Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

Sicut igitur ordo supernaturalis est superior toto ordine naturali; ita ea, quae per se pertinent ad istum ordinem supernaturalium sunt magis abstracta secundum propriam rationem, quam immaterialia, quae pertinent ad ordinem naturae. Maxima enim et pretiosa nobis promissa donavit, ut per hae efficiamur divinae confortes naturae, 2. Petri. 1. Et quidem etiam supremus Seraphin maiorem habet immaterialitatem et puritatem ex gratia, quam habeat ex propria naturae suae quidditate. Quae puritas manifestatur in optima actione, qualis est visio Dei, quae creaturam rationalem Deiformem efficit. Hactenus dicta sufficiant, ut intelligas quanta sit et quam excellens abstractio nostrae Theologiae. Reliqua vero omnia, quae considerat, quae ad ordinem naturae pertinent, eatenus assumit, quatenus vel praesupponuntur ad ordinem gratiae Dei, vel ad illum ordinabilia sunt. Et haec est causa propter quam tot disputationes logicas, physicas et metaphysicas suscipiat theologus, ut in omnibus illis inquirat differentiam naturae et gratiae; et iudicet, quo pacto ordo naturae subiiciatur et ordinetur ad supernaturalem ordinem gratiae; tantum abest ut illi repugnet. Utrum autem ratio formalis nostrae Theologiae et abstractio illius respiciant et postulent lumen evidens vel obscurum, vel indifferenter utrumlibet, iam patere potest ex dictis dub. 3. in art. praecedenti; et amplius patebit in solutione ad sextum praesentis dubii.

AD argumenta in oppositum respondetur.

Ad primum respondetur, quod unitas scientiae sumitur etiam ex unitate rationis formalis obiecti, quae attingitur, non consideratae secundum suum esse reale simpliciter et absolute, sic enim ens non posset specificare Metaphysicam, quia entitas non est ratio specifica, sed potius analoga et plus quam generica. Sed debet considerari illa ratio formalis, quae attingitur, quatenus subest lumini, ratione cuius abstrahitur secundum abstractionem indivisibilem, in qua non est magis et minus. Atque hoc pacto specificantur scientiae a suis obiectis realibus. Est exemplum satis accommodatum in rem praesentem. Potentia visus specificatur ab obiecto, quod est coloratum: et tamen constat coloratum esse genus ad plures colorum species. Et nihilominus si consideretur secundum modum immutandi potentiam et terminandi actionem eius, non habet rationem generis, sed speciei atomae: quia eodem modo immutat albedo et nigredo; et eodem modo terminat actionem potentiae. Sic ergo in proposito, ratio entis ut specificam Metaphysicam non debet absolute considerari in ratione rei, sed ut subest alicui lumini eodem omnino modo abstrahenti. In hoc ergo sensu conceditur antecedens argumenti et negatur consequentia. Ad probationem respondetur, quod utrumque verum est; et quod Deitas ut subest revelationi est ratio formalis: et etiam revelatio ut ostendit Deitatem. Haec enim unum computantur, ut etiam articulo septimo repetendum erit.

Ad secundum argumentum negatur minor. Ad probationem iam satis explicatum est circa tertiam conclusionem huius dubii, quomodo ratio formalis Mathematicae non consistit in indivisibili, sed est maior vel minor abstractio a materia sensibili. Ceterum ratio formalis nostrae Theologiae in indivisibili consistit. Abstrahit enim ab omni re ordinis naturalis, ut in solutione ad sextum amplius explicabitur.

Ad tertium argumentum negatur consequentia. Ad probationem concedimus quod differentia scientiae sumitur per ordinem ad aliquid reale, quod se tenet ex parte obiecti, quae est ratio formalis, quae attingitur. Sed haec non sufficeret specificare scientiam, nisi ut subest rationi formali, quae se tenet ex parte luminis per quod fit revelatio obiecti, quae est ratio sub qua. Unde consequentia facta non valet.

Ad quartum argumentum distinguo antecedens. Nam dupliciter posset mihi Deus revelare obiecta illarum scientiarum. Uno modo infundens distintos habitus tales, quales homo sua opera potuisset acquirere. Et sic concedo antecedens et nego consequentiam: quia talis revelatio non est formaliter supernaturalis ordinis, nisi tantum quantum ad modum miraculosum ex parte principii effectivi, quod non variat speciem rei. Sicut eiusdem speciei est homo resuscitatus a Deo, et ab alio genitus. Altero modo potest Deus infundere scientiam illorum obiectorum talem, qualem homo acquirere ex puris naturalibus non poterat. Et sic posset Deus per unicum habitum et sub unica ratione luminis docere hominem plura obiecta humanarum scientiarum. Atque ita Christus Dominus habuit scientiam infusam per se, cuius ratio formalis unica secundum speciem se extendit ad universa nostrarum scientiarum obiecta, et multo plura.

Ad quintum argumentum posset aliquis respondere primo, quod maior illa ex doctrina Aristotelis intelligenda est in scientiis acquisitis ex viribus humani ingenii, non autem in scientiis vel infusis vel lumine supernaturali acquisitis Et ratio huius differentiae est; Quia in acquisitione scientiarum procedimus a sensibilibus, quae sunt materialia et minus intelligibilia, abstrahentes quidditates a materia quantum fieri potest. Et idcirco secundum maiorem vel minorem abstractionem species scientiarum distinguuntur. At vero in scientia de Deo theologica procedimus immediate a cognitione Dei per lumen supernaturale, quod exsuperat omnem sensum et ratione nostra. Et inde procedimus eodem lumine mediante ad cognitionem conclusionum, quae ex tali principio deducuntur; ac propterea nostra Theologia non opus est, ut specificetur per abstractionem a materia.

Respondetur secundo et melius, meo iudicio, iuxta doctrinam circa tertiam conclusionem traditam, quod quamvis Metaphysica abstrahat a materia intelligibili, eo quod tractat de ente et de substantia, quae in sua definitione non includit materiam corporalem, atque ideo dicitur abstrahere a materia intelligibili, quia nulla materia corporalis intelligitur in definitione substantiae: sed nihilominus ad Metaphysicam pertinet considerare per se species substantiae, quae omnes includunt materiam quamdam Metaphysicam, scilicet potentiam et actum. Sunt enim et ipsi Angeli compositi ex esse et essentia, quae se habet ut potentia respectu ipsius esse. At vero Theologia per se solum de Deo considerat, qui est purus actus: de creaturis vero non considerat, ut de partibus subiectivis sui obiecti: sed de illis agit, quatenus sub divina revelatione cadere possunt et ad ipsum Deum ordinari. Quamobrem maior est abstractio nostrae Theologiae, quam Metaphysicae: abstrahit enim a materia metaphysica.

Ad sextum argumentum, plurima dixi in commentariis, quae dictavi Salmanticae in Theologico gymnasio super Secunda secundae, quaestione prima, articu. 1., dubio secundo. Quae, favente Domino, propediem in lucem exibunt. Interim tamen breviter respondeo ad argumentum, quod divina revelatio, seu revelabilitas eadem est ratio formalis sub qua et fidei et Theologiae. Sed non aequaliter et eodem modo. Nam divina revelatio, ut est formalis ratio fidei includit intrinsece obscuritatem. Quoniam fides inclinat ad assensum certum ex sola auctoritate dicentis. Ad quod necesse est, ut obiectum assensus sit non visum. Nam ut vulgo dicitur, (El creer es cortesía.) At vero, ut est ratio formalis sub qua Theologiae, non includit intrinsece et per se obscuritatem, sed per accidens, ut dictum est articulo praecedenti, dubio ultimo. Immo vero arbitror, quod nostra Theologia quantum est ex parte sua postulat claritatem in principiis: siquidem illam est habitura, quando fuerit in statu perfecto suae speciei. Unde quod aliqui dicunt, Theologiam abstrahere a revelatione clara vel obscura, non placet, nisi in eo sensu dicatur, quod species Theologiae conservari potest sub revelatione obscura, dummodo sit certa revelatio de Deo et ab ipso Deo. Verumtamen huiusmodi conservatio non est argumentum, quod ipsa Theologia per se abstrahat ab obscura vel clara revelatione. Quemadmodum si diceremus, quod aquae forma non requirit per se intensam frigiditatem, quia potest conservari cum minima frigiditate et intenso calore. Ecce primam differentiam, propter quam per se et formaliter loquendo non est eadem ratio formalis fidei et Theologiae, quamvis materialiter contingat, eamdem revelationem esse rationem formalem utriusque. Altera differentia est. Quia revelabilitas sive divina revelatio quatenus fidem respicit, est immediata ratio assentiendi quibusdam veritatibus, quae se habent ut principia Theologiae: quatenus vero Theologiam respicit, non est immediata ratio assentiendi conclusionibus: sed mediante consequentia evidente alio lumine. Et sic acquiritur habitus theologicus et lumen theologicum, quod virtualiter est ex divina revelatione. Quapropter obiectum proprie et formaliter Theologiae est virtualiter revelatum, ut diximus in tertia conclusione commentariorum in 2. 2. ubi supra. Quae res amplius explicabitur in solutione ad septimum.

Ad septimum ergo argumentum, ut plene respondeamus notandum est, demonstrationes theologicas esse in duplici differentia. Quaedam enim sunt quae procedunt ex utraque praemissa certa secundum fidem. Quaedam vero sunt, quae procedunt ex altera certa secundum fidem catholicam, et altera naturaliter cognita lumine naturali vel immediate vel mediate, sive in philosophia naturali, sive morali, sive in Metaphysica. Ceterum consequentia syllogismi semper debet esse evidens secundum regulas dialecticas, ut ostendimus articulo praeced., dubio 1. ad tertium argumentum contra opinionem doctissimi Soto.

Nota secundo, potissimam demonstrationem theologicam eam esse, ubi utraque praemissa est certa secundum fidem. Quia ratio assentiendi praemissis est divina revelatio: et eadem est ratio assentiendi conclusioni non immediate, sed mediate, videlicet, mediante consequentia nota lumine naturali. Sit exemplum. Filius Dei est aequalis Patri, Christus est Filius Dei, ergo Christus est aequalis Patri. (Mitto nunc an conclusio ista alias sit immediate credita per fidem.) In huiusmodi ergo demonstrationibus lumen naturale, quo iudicatur bonitas conclusionum, non est ratio formalis assentiendi, sed conditio et quasi applicatio rationis formalis antecedentis ad conclusionem. Et idcirco posset alicui videri, quod tantum lumen fidei concurrat ad assensum conclusionis. Nihilominus, ut statim explicabo, etiam ex huiusmodi demonstrationibus acquiritur habitus et lumen quoddam theologicum ad assentiendum similibus conclusionibus. Unde ad argumentum factum concedo libenter ad assensum conclusionum theologicarum semper duo lumina concurrere, alterum lumen fidei, alterum vero ab illo genitum in ipsa compositione praemissarum, quo lumine demonstratur conclusio. Cuius luminis revelationem appellat Caietanus virtualem Dei revelationem, quia tale lumen ex virtute luminis fidei adiuncta demonstratione veluti quidam splendor proficiscitur. Et quidem lumen fidei in huiusmodi demonstrationibus habet se ut causa universalis, hoc vero lumen velut particularis. Illud se habet velut lumen naturale primorum principiorum in singulis disciplinis, hoc autem se habet veluti lumen virtute luminis naturalis acquisitum circa aliquod genus scibilis. Hinc ergo colligitur plena solutio argumenti. Dicimus enim, quod quemadmodum non impedit unitatem specificam scientiae Geometriae, quae lumen primorum principiorum concurrat ad assensum conclusionum simul cum lumine habitus acquisiti, immo semper hoc est necessarium formaliter vel virtualiter; ita neque impedit unitatem theologicae scientiae, quae lumen fidei, quod est primorum principiorum, simul concurrat cum lumine et habitu theologico ad assensum conclusionis. Et ratio est. Quia unitas scientiae pensanda est ex unitate luminis, quo immediate assentimus conclusioni: et hoc lumen in Theologia facit obiectum virtualiter revelatum. Verum est tamen quod propter affinitatem luminis theologici, et subordinationem, quam habet ad lumen fidei, solet dici a theologis, eamdem rationem formalem esse assensus fidei et theologicarum conclusionum, sed diversimode. Hic autem diversus modus est a nobis hactenus explicatus. Ceterum quando altera praemissa est de fide, altera vero naturali lumine cognita vel demonstrata, tunc lumen acquisitum non est ita pure theologicum, sicuti cum utraque praemissa est de fide, aut ex duabus de fide utraque demonstrata. Et ratio huius est. Quoniam assensus conclusionis non solum reducitur ad principium fidei, sed etiam ad principium naturali lumine cognitum. Ergo cum habeat originem ex duobus principiis diversi ordinis, non est in illo tanta simplicitas, ac si originem duceret a solis principiis immediate fidei lumine cognitis. Sed nihilominus etiam tunc conclusio dicenda est theologica. Et ratio est. Quia praemissa cognita lumine naturali non assumitur a theologo propter se: sed propter ministerium ad officium theologi, quod per se est ex rebus fidei conclusiones deducere. Sed quia posset aliquis dicere, quod intentio theologi non mutat rationem scientiae, dicimus secundo, quod merito conclusio dicetur theologica. Quia iam in obscuritate assimilatur fidei. Deinde quia magis certa est, quam si ex duobus principiis naturalibus demonstraretur.

Sed dices: Contra. Conclusio sequitur debiliorem partem antecedentis, sed certitudo ex principio naturali minor est, quam ex principio fidei, ergo conclusio sequitur minorem certitudinem.

Respondetur, quod conclusio dicitur sequi debiliorem partem, non quia si altera praemissa sit contingens, consequens sit contingens, vel si aliqua praemissa est falsa, consequens sit falsum. Sciunt enim periti in Dialectica, quod in bona consequentia potest dari antecedens falsum, et consequens verum. Sed sensus est, quod in bona consequentia, quicquid debile invenitur in consequenti referendum est ad praemissam debilem. Ut v. g si dicam: Omne animal est irrationale, omnis homo est animal, ergo omnis homo est irrationalis, consequens est falsum, non pro minori, quae necessaria est, ergo pro maiori. Ceterum si dictum illud, conclusio sequitur debiliorem partem, intelligatur de conclusionibus, quae sunt in demonstrationibus; tunc adhuc oportet distinguere. Nam si demonstratio sit a posteriori, falsum est, quod conclusio sequatur debiliorem partem, immo vero conclusio est certior, quam antecedens. Ut si dicas, omne animal risibile est rationale, homo est animal risibile, ergo homo est rationalis. Si autem demonstratio fiat a priori: tunc conclusio dicetur sequi debiliorem partem, quatenus si in altera parte est minor certitudo, aut minor evidentia, (nam falsitas esse non potest, cum sit demonstratio) tunc in conclusione non erit certitudo tanta vel claritas tanta, quanta fuisset, si illa conclusio esset tam certa vel evidens, quam altera. Unde in hoc syllogismo, omnis homo est risibilis, Christus est homo, ergo Christus est risibilis, conclusio obscuritatem quidem habet ex praemissa de fide. At vero et si non habeat tantam certitudinem, quantam haberet, si utraque praemissa esset de fide, nihilominus maiorem certitudinem habet ex una de fide et altera lumine naturali cognita, quam si utraque esset certa solum ex lumine naturali.

Denique adverte, non esse necessarium ad conclusionem theologicam quod utraque vel altera praemissa sit immediate de fide: immo contingit, utramque vel alteram esse etiam conclusionem theologicam. Ut v. g. Omne animal discursivum est risibile, Christus est animal discursivum, ergo Christus est risibilis. Sufficiet enim, quod praemissae, vel praemissa, reducantur ad principium fidei.

Sed pro maiori complemento eorum, quae diximus, in hac solutione duo sunt adhuc explicanda. Alterum est, an aliquod principium fidei possit theologice etiam demonstrari. De qua re diximus in 2. 2. q. 1. art. 5. dubio 1. paulo ante solutionem argumentorum post quintam conclusionem. Sed nunc breviter dico, nullum esse inconveniens, si dicamus, etiam articulum fidei posse demonstrari theologice, saltem a posteriori, ut v. g.: Omnis homo qui resurgit, mortuus est; Christus resurrexit, ergo Christus mortuus est. Verumtamen huiusmodi demonstrationes videntur esse inutiles: quoniam nihil certitudinis, aut claritatis conferunt conclusioni. Alterum est, an in prima demonstratione theologica concurrat, ad assensum conclusionis, aliquod lumen theologicum acquisitum? Ad quod respondetur, quod sicut in aliis scientiis in prima demonstratione, quae procedit ex primis et immediatis, nondum genitus est habitus, sed tunc primum generatur; et nihilominus assensus conclusionis, non fit immediate ex lumine primorum principiorum, alioqui non esset scientia: ita etiam contingit in prima demonstratione theologica, quod quamvis tunc nondum sit genitum lumen, ipsa tamen demonstratio actualis quidam splendor est originem habens ex lumine fidei.

Ad ultimum argumentum respondetur negando sequelam. Quia non omnes particulares revelationes sunt circa ipsum Deum: Theologia vero procedit ex lumine, quod per se primo revelat Deum ut obiectum supernaturale, sive sit lumen fidei, sive lumen gloriae. Unde existimo, quod absque aliquo istorum luminum non potest esse vera Theologia. Ex quo rursus colligo, quod quantumlibet aliquis haberet lumen propheticum, nisi haberet lumen fidei, vel lumen gloriae, quod Christus habuit, non poterit habere scientiam theologicam Cuius rationem collige ex Divo Tho. in 3. d. 24., q. 1., artic. 1. ad tertium, et art. 2. ad quartum, et De Verit. q 14. art. 8 ad decimumtertium, et ex 3. p., q. 7. artic. 8. In quibus locis inter alias differentias una est potissima, quod quamvis prophetia et fides possint esse de eodem obiecto materialiter, ut. v. g. de passione Christi fuit olim prophetia et fides in prophetis; tamen fides formaliter respicit passionem, in quantum aliquid habet aeternum et divinum, scilicet, in quantum est Deus, qui passus est; temporale vero respicit materialiter. At prophetia e contrario se habet. Respicit enim ipsum temporale, quasi proprium obiectum Haec ille. Ecce igitur rationem quare solum lumen propheticum non sufficiat per se ad assensum principiorum Theologiae, cuius obiectum, sive subiectum est ipse Deus. Reliqua vero considerat per ordinem ad Deum immediate cognitum lumine supernaturali. Hactenus de hoc articulo.