Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Oportet quod Deus sit in omnibus rebus, et intime.

Secunda conclusio, in solutione ad tertium: Res dicuntur distare a Deo per dissimilitudinem naturae vel gratiae: et isto modo humanitas distat a Christi Divinitate in infinitum.

Tertia conclusio, ad quartum: Non est absolute concedendum, quod Deus est in daemonibus, sed cum addito, ut sunt quaedam res. Ratio est: quia hoc nomen, daemon, importat secundum usum culpae deformitatem.

COMMENTARIUM.

CONCLUSIO principalis huius articuli catholica est, et ab omnibus Scholasticis asseritur in 1., dist. 37.; et ab omnibus Doctoribus sacris, quorum testimonia vide illic, apud Magistrum; praesertim vide Augustinum, lib. 1. Confes., c. 2. et 3. Et probatur conclusio ex Scriptura, Ierem. 23. «Caelum et terram ergo impleo»; Sap. 1. «Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet vocis». Et potissime in Psal. 138.: «Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? Si ascendero in caelum, tu illic es: si descendero in infernum, ades», etc. Et Actor. 17. inquit Paulus de ipso Deo: «Non longe est ab unoquoque nostrum, in ipso enim vivimus, movemur, et sumus». Et ratione probatur conclusio: quia Deus secundum fidem et rationem naturalem est immutabilis; ergo est in omnibus rebus creatis. Consequentia probatur: nam Deus potest esse in aliqua creatura quae iam est; ergo si modo non est in illa, erit mutabilis. Confirmatur: Deus secundum rationem naturalem est infinitus per essentiam, ut probavimus; ergo est in omnibus rebus secundum suam essentiam. Consequentia probatur: quia si Divina Essentia non est ubique, et est alicubi, non erit infinita; ergo aut negandum est, Deum posse esse in aliqua creatura, aut concedendum, quod est in omnibus: vide plures rationes apud D. Tho., lib. 3. Cont. Gent., c. 68. Sed potissima ratio est qua D. Thomas utitur in hoc articulo.

DUBIUM est pro explicatione conclusionis D. Thomae an huiusmodi ratio sit sufficiens? Arguitur pro parte negativa. Primo, Deus potest operari ubi non est; ergo non est bona consequentia in qua colligitur, Deum esse in omnibus rebus, quia in omnibus operatur. Antecedens probatur: quia posset Deus modo producere Angelum extra totum Universum, ubi prorsus nihil est; ergo Deus operabitur, ubi non est.

Secundo, Voluntas Dei aequaliter se habet ad propinquum et remotum; sed Deum operari nihil aliud est, quam Deum velle esse aliquid: ergo Deum operari ita se habet ad remotum, sicut ad propinquum.

Tertio, Prius est creaturam produci a Deo, quam Deus sit in illa praesens: ergo Deus producit illam producere, et non esse illi praesens. Consequentia probatur: quia id quod est prius non dependet a posteriori; ergo poterit esse sine illo.

Quarto, Agentia naturalia non oportet ut sint, praesentia in suis effectibus, sed sufficit esse praesentia secundum virtutem, aut quod se contingant secundum quantitatis coniunctionem, v. g. sol secundum virtutem propriam producit effectum in visceribus terrae, ubi non est secundum substantiam. Similiter ignis agit in lignum, in quo non est secundum substantiam, sed est illi propinquus; ergo ex eo quod Deus operetur intime in omnibus rebus, non colligitur sufficienter, quod sit in illis per suam substantiam.

Quinto, Non in omnibus rebus operatur Deus immediatione suppositi; ergo non est in omnibus secundum substantiam. Antecedens multi ex Thomistis concedunt. Et probatur; quia Deus producit hominem mediante homine, quod est agens particulare, cui assimilatur effectus univoce; ergo in productione hominis immediatum suppositum operans est alius homo, ac per consequens Deus non operatur immediatione suppositi, neque erit immediate in effectu per essentiam suam, siquidem in Deo non distinguitur suppositum et natura.

Sexto, Esse rerum non est proprius effectus Dei, ita ut universaliter, sine media causa, Deus sit causa essendi omnis rei; ergo inde non sequitur, Deum esse intime in omni re, immediate. Antecedens probatur primo, quia forma rei est quae dat esse rei; secundo, quia agens particulare est causa efficiens particularis effectus ut sit; v. g.: ignis facit esse hunc ignem, siquidem generat hunc ignem: ergo non solus Deus est causa essendi per se ipsum omnis rei. In hac difficultate Scotus in 1. dist. 37. q. unica, quamvis conveniat in conclusione, negat tamen sufficientiam rationis D. Thomae propter quaedam ex praedictis argumentis. Et Ioannes de Bassolis ibidem affirmat, non posse probari ratione naturali, Deum esse in omnibus rebus, sed tantum auctoritatibus confirmari. Sed sit conclusio certa: sufficienter ratione naturali demonstratur, Deum esse in omnibus rebus. Probatur ex illo Psal., ubi supra: «Etenim illuc manus tua deducet me: et tenebit me dextera tua»; ubi Propheta rationem reddit, quare non possit fugere et distare a Deo, ex divina operatione circa se ipsum. Item Actor. 17. eadem ratione concludit Apostolus, Deum non longe esse ab unoquoque nostrum, quia in ipso vivimus, movemur, et sumus. Immo etiam Doctores Sacri, in distinct. citata apud Magistrum, eadem ratione utuntur ut asserant Deum esse ubique. Vide specialiter Ambr. lib. 1. De Spiritu sancto, c. 7.; et Hilar. li. 8. De Trinit.

Pro solutione argumentorum, notandum primo, quod quantum in agentibus naturalibus non semper sit necesse, quod agens sit praesens, secundum substantiam, in omni re, in qua operatur, sed sufficit secundum virtutem ut sit praesens, v. g. sol sufficit quod sit praesens virtualiter in mineralibus productis in visceribus terrae, tamen in ea re in qua immediate producit effectum, oportet quod agens sit praesens illi secundum substantiam suam; sicut sol secundum suam substantiam est praesens immediate orbi, quem immediate illuminat. Nota secundo, quod sicut in rebus corporalibus agens corporeum fit praesens ipsi passo et effectui per contactum propriae quantitatis, ita agens spirituale fit praesens passo per contactum virtualem, vel per applicationem propriae virtutis. Est tamen differentia inter agentia spiritualia et corporalia, quod haec per coniunctionem quantitatis sunt praesentia ei in quod agunt; non tamen dicuntur esse in illo, quia quantitas unius corporis non est intra aliud corpus. At spiritualia agentia, per virtualem contactum, sunt praesentia subiecto, in quod immediate agunt, ita ut sint in illo, Sicut angelus dicitur esse in orbe caelesti, quem movet. Ratio huius est, quia contactus virtutis spiritualis intus est, ubi est effectus. Virtus autem ipsa, vel est in substantia spirituali, velut in subiecto, vel est ipsa essentia et substantia Dei agentis; ergo ubi fuerit talis virtus, erit et substantia agentis.

AD argumenta respondetur. Adprimum, nego antecedens. Ad probationem, concedo antecedens, et nego consequentiam, si consequens intelligatur in sensu composito, scilicet, quod Deus operetur aliquid, et non sit in illo quod operatur. Eo enim ipso quod operatum incipit esse, statim Deus est in illo; bene tamen poterit Deus operari, ubi modo non est.

Ad secundum respondetur, quod respectu Dei nihil est remotum, quantum ad hoc quod est Deum esse in illo, ut explicat D. Thomas, ad tertium. Non enim pertinet ad perfectionem agentis naturalis ut operetur, quod agat in aliquid distans, non agendo in medium. Est autem maior virtus, ut agat agens intime in omnibus, et existat in illis, iuxta illud Sap. 7.: «Attingit autem ubique propter suam mundiciam, id est, simplicitatem»; et cap. 8.: «Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter».

Ad tertium, quod est Scoti, ubi supra, respondetur primo, nego antecedens: immo ratio quare Deus est praesens suae creaturae, est, quia dat esse et conservat illud. Secundo respondetur, nego consequentiam. Ad probationem dicitur, quod aliqua sunt posteriora, quae necessario sequuntur ex prioribus, quamvis priora non dependeant a posterioribus; v. g. prius est auxilium Dei, quam motio liberi arbitrii, neque dependet a libero arbitrio, et tamen necessario sequitur moto liberi arbitrii ex tali auxilio, necessitate consequentiae, non consequentis. Et quantum ad conceptum creaturae, nego consequentiam: quia naturalia agentia propter suam materialitatem et imperfectionem egent aliquando operari quibusdam mediis, neque possunt illabi intra passum, quamvis quantitate contingant, sed mediante una parte passi aliam movent, v. g. ignis calefacit partes ignis remotiores, mediantibus propinquioribus; sed quia Deus intime producit et conservat esse rei se solo, bene colligitur, quod sit intime in omnibus.

Ad quintum, nego antecedens, simpliciter loquendo. Ad probationem dicitur, nego consequentiam. Quamvis enim homo sit immediatum suppositum respectu aliorum naturalium agentium et universalium, tamen respectu Dei non est immediatum; sed ipse Deus est intimus immediatiusque, secundum suam substantiam in omni effectu: quia Deus est causa totius entis et ipsius esse, respectu cuius solus Deus est causa efficiens et conservans.

Sed pro maiori difficultatis intelligentia, et pro solutione ad sextum argumentum, operaepretium est referre varias sententias Thomistarum in explicatione huius puncti. Ferrarien. lib. 3. Cont. Gent., c. 70. arbitratur colligi ex doctrina D. Thomae illic ad primum argumentum non esse inconveniens ut idem effectus sit immediate ab utroque, scilicet a Deo, et ab agente inferiore, licet alio et alio modo. A Deo quidem, immediatione virtutis; ab inferiore autem agente, immediatione suppositi. Et haec sententia videtur esse D. Thomae, illic. Ait enim quod in quolibet agente est duo considerare, scilicet, rem ipsam quae agit, et virtutem qua agit, sicut ignis calefacit per calorem. Virtus autem inferioris agentis dependet a virtute superioris agentis inquantum superius agens dat virtutem ipsam inferiori agenti, per quam agit, vel conservat eam, vel applicat. Oportet igitur, quod actio inferioris agentis sit ab eo per virtutem propriam et per virtutem omnium superiorum agentium: agit enim in virtute omnium; et sicut agens infimum invenitur immediatum activum, ita virtus primi agentis invenitur immediata ad producendum effectum, quia de se est productiva effectus. Hactenus D. Thomas.

Caietanus vero media via videtur procedere. Ait enim in hoc articulo quod conclusio D. Tho. non intelligitur solum de immediatione virtutis, sed de ipso Deo secundum se ipsum, ita ut sit in omnibus agens immediate suppositive, id est, proximum et propinquissimum suppositionaliter, ita quod inter Deum et quamlibet rem, nullum mediet suppositum agens illam. Dicit secundo, quod illud dictum D. Thomae: videlicet, esse creatum est proprius effectus Dei, dupliciter potest intelligi. Uno modo ut proprius dicatur in sensu naturae contra commune: et sic sensus est, quod unus est effectus a solo Deo proveniens, excludendo omnem mediam causam effectivam. Alio modo, ut proprium accipiatur ut distinguitur contra alienum; alienum autem in proposito dicit esse omne, quod per aliud inest, etiam si per se insit: et sic proprium, idem significat quod per se primo. Et in hoc secundo sensu intelligit don ec. Thomas; non autem in primo. Dicit tertio, quod esse est proprius, seu per se primo, effectus Dei, quia solus Deus potest omnia facere, quae exiguntur ut aliquid sit. Unde colligit, quod cum omnis res sit materialis vel immaterialis, si materialis est, requiritur ad esse eius materia, quae a solo Deo creatur et conservatur; si vero immaterialis fuerit, a solo Deo totaliter est; unde patet quod in omni re est aliquid productum et conservatum a solo Deo, proxime et immediate, immediatione suppositi; et propterea Deus dicitur agens immediatius etiam suppositi. Nam in rebus materialibus, saltem, ipsam materiam solus Deus producit et conservat. Non enim opus est, quod Deus immediatius agens omittat quod omnia, sed sufficit quod aliquid. Dicit tandem circa solutionem ad tertium, quod educere formam ex potentia materiae non facit esse immediatum, immediatione suppositi, sed immediatum virtutis.

Nobis tamen haec sententia placet. Et quidem contra sententiam Ferrariensis arguit hic Caietanus. Primo, quia si Deus non esset proximum agens et movens omnia, non recte subsumeret D. Thomas sub illa maiori, omne agens coniungitur ei in quod immediate agit; ergo intelligit D. Tho. se loqui de Deo, ut est agens secundum se ipsum existens in rebus, et non secundum virtutem. Item arguit Caietanus. Quia ex sola immediatione virtutis non infertur conclusio Divi Thomae, scilicet, quod Deus secundum se ipsum sit in omnibus rebus. Nam etiam sol operatur immediatione virtutis, quam ignis, et tamen secundum se ipsum non est immediatus in effectu. Nihilominus dicimus nos illam consequentiam esse materialiter bonam, scilicet loquendo de ipso Deo. Et ratio est: quia virtus Dei ad agendum est sua ipsius substantia; ergo si immediate agit immediatione virtutis, operabitur etiam immediatione propriae substantiae. Praeterea, non obstant verba D. Thomae citata pro sententia Ferrariensis, scilicet, quod idem effectus est immediate ab utroque, licet alio et alio modo. Nam modus quo Deus concurrit immediatione virtutis, non excludit quod concurrat immediatione suppositi: immo, quia virtus immediate concurrens est ipse Deus, colligitur, quod Deus immediate concurrat secundum se ipsum. Confirmatur: quia si immediatus concursus excluderet alterius rei concursum mediatum, non concurreret Deus immediatione virtutis ad efficiendum calidum, quando mediante igne concurrit; ergo sicut virtus ignis media non excludit immediationem virtutis Dei: ita neque suppositum ignis medium excludit immediationem suppositi Dei, ut in resolutione quaestionis explicabimus.

Iam vero, contra Caietanum probatur, quod solus Deus sit causa essendi omnibus rebus, tam materialibus, quam etiam immaterialibus; non solum quatenus competit ipsum esse materiae, sed etiam quatenus competit formae, et toti composito subsistenti. Et quidem de immaterialibus, Caietanus ipse fatetur, quod solus Deus est causa essendi, quantum ad omnia. De materialibus vero probatur, quia esse rerum materialium non immediate competit materiae, neque enim per se creatur, vel conservatur a Deo, ut docet D. Thomas 1. p., q. 45., art. 4. Sed prius competit formae, vel toti composito; ergo cum generatur ignis non potest dici, quod Deus solus est causa esse materiae: efficiens, et non ipsius esse formae, aut compositi: siquidem est unicum esse quod per prius recipitur in composito, vel in forma, quam in materia. Proprie enim creata sunt subsistentia, ut ait D. Thomas supra. Item ex sententia Caiet. sequitur, quod Deus intime non sit in leone, sicut est in angelo. Probatur sequela. Quoniam secundum Caiet. non tam intime et immediate, operatur in leone dum generatur et conservatur, sicut in angelo dum creatur et conservatur: quoniam in leone, immediate est causa efficiens solius materiae, immediatione suppositi; in angelo vero totaliter est causa efficiens, utroque modo immediatione virtutis et suppositi: ergo non tam intime existit in leone, sicut in angelo. Consequentia probatur: quia Deo ratio existendi in rebus est ipsa operatio. Inde enim probat D. Tho. quod intime est in rebus, quia operatur intime ipsum esse rerum. Dicendum est igitur, quod differentia quam D. Thomas assignat inter Deum agentem immediate, et inter inferius agens immediate, respecte eiusdem effectus, consistit in hoc, quod inferius agens solum concurrit immediate, immediatione suppositi, Deus autem concurrit isto modo, et etiam immediatione virtutis propriae: immo, omni immediatione suppositi, quia immediatione virtutis propriae; nam sua virtus est sua substantia et suppositas. Et si quis obiiciat: Quomodo duo agentia possunt esse immediata, immediatione suppositi? Respondetur, quia utrumque seipsum unitur, suo modo, ad effectum immediatum; v. g. corpus corpori unitur sua quantitate, spiritus vero sua virtute operativa, immo etiam duo spiritus possunt agere immediate, immediatione suppositi, maxime si sint subordinati: v. g. Angelus movens orbem, et Deus sunt in orbe moto immediate, immediatione suppositi; angelus autem respecte Dei non agit quidquam immediate immediatione virtutis, quia ipse movet in Dei virtute. Ex quo sequitur, quod simpliciter loquendo solus Deus agit immediatione virtutis, alia vero agentia dicuntur immediate agere immediatione virtutis, respectu huius vel alterius agentis, et non respectu omnium agentium. His suppositis, Ad sextum respondetur, nego antecedens, si loquamur de esse absolute inquantum est esse, non inquantum est tale, vel taliter limitatum ad speciem vel individuum. Ad primam probationem illius antecedentis, nego formam per se ipsam esse formalem causam essendi, id est, existendi; alias substantia per suam essentiam esset, scilicet per partem essentiae, quae est forma. Item, nego quod ab ipsa forma substantiali dimanet secundario ipsum esse tamquam effectus secundarius formalis; hoc enim implicat, sicut supra est probatum. Quia ut forma substantialis esset radix essendi, oportebat ipsam esse aliquid perfectius ipso esse dimanante, quod est impossibile: quia esse est prima actualitas omnis formae, et omnis forma et essentia creata se habet respecto esse sicut potentia respecto actus; ergo non potest esse perfectius ipso esse, sed tantum erit capax ipsius esse, sicut est materia respecto formae. Verum est tamen, quod postquam forma intelligitur actuari ipso esse, communicat illud materiae, cuius est forma; ipst vero formae, praeter animam rationalem quae fit per creationem, communicatur esse a supposito, quod est recipiens esse ut primo subsistens. Ad secundam probationem respondetur, quod nullum agens, praeter Deum, est causa ipsius esse, prout esse est actualitas entis inquantum ens. Probatur: quia fieri ens, inquantum ens, non potest nisi ex non ente simpliciter, quod solus Deus potest facere. Dicendum ergo, quod solus Deus est causa efficiens entis inquantum ens, quia solus ex nihilo facit et conservat ens inquantum ens. Ceterum agens particulare efficit tale ens, immo efficit hoc ens ex non hoc ente. Et nota, quod eo modo quo agentia creata concurrunt ad esse receptum in forma, vel composito, scilicet, determinando ipsum ad hoc esse in hac specie; ita ad esse quod recipitur in materia hic et nunc limitatum ab hac forma concurrunt. Et ratio est: quia in substantia individuali est tantum unum esse existentiae, quod actuat formam et materiam et compositum totum. Si quis autem obiiciat, quod saltem quantum ad illam determinationem et limitationem ipsius esse, sequitur, quod non concurrat Deus tam immediate sicut ad esse simpliciter. Probatur consequentia, quia concurrit mediante causa secunda efficiente. Respondetur, nego consequentiam: quia ratio concursus Dei ad esse causandum est immaterialior et simplicior, quam omnis alia ratio agentis inferioris. Unde attingit usque ad omnem determinationem effectus, magis intime quam quaelibet alia causa efficiens.

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Deus est in loco, sicut in omnibus aliis rebus, dans illi esse et virtutem locativam. Secunda conclusio: Deus est in loco, inquantum replet locum, non tamen ut corpus. Tertia conclusio, ad tertium: Sicut anima est tota in qualibet parte corporis, ita totus Deus est in omnibus et singulis, totalitate essentiae.

COMMENTARIUM.

NOTA quod prima conclusio, si intelligatur de veris locis et realibus, certa est secundum fidem, ut patet ex testimoniis adductis art. 1. Secunda vero conclusio non ita est intelligenda, quod Deus repleat locum circumscriptive aut definitive, sed dicitur replere locum causaliter, non solum quia dat esse loco et virtutem locativam, sed etiam quia dat esse omnibus contentis in loco, existens in illis et faciens, ut contineantur loco.

DUBIUM autem est: Utrum Deus dicendus sit esse extra Universum, in locis imaginariis. Et videtur quod sic. Substantia spiritualis dicitur esse in loco quando ita habet applicatam suam virtutem operativam, ut absque sui mutatione possit operari, quamvis actu non operetur; sed Deus ita habet suam virtutem extra totum orbem, ut sine mutatione sui possit operari illic; ergo est ibi.

Secundo arguitur. Si Deus non est extra totum mundum, sequitur quod sit in toto mundo diffinitive, sicut anima est in toto corpore. Consequentia probatur: quia existentia Dei non extenditur ultra mundum, si non est extra mundum.

Tertio arguitur. Si Deus non est extra totum Universum, sequitur quod si Deus moveret totum Universum, ad alium locum imaginarium sursum vel deorsum, quod ipsemet Deus moveretur per accidens, ad motum Universi. Probatur consequentia: quia Deus per motum illum Universi esset in alio loco, et discessisset a loco in quo ante erat; consequens est falsum; ergo.

Quarto. Deus dicitur fuisse ante omne tempus, et extra omne tempus; ergo extra omnem locum dicendus est esse.

Quinto. Ex Sacra Scriptura colligitur, Deum non comprehendi a tota creaturarum machina, iuxta illud 3. Reg. 8.: «Si enim caelum et caeli caelorum te capere non possunt, quanto magis domus haec, quam aedificavi tibi?» Et ita videtur sentire D. Augustinus 1., Conf., 2. et 3. cap.; et lib. 7., cap. 5., ubi contemplatur ipsum Deum ut mare infinitum, intra quod est spongia, quam penetrat aqua maris, cui spongiae comparatur totus mundus; ergo Deus est extra totum mundum, sicut illud mare esset extra spongiam. Et lib. 11. De Civit., c. 5. idem videtur sentire. Eamdem sententiam sequitur Caietanus super illud Ioan. 12.: «Ego lux veni in mundum».

Sed in oppositum est, quod nulla creatura est extra caelum; sed Deus non est in nihilo; ergo non est extra caelum. Confirmatur. Antequam Deus faceret mundum nullibi erat, quia nihil erat ubi esset; ergo, pari ratione, modo non est extra mundum, quia nihil est extra mundum, ubi sit. Secundo. Deus non est in creaturis possibilibus; ergo multo minus dicetur esse in imaginariis. Ad hoc dubium Alex. Alens., 1. p., q. 9., memb. 5.; Scotus q. unica.; D. Bonaventura, Capreol. in 1., dist. 37. dicunt quod actu non est Deus nisi in veris locis; in imaginariis vero est in potentia, non in actu. Nobis tamen duo videntur dicenda. Unde sit prima conclusio: Deus non est actu in loco, extra caelum. Probatur: quia non est locus extra caelum. Item probatur: quia extra caelum non est per essentiam, praesentiam et potentiam; ergo nullo modo est. Antecedens probatur ex D. Tho., art. 3. huius quaestionis, ex definitione horum trium modorum, quorum nullus verificatur de Deo extra Universum. Secunda conclusio: Deus est extra caelum, sed non in aliquo alio, quam in seipso, sicut erat ab aeterno; et sicut dicitur esse ante mundum, ita est extra mundum. Haec conclusio potius indiget explicatione quam probatione; nam particula, extra, potest dupliciter accipi: uno modo ut designet aliquid reale extra mundum, ubi sit Deus; et hoc modo Deus non est extra mundum. Alio modo potest accipi extra, pro hoc quod est non intra limitate: et sic Deus est extra Universum, quia excedit ipsum: non enim virtus operativa Dei limitatur in hoc Universo. Et hoc concedimus, argumentum factis pro parte affirmativa. Nam primum argumentum non probat, quod Deus habeat extra mundum applicatam virtutem operandi. Secundum vero argumentum facile solvitur: non enim dif-

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Deus speciali modo est in creatura rationali, per gratiam. Secunda conclusio: In aliis rebus creatis, Deus per essentiam, praesentiam et potentiam. Per essentiam quidem, quatenus omnibus est causa essendi: per praesentiam vero, quatenus omnia sunt praesentia oculis eius: per potentiam autem, quatenus omnia subduntur divinae potestati. Tertia conclusio, ad quartum: Est alius modus singularis essendi Deum in homine, per unionem, scilicet hypostaticam, de quo agitur in 3. p., q. 2.

COMMENTARIUM.

CIRCA primam conclusionem nota esse certam secundum fidem, iuxta illud Ioan. 15.: «Manete in me, et ego in vobis. Et illud: «Qui manet in caritate, in Deo manet, et Deus in eo». Et Luc. 2.: «Simeon iustus et timoratus, et Spiritus sanctus erat in eo». Ex his testimoniis et aliis plurimis; Sancti Patres, ut Augustinus Epist. 28. Bernardus super Evangelium, Missus est, in illa verba, Dominus tecum; et Scholast. in 1. d. 37. modum istum specialem quo Deus est in iustis, explicant per hoc quod Deus operatur in illis gratiam et virtutes, elevans illos ad consortium divinae naturae. Sed D. Thomas hic videtur explicare istum modum existendi, quasi per hoc quod homines iusti tendunt in ipsum Deum per cognitionem et desiderium ipsius Dei, qui est effectus gratiae.

Nota praeterea, quod secunda conclusio habetur certa secundum fidem ex testimoniis citatis, artic. 1. et ex communi sententia Sanctorum, et Scholasticorum in 1. Sent., dicit. 27; quam conclusionem optime explicat hic Caietanus.

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO est: Esse ubique primo et per se competit Deo, et est proprium eius. Ratio est: quia quocumque loca ponantur, oportet quod in quolibet sit Deus, non secundum partem, sed secundum seipsum.

COMMENTARIUM.

NOTA circa conclusionem, quod esse ubique non ita competit Deo per se primo, ut necessario ei competat, absolute loquendo; nam antequam mundum faceret, non erat ubique. Sed competit Deo suppositione, supposito quod sit mundus: vel aliter, quod habere potestatem existendi ubique quantumcumque loca multiplicentur, per se primo et absolute competit Deo.