Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio: Ens secundum rationem est prius quam bonum. Secunda conclusio, ad tertium: Bonum est prius quam ens in causando.

COMMENTARIUM.

DUBITAT Caietanus circa rationem primae conclusionis et arguit contra illam, quia vel D. Tho. intendit inferre, quod ens sit prius secundum ordinem rationis secundum se, vel quoad nos; si primum, hoc repugnat dictis q. 3. art. 5., ubi asseritur, quod Deo nihil est prius, neque secundum se, neque secundum intellectum; sed si ens est primum intelligibile secundum se, sequitur quod Deus non sit primum intelligibile. Si autem D. Thom. vult inferre, quod sit prius secundum ordinem rationis quoad nos, non videtur satisfacere titulo articuli. Est enim quaestio, an ratio entis, secundum se, sit prior quam ratio boni.

Ad hanc difficultatem Caietan. duplicem solutionem assignat. Prior est, quod ens dupliciter potest comparari ad alias rationes formales: uno modo, prout distinguitur a rebus subsistentibus, v. g. potest comparari ad vitam, ad sapientiam, etc.; altero modo ad res ipsas, subsistentes. Si comparatio fiat primo modo, sic ens est primum intelligibile secundum se, et ceterae rationes sunt posterius intelligibiles secundum se: sed tamen inter ceteras rationes non includitur quodquid est Dei, quia non potest esse ratio Dei quin sit res subsistens intrinsece. Et ratio est, quia quidditas Dei non abstrahit ab existentia, cum sit ipsum esse essentialiter. Ceterum si ratio entis comparetur ad rationes, et ad res subsistentes simul, tunc ens non est simpliciter primum intelligibile, quin potius Deitas est primum intelligibile simpliciter; ita ut intelligibilitas prius conveniat Deo, quam enti in communi; immo convenit enti in communi, quia prius competit Deo. Et ratio est, quia Deus non est intelligibile participative, sed ex propria essentia singularissima, quae est ipsum esse, primum et principium totius entis. Hoc ergo modo verum est quod dicit D. Tho., q. 3., art. 5., quia ibi loquitur de Deo secundum quod absolute et simpliciter dicitur primum secundum intellectum; hic vero dicitur ens primum intelligibile inter rationes formales eiusdem ordinis, distinctas a rebus subsistentibus.

Altera solutio Caiet. est quod accidit amphibologia in huiusmodi locutionibus, quia illa particula, quoad nos, potest determinare vel ordinem cognoscendi, vel ipsa intelligibilia. Si determinet primum, tunc distinguitur contra ordinem secundum se, et dicendum est, quod D. Tho. loquitur de ordine secundum se; non enim hic quaestio est de ordine cognitionis quoad nos, scilicet quidnam prius a nobis cognoscatur; sed potius de ordine rationis secundum se, videlicet, cuiusnam ratio formalis prior sit, entis, an boni, in ordine ad intellectum secundum se? Si autem particula, quoad nos, determinet intelligibilia, tunc distinguit intelligibilia nostra a non intelligibilibus a nobis; et hoc modo, ens est primum intelligibile secundum se a nobis; Deus autem est primum intelligibile simpliciter. Et iste sensus videtur consonus D. Tho. dum inquit, quod ratio significata per nomen est id quod intellectus concipit de re et significatur illud per vocem: ubi insinuat se loqui de prioritate intelligibilis quoad nos, nostrum enim est significare conceptus per voces. Tertia solutio assignatur a nobis, quod D. Thom. loquitur de ente et bono, ut includit ens increatum et bonum increatum: sed comparatio est inter rationem boni et entis eiusdem ordinis; ita sane, quod in unaquaque re, prior est ratio entis, quam boni, neque fit comparatio inter esse Dei et ens in communi: sic ergo verificatur quod in unoquoque ente, prior est ratio entis quam boni. Loquimur autem de prioritate ordinis quem habet ens ex natura sua ad intellectum, prius quam bonum: unde ipsa Deitas intelligitur a nobis esse obiectum intellectus divini, quatenus est ipsum esse, priusquam intelligatur ut est bonitas et obiectum divinae voluntatis. Et iste ordo oritur in nobis ex natura rei, quae, propter sui infinitatem, potest fundare ordinem istorum conceptuum, non minus quam si in ipsa re esset aliquis ordo causalitatis secundum prius et posterius.