thomam infra, q. 19. art. 8. in corpore. Et circa totum istum articulum 15. vide ipsum D. Thomam q. 2. De Veritate, art. 15.