Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

CONCLUSIO: Deus cognoscit omnes creaturas, propria cognitione. Et ratio est: quia quidquid perfectionis est in quacumque creatura, totum praeexistit et continetur in Deo, secundum modum praeexcellentem.

COMMENTARIUM.

IN hoc articulo notandum est primo, quod sensus conclusionis non est iste, scilicet, Deum cognoscere creaturas per distinctas cognitiones, ita quod quamlibet creaturam cognoscat distincta et adaequata cognitione ipsi creaturae. Hic enim sensus esset falsissimus: nam Deus unica simplicissima cognitione intelligit se et omnes possibiles creaturas. Sed sensus conclusionis est, quod illa unica cognitio Dei attingit omnia praedicata essentialia et accidentalia, quae conveniunt creaturis. Itaque est distincta cognitio creaturarum, non ex parte cognoscentis, sed ex parte obiecti cogniti. Secundo est notandum, quod illa sententia relata a Divo Thoma in principio articuli, quae asserit, Deum non cognoscere distincte creaturas, fuit sententia Averrois, 12. Metaphys. tex. 51.; et aliqui Theologi, inter quos est Greg. Arim. in d. 35., imponunt istam sententiam Aristoteli eo quod dixerit, 12. Metaphys. tex. 51. intellectum divinum vilissimum fore, si cognosceret minutissima, quae sunt in hoc mundo. Ceterum haec sententia falso tribuitur Aristoteli, nam ipse, 3. De Anima, tex. 80.; et 3. Metaphysic. tex. 15., pro magno inconvenienti ducit contra Empedoclem, quod Deus non cognoscat elementa, et res elementatas. Inquit, enim, Deum insipientissimum omnium fore, si ista ignoraret, quae homines visu percipiunt. Et in illo loco citato ex 12. Metaphysic. tantum vult dicere Aristoteles quod Deus non exit extra se, ad cognoscendum ea quae sunt in hoc Universo; nam si ita cognosceret, vilesceret eius intellectus; quoniam reciperet species ab his rebus inferioribus, sed omnia cognoscit in se ipso per suam Essentiam. Ita interpretatur Aristotelem D. Thomas in illo loco. Sed quidquid sit de sententia Aristotelis, conclusio huius articuli est habenda secundum fidem, quae colligitur ex testimoniis citatis in articulo praecedenti. Et potissimum confirmatur ex illo ad Heb. 4.: Vivus est sermo Dei, et efficax etc., quod refertur in argumento Sed contra. Item Ecclesi. 23.: «Lucidiores sunt oculi eius super Solem etc.»; et Psal. 7.: «Scrutans corda et renes Deus», id est, omnia, etiam cogitationes minimas. Veritas huius conclusionis reducitur a D. Thoma ad articulum fidei Creationis, in 2. 2. quaest. 1. art. 8. ad 2. Vide rationes pro hac conclusione, 1. Cont. Gent. c. 47. 48. 49. et 50.

DUBIUM est de veritate conclusionis. Probatur falsa: Deus cognoscit creaturas non in seipsis, sed in ipsomet Deo; ergo non cognoscit illas distincte. Antecedens est secunda conclusio articuli praecedentis. Consequentia probatur: creaturae in Deo non sunt distinctae secundum proprias rationes; sed sunt in Deo unica simplicissima essentia: ergo si cognoscuntur prout sunt in Deo, non cognoscuntur distincte. Dicet quispiam huic argumento, quod idcirco Deus non cognoscit creaturas in seipsis, quia non cognoscit per species adaequatas ipsarum, sed per speciem inadaequatam et universalissimam, qualis est Divina Essentia, quae immediate repraesentat seipsam, creaturas vero mediate. Ceterum, quia Divina Essentia exactissime et perfectissime repraesentat creaturas, licet mediate, Deus distinctissime cognoscit ipsas creaturas. Contra hanc solutionem sic argumentor: sequitur, quod angelus praesertim supremus, non cognoscat creaturas in seipsis; consequens a nullo Theologorum admittitur: ergo. Probatur sequela: Angelus supremus cognoscit res per speciem inadaequatam et universalem; itaque cognoscit hominem et equum per unicam speciem, quae inadaequate utrumque repraesentat, ut inferius explicabitur in materia de angelis: ergo. Et confirmatur: sicut Divina Essentia non repraesentat immediate creaturas, sed semetipsam, ita species angeli supremi non repraesentat immediate hominem et equum et alias naturas specificas, sed naturam animalis in communi; ergo iuxta assignatam solutionem, angelus non cognoscit per illam speciem hominem et equum in seipsis, sed in alio, scilicet, in natura communi animalis. At consequens est absurdissimum. Et confirmatur secundo. Prima opinio Scoti, in 1. d. 35. et 36. ubi dicit, Deum cognoscere creaturas, et in se ipso, et in ipsismet creaturis. Caetanus, hic exponit sententiam Scoti, exemplo adhibito. Quemadmodum, inquit, si quis videret Petrum in se ipso, et simul intueretur Petrum in speculo, quod esset positum iuxta illud; ita similiter, Deus intuetur creaturas in se ipsis et in sua Essentia tamquam in speculo. Ceterum ergo non reperio in Scoto, quod Deus cognoscat creaturas in sua Essentia, sed tantum in seipsis. Exponit Scotus suam sententiam hoc modo: fingit enim duo instantia originis in cognitione divina. In primo cognoscit Deus suam essentiam absque ordine ad creaturas. Et haec cognitio, inquit, non est omnino perfecta, quia non extenditur ad creaturas. In secundo instanti producit Deus creaturas ab aeterno in quodam esse intelligibili, quod esse neque est pure ens reale, neque purum ens rationis, sed medium inter utrumque; creaturas autem sic productas cognoscit Deus in eodem instanti secundo, et ita cognoscit illas in semetipsis. Haec opinio Scoti est chimerica, et parum fidei consentanea. Et primo, quod non consentiat fidei, probatur: nam ex illa sequeretur, quod creaturae ab aeterno essent creatae; consequens est haereticum: ergo. Probatur sequela: creaturae productae a Deo in esse intelligibili, ab Scoto conficto, habent esse participatum ab aeterno: ergo habent esse creatum a Deo. Probatur consequentia: nam omne illud, quod est ens participatum extra Deum, est creatum ab ipso Deo. Et confirmatur: creaturae in illo esse intelligibili sunt in seipsis; sed non sunt creator, ergo sunt creaturae. Et confirmatur, praeterea: nam in Concilio Senonensi damnatus fuit error Petri Abaylardi, asserentis, aliquam rem esse extra Deum, quae neque erat creator, neque creatura. In quo errore videtur versari opinio Scoti. Praeterea, arguitur secundo. Absurdissimum dictum est, quod divina Scientia perficiatur ex cognitione creaturarum in se ipsis; sed hoc inconveniens aperte conceditur a sententia Scoti, ergo. Item confirmatur: cognitio, quam habet Deus in primo instanti originis, conficto ab Scoto, est cognitio comprehensiva Divinae Essentiae: ergo per illam cognitionem cognoscit Deus omnem creaturam possibilem in ipsamet Divina Essentia; et ex consequenti merum commentum est fingere secundum instans, in quo creaturae in semetipsis cognoscantur. Consequentia est evidens: quia cognitio comprehensiva Divinae Essentiae extenditur ad omnem effectum possibilem divinae Virtutis, ut constat ex dictis supra, q. 12. art. 8. Antecedens iam probatur: quia cognitio, quam habet Deus in secundo instanti, non est cognitio Divinae Essentiae, sed creaturarum in se ipsis: ergo si cognitio, quam Deus habet in primo instanti, non est comprehensiva Divinae Essentiae, Deus nullam habet cognitionem comprehensivam suae Essentiae, quod est absurdum dictu.

Est secunda sententia Aureoli, apud Capreolum, distinctione citata circa secundam conclusionem, qui asserit duo. Alterum est, quod Deus non cognoscit creaturas in seipsis, sed in sua essentia. Alterum est, quod Deus non cognoscit, etiam mediate, creaturas secundum esse quod habent in seipsis, sed tantum secundum esse, quod habent in Divina Essentia. Itaque, in opinione Aureoli creatura neque est obiectum immediatum et primarium divinae cognitionis, neque etiam mediatum et secundarium; sed divina cognitio unicum tantum obiectum habet, scilicet Divinam Essentiam. Potissima argumenta Aureoli, pro hoc dicto secundo, habentur in D. Thoma, art. 5. huius quaestionis: alia vero minutoriora dissolvit Capreolus.

Est tertia sententia D. Thomae, in his duobus articulis 5. et 6., et consistit in duabus propositionibus.

Prima est: Deus cognoscit creaturas secundum esse, quod habent in se ipsis, non immediate, sed mediante cognitione suae essentiae. Itaque creaturae habent rationem obiecti secundarii et mediati. Ista conclusio, primum, explicatur. Intelligitur enim, quod creaturae cognoscantur secundum quod sunt in seipsis, non ex parte cognoscentis. Nam hoc modo cognoscit Deus omnes creaturas secundum modum essendi, quem habent in ipso Deo. Sed cognoscuntur secundum quod sunt in seipsis, ex parte rei cognitae, id est, cognoscuntur quantum ad omnia, et substantialia et accidentalia, quae reperiuntur in ipsis creaturis. Hoc supposito, probatur conclusio.

Primo. Deus cognoscit comprehensive suam Essentiam et Virtutem: ergo cognoscit comprehensive, perfectissime et distinctissime, omnes effectus possibiles divinae Virtutis, quantum ad omnes rationes ipsarum. Omnia ista sunt manifesta. Secundo probatur: si Deus cognoscit creaturas secundum modum, quem habent in Deo ex parte obiecti, et non secundum modum quem habent in seipsis, ut opinatur Aureolus, sequitur, quod Deus non cognoscat aliquam creaturam, simpliciter loquendo; consequens est haereticum et adversarium fidei, secundum quam fateri oportet Deum cognoscere omnes creaturas quamlibet minutissima: ergo. Probatur sequela: creaturae secundum modum, quem habent in Deo, sunt ipse Deus, iuxta illud Ioan. 1. Quod factum est, in ipso vita erat: ergo. Ex his sequitur, quod sententia Aureoli, nisi valde pie explicetur, est contra fidem. Sed hoc loco advertendum est, turpiter errare Gabrielem dum asserit, in distinctione citata q. 5., non posset ostendi ratione naturali, Deum cognoscere creaturas secundum esse quod habent in seipsis ex parte obiecti, ut explicet: immo innumerae sunt demonstrationes, quae hanc rem ostendunt aperte, assumptae ex Providentia quam habet Deus de creaturis, ex Creatione et Gubernatione ipsarum. Vide D. Thomam, 1. Contra Gent., ubi supra.

Secunda conclusio: Deus non cognoscit creaturas immediate et in seipsis, sed in suamet Essentia. Probatur haec conclusio. Deus cognoscit creaturas per Divinam Essentiam, tamquam per speciem intelligibilem, et non aliter: ergo cognoscit illas mediate et non in seipsis, sed in Divina Essentia. Antecedens est certissimum, et asseritur a D. Augustino, lib. 83. Quaestionum, q. 46. ubi inquit, sacrilegium esse asserere, quod Deus exeat extra se, ad aliquid cognoscendum. Probatur consequentia. Essentia divina, in ratione speciei, non repraesentat immediate creaturas, sed semetipsam: ergo per istam speciem divinam non cognoscit Deus immediate creaturas, sed mediate in ipsamet Divina Essentia. Sed dicet quis: non immediate cognoscimus Deum per species creaturarum, quamvis istae species non repraesentent Deum immediate, sed creaturas: ergo quamvis Divina Essentia, in ratione speciei, repraesentet Deum immediate et non creaturas; non inde colligitur, Deum non cognoscere immediate creaturas. Ad hoc argumentum, negatur consequentia. Ratio discriminis est duplex. Prima: quoniam Intellectus divinus non potest divertere cogitationem ab obiecto immediate repraesentato per suam essentiam in ratione speciei. Unde divina cognitio ex necessitate debet ferri ad Essentiam Divinam, tamquam ad immediatum obiectum; ad creaturas vero, tamquam ad obiectum mediatum. Ceterum intellectus noster potest cogitationem divertere a creatura, quae est obiectum immediatum creatae speciei, et transferre illam ad Deum, qui est obiectum mediatum et secundarium speciei creatae. Unde eius cognitio potest ferri immediate ad Deum. Secundum discrimen est, quod Divina Essentia, quae est primarium obiectum speciei divinae est secundum semetipsam, exemplar exactissimum creaturarum. Unde eademmet cognitio, quae immediate terminatur ad Essentiam Dei, terminatur secundario ad creaturas: at in creaturis non repraesentatur Deus immediate, sed cognoscimus illum ex creaturis per quamdam remotionem et per modum cuiusdam excellentiae. Quocirca non eadem cognitione qua cognoscimus creaturas, cognoscimus ipsum Deum; sed alia est cognitio quae immediate terminatur ad creaturas, et alia quae terminatur immediate ad Deum. Ex hoc sequitur, quod Divina Essentia non solum est ratio cognoscendi creaturas intellectui divino, per modum speciei intelligibilis, sed etiam per modum ideae, id est, per modum formae intellectae. Secundo, probatur conclusio. Si creatura est immediatum obiectum divinae cognitionis, sequitur, quod divina cognitio suam perfectionem et speciem sumat a creatura; consequens est absurdissimum: ergo. Probatur sequela: nam cognitio sumit suam perfectionem et speciem ab obiecto immediato. Ultimo probatur. Creaturae, ut diximus supra, q. 12. art. 8., non repraesentantur in Divina Essentia, tamquam in speculo per modum distinctionis; sed repraesentantur tamquam in causa effectiva et exemplari, per modum simplicitatis: ergo non possunt cognosci immediate per Divinam Essentiam, sed ex necessitate debent cognosci in ipsamet Divina Essentia, tamquam in obiecto immediato.

Ad argumenta respondendum est. Et primum, iam est optime dissolutum inter arguendum. Et coincidit illa solutio cum solutione ad primum huius articuli sexti. Ad replicam cum sua confirmatione, aliis praetermissis, respondetur quod ratio repraesentat immediate per species angelorum, re ipsa non distinguitur a rebus singularibus, mediate repraesentatis per illam speciem: v. g. ratio communis animalis, quae est immediate repraesentata per speciem angeli superioris, re non distinguitur ab homine et equo. Quocirca angelus per illam speciem immediate, et in ipsis cognoscit hominem et equum. Ceterum ratio immediate repraesentata per speciem divinam: realiter distinguitur a creaturis, quae sunt obiecta mediata. Unde cognitio Dei, cum terminetur immediate ad illam rationem, quae est immediatum obiectum divinae speciei, non potest ferri ad creaturas in seipsis.