Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

AD argumenta in oppositum.

Ad primum argumentum respondetur ex prima conclusione, et secundo notabili. Fatemur enim simpliciter esse verum, quod Theologia est formaliter speculativa et practica, si tamen practicum et speculativum accipiantur demptis imperfectionibus, et non quatenus sunt differentiae limitatae scientiarum inferioris ordinis: sicut si diceremus, quod Angelus habet scientiam Mathematicam formaliter, quamvis non habeat illam cum limitata differentia, prout in nobis distinguitur a Physica; quin potius unico habitu plura obiecta nostrarum scientiarum formaliter scit et ille habitus est formaliter Metaphysicae et Physicae, eo quod habet rationem formalem simpliciorem circa omnia ista obiecta. Respondetur secundo iuxta doctrinam ultimae conclusionis; quod Theologia est simpliciter speculativa formaliter, non vero formaliter practica, sed eminenter.

Ad secundum argumentum respondetur, quod ad hoc, ut scientia sit practica in scientiis inferioribus, necesse est quod obiectum sit operabile a nobis: quoniam earum obiectum est creatura, neque est ultimus finis. At vero in scientia superiori, qualis est Theologia, non est necessaria huiusmodi conditio, eo quod versatur circa ultimum finem omnium actionum humanarum ac proinde non potest ultimus finis esse actio humana: alias daretur processus in infinitum. Satis ergo fuerit, quod Theologia versetur circa assecutionem ultimi finis, et dirigat operationem mediorum, quae ad finem proportionata sunt, videlicet, opera virtutum.

Ad primam confirmationem negatur consequentia. Nam et synderesis naturalis habitus practicus est, et tamen non immediate dirigit studiosam operationem, sed mediante prudentia.

Ad secundam confirmationem negatur sequela. Et est similis instantia in exemplo de synderesi, quae cum sit practica, non tamen facit hominem bonum simpliciter. Quia non disponit ad recte operandum immediate per se ipsam hic et nunc, et in omni eventu, quod est proprium virtutis simpliciter. Immo, ut docet Aristo. lib. 1. Magn. Moral. c. 1.: Virtutes qui novit non continuo studiosus est: et nihilominus moralis scientia dicitur practica: quia reducit suas conclusiones ad principia universalia practica, quae ipsa synderesis naturaliter dictat, et in communi inclinat ad operandum secundum illa principia. Sic ergo nostra Theologia ad hunc modum dicetur practica, non solum ex parte addiscentis, qui debet illam ordinare ad dilectionem Dei; (nam et Aristoteles tantiae stimabat suam Ethicam, ut non putaret dignum auditorem, nisi bonis moribus praeditum, 1. Ethic. c. 3.) verum etiam est practica Theologia ex lumine revelato et habitu fidei unde procedit. Et sic adhuc dupliciter. Primo ex fide, quae est virtus non solum speculativa, sed etiam est veluti synderesis quaedam infusa, quae remurmurat malo et instigat ad bonum, quod est officium synderesis naturalis ut docet D. Thom. 1. p., q 29., art. 12. Secundo etiam est practica Theologia ex coniunctione donorum intellectus, scientiae et sapientiae cum ipso lumine fidei, quae dona proculdubio practica sunt, ut docet Div. Thom. ubi supra, 2. 2. cui consonat quod dicit D. August. 12. De Trin., c. 2. quod ratio superior versatur circa divina conspicienda et consulenda. Ergo ratio superior, prout versatur circa Deum obiectum supernaturale, necesse est, ut altiori modo conspiciat et consulat divina: hoc autem facit per fidem et supernaturalia dona. Hinc sequitur, quod ceteris paribus doctior erit in Theologia, qui caritatem habuerit, quam qui non habuerit. Quia sine caritate non sunt coniuncta huiusmodi dona Spiritus sancti cum fide, quae illuminant mentem, et intellectum dant parvulis. Unde videmus egregios Theologos non mediocri sanctitate fuisse praeditos.

Ad tertium argumentum respondetur, quod probat, posse hominem assequi ultimum finem absque media Theologia: sicut potest quis absque scientia philosophiae moralis esse bonus moraliter. Sed tamen non probat quod ubi fuerit Theologia, non possit esse practica iuxta modos, quos in conclusionibus explicavimus.

Ad confirmationem negatur consequentia, et disparitas rationis consistit in hoc, quod Physica et Metaphysica nihil agunt de assecutione ultimi finis Beatitudinis. Theologia vero bona ex parte versatur circa media, per quae Beatitudo potest adipisci. Ceterum ex parte addiscentis, quaelibet scientia quantumlibet speculativa potest dirigi ad laudem et cultum Dei. Nam et propterea Apostolus ad Rom. 1. vehementer philosophos reprehendit, quod cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt.

Ad quartum argumentum, facile concedo, quod Theologia convenit cum Philosophia morali, quantum ad hoc, quod utraque in communi et non in particulari dirigit actiones humanas; et quantum ad hoc, quod utraque indiget virtutibus ad recte operandum: immo etiam quantum ad hoc, quod utraque praesupponit principia, quae per habitum practicum dictantur, et praecipiuntur in communi. Atque hoc pacto utraque practica dicitur. Verumtamen differentia est. Quoniam nostra Theologia adhuc magis practica dicitur, quam philosophia moralis. Quia principia Theologiae habentur ex fide, quae est quasi supernaturalis synderesis, et ex propria specie, si perfecta est. postulat rectitudinem voluntatis, iuxta illud, quod docet D. Tho., 2. 2. q. 4., art. 2. et 3. et praesertim in 5. ubi ait: Ad hoc quod actus fidei sit perfectus, requiritur, ut voluntas infallibiliter ordinetur ad ultimum finem. Et quod haec perfectio est per caritatem. Ceterum naturalis synderesis etiam ante virtutes acquisitas perfecta est in sua specie. Et idcirco Theologia magis practica est, quoniam ex talibus principiis proficiscitur, quae secundum propriam speciem sine caritate non sunt perfecta.

Ad quintum argumentum respondetur, quod finis per se primus Theologiae non est recte operari, sed potius contemplari quid ex talibus principiis sequatur. Unde Theologia non est simpliciter practica eo modo, quo Aristoteles loquitur de praxi. Erit autem practica eminenter, vel etiam formaliter, iuxta varium modum explicatum in ipsis conclusionibus. Semper tamen est magis speculativa, quam practica, quamvis finis per se secundus sit dirigere actiones humanas in communi ad adipiscendum finem ultimum. Ad testimonium vero Apostoli respondetur primo, quod fortassis loquitur de omni opere bono, quod est ministerium doctoris Evangelici. Hoc enim per illam vocem, homo Dei, intelligitur, scilicet, minister Dei, ad quem pertinet exercere actus, quos ibi praedixerat, scilicet, docere, arguere, corripere et erudire in iustitia. Si autem intelligatur per, omne opus bonum, omne opus virtutis, tunc respondetur, quod utilis quidem est scientia revelata ad huiusmodi opera exercenda, quamvis non sit finis per se primo intentus scientiae Theologiae.

Ad confirmationem respondetur, quod iam saepe dictum est, Theologiae per accidens esse, ut procedat ex cognitione obscura principiorum. Unde consequentia confirmationis non valet.