Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio. Non est demonstrabile demonstratione propter quid, scilicet ex causa. Ratio est. Medium demonstrationis propter quid est quod quid est; sed de Deo non possumus scire quia est, ergo non possumus demonstrare, quod est. *Secunda conclusio. Demonstrabile est Deum esse demonstratione, quia, id est, ex effectibus. Hanc probat primo in argumento, Sed contra, auctoritate Divi Pauli ad Roman. 1: «Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, etc.». Secundo, in corpore: Ex quolibet effectu possumus demonstrare propriam illius causam esse, dummodo sit notior effectus quam causa; ergo ex effectibus Dei demonstrabile est ipsum esse.

Tertia, ad primum. Deum esse, et huiusmodi propositiones, quae ratione naturali demonstrari possunt, non sunt articuli fidei, sed praeambula ad fidem.

Quarta, ad tertium. Ex effectibus non possumus perfecte Deum cognoscere secundum suam essentiam. Ratio est, quia ex effectibus non proportionatis causae non potest haberi perfecta cognitio causae; sed quicumque effectus Dei sunt improportionati Deo, ergo.*

COMMENTARIUM.

DUBIUM est, utrum Deum esse, sit demonstrabile? Et videtur quod non.

Arguitur pro parte negativa. Primo. Haec propositio, Deus est, pertinet ad fidem, et habetur per revelationem divinam; ergo non potest demonstrari. Consequentia videtur bona, nam fides est de rebus supernaturalibus, quae pertinent ad ordinem supernaturalem, cum sit habitus supernaturalis et ordinis divini. Item, quia hoc obiectum, Deum esse, est omnino supernaturale secundum se; siquidem est ipsa Dei essentia, ergo non est attingibile naturali intellectu. Quod si dicas illam propositionem non pertinere per se ad fidem,

sed per accidens ut dicit D. Tho., 2. 2., q. 2. art. 4., contra hoc replicatur: Habitus qui differunt genere ex diverso modo procedendi, non possunt nec per se nec per accidens, terminari ad idem; sed fides, et scientia naturalis differunt genere, ergo.

Secundo. Non potest intelligi, quod Deus sit trinus et unus, nisi intelligamus quod Deus sit; sed Deum esse trinum et unum, non est demonstrabile, sed tantum habetur per fidem. Consequentia probatur: nam alias cognitio fidei dependeret a naturali cognitione, quod videtur esse falsum. Antecedens vero est manifestum, quoniam Deum esse trinum, intrinsece supponit Deum esse.

Tertio. Si Deum esse, est demonstrabile, sequitur quod id quod est perfectissimum in Deo sit demonstrabile; consequens autem est falsum, ergo etc. Sequela probatur: nam perfectissimum, quod est in Deo, est esse, ut infra dicemus. Falsitas vero consequentis probatur: nam Deum cognoscimus per effectus et creaturas; sed nullus effectus vel creatura potest repraesentare perfectissimum quod est in Deo, immo ex creaturis solum possumus devenire in cognitionem imperfectam Dei, ergo.

Confirmatur. Esse in Deo est idem cum sua Essentia; sed Essentia Dei non est demonstrabilis per effectus, quia consistit in Trinitate Personarum et unitate Essentiae: Trinitas autem Personarum indemonstrabilis est, ut docet D. Tho. infra, q. 32., art. 1., ergo.

Quarto. Si Deum esse, possemus cognoscere per demonstrationem, maxime per demonstrationem a posteriori et ab effectu, ut docet D. Tho. in artic. Sed hoc non: primo, quia alias per talem demonstrationem cognosceremus perfecte Deum: nam cum effectus habeat similitudinem cum causa, ducit nos in cognitionem perfectam suae causae. Secundo. Haec demonstratio a posteriori, quod Deus sit, non potest haberi neque ab angelis neque ab hominibus; ergo nullo modo est possibilis. Quod non ab angelis probatur: nam D. Tho., I. Sent., d. 3., q. 1., art. 3. tenet quod angeli non habent demonstrationem a posteriori quod Deus sit, et probat: nam haec demonstratio incipit a cognitione creaturarum, et terminatur ad Deum; sed angeli a cognitione Dei descendunt ad cognitionem creaturarum, ergo. Quod non ab hominibus, probatur: nam ut docet D. Tho., 1. p., q. 94., art. 1., ad 3. primus homo in statu naturae non cognoscebat ex demonstratione sumpta ab effectu, ergo. Pro huius rei explicatione sciendum est, fuisse antiquitus quosdam Philosophos qui opinati sunt, non posse demonstrari Deum esse, nec etiam demonstratione ab effectu et a posteriori: sed solum divina revelatione cognosci, atque sola fide certo credi. Hanc sententiam refert D. Tho. lib. I. Contra Gen., c. 12., et communiter solet ascribi Rabbi Moysi., lib. 3., c. 6. Inter Theologos recentiores unus est Petrus Aliacus, qui in I. Sent. dist. 3., q. 3. hanc sententiam sequitur et nititur solvere omnes rationes Arist. in 7. et 8. Physi. et 11. et 12. Metaphy. Ceterum haec sententia est temeraria, et ut quibusdam videtur erronea. Sed nihilominus mihi distinguendumi videtur. Si enim quis neget, naturaliter posse cognosci, quantum sat est ad obligandum homines ad cultum Dei, Deum esse demonstrari posse, est haeresis: si quis autem dicat, non demonstrari secundum artem aristotelicam, non est error in fide, sed in Physica, aut Metaphysica, et temerarium in fide. QUAPROPTER sit nobis certa conclusio. Sententia S. Tho. in secunda sua conclusione est certissima, et oppositum eius est temerarium.

Probatur primo ex Sacra Scriptura: nam Roma. 1. dicitur: «Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus eius et Divinitas, ita ut sint inexcusabiles». Nota verbum conspiciuntur, non enim ait, opinione creduntur. Nota ut sint inexcusabiles et tamen si certo non cognovissent, excusationem haberent. Item Sap. 13. «A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat Creator horum videri». Quo in loco ponderanda sunt illa verba cognoscibiliter, quod idem valet, quod evidenter, et videri, quod significat evidentiam. Haec duo testimonia sunt apertissima ad probandam conclusionem D. Tho. Nihilominus Aliacen. ubi supra, nititur ea solvere dicens, quod demonstrantur de Deo aliquae proprietates ex creaturis, sed non quod sit; v. g. demonstratur quod sit unus, quod sit immutabilis etc. At vero haec solutio nulla est, quia rationes Arist. evidenter probant esse unum primum motorem: et lib. 12. Metaph., c. 7. concludit: «Patet igitur esse unam substantiam primam et immortalem»; et Sap. 13. accusat Spiritus Sanctus eos, qui ex his quae videntur bona, non potuerunt cognoscere eum qui est. Innuunt etiam idem alia multa loca Sacrae Scripturae, ut est illud Psal. 18: «Caeli enarrant gloriam Dei, etc.», et illud Psal. 88. «Confitebuntur caeli mirabilia tua», ubi vide Caie.; et illud Psal. 103 «Extendens caelum sicut pellem». Quo significatur, quod caelum est veluti apertus liber, qui ex pellibus animalium olim fiebat, ut ex illius cognitione veluti in libro edoceremur de Deo, unde Acto. 14. dicitur. «Nos mortales sumus, annuntiantes vobis converti ad Deum, qui fecit caelum et terram. Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit, benefaciens nobis de caelo, dans pluvias etc.» Super quem locum Ambr., 2. lib. De vocatione Gentium, c. 1. ait: «Etiam ante Sacras Litteras in testimonium Domino deservivit orbis, et inenarrabilis caelorum pulchritudo, per quam hominibus quaedam tabulae praebebantur, ut veluti in paginis elementorum et caelorum divinae institutionis doctrina legeretur». Et Sapien. 1. dicitur: «Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc, quod continet omnia, scientiam habet vocis» id est, Spiritus Sanctus suis operibus replevit, et hoc quod continet omnia. Cuius sensus videtur esse, ut periphrasis sit mundi, cum dicitur, Hoc quod continet omnia, intelligatur mundus, qui ut ait Plin. lib. 2. c. 1., eius circumflexu degunt cuncta; vel ut ait Pompon. Mella. lib. 1. cap. 1. quia uno ambitu se cunctaque; complevit hoc, inquam, scientiam habet vocis, id est, veluti magister noster, ex cuius conspectu veluti praeceptoris voce erudimur, ut eum cognoscamus: de quo vide Basil. homil. 1. Exam.; similiter Psalm. 128. «Mirabilis facta est scientia tua ex me», id est, ex hominis creatione Dei mirabilis cognitio mundo innotuit. Ita Basilius hom. 10. Exam. Praeterea probatur conclusio auctoritate omnium Sanctorum, quia passim sacri Doctores nostram conclusionem affirmant. Origen. homil. 2. divers.; Basil. homil. 1. 2. 6. 10. et 11. Exam.; Hilar. Psal. 12.; D. August. lib. 10. Confes. c. 6.; De spiritu et littera cap. 12. et 8. De Civit. c. 6. et Sermone 55 De Verbis Domini; D. Greg. lib. 27. Moral. cap. 2. super c. 36 Iob; Hierony. lib. 11. in Isaiam in fine, et ad Roman. 1. et ibi Ambr. et ubi supra, et Chrysost. ibi et hom. 9. et 10. Ad populum; Theodoretus lib. De Diis et Angelis, et lib. de Providentia; D. Dionys. c. 7. De divi. Nomin.; Damas. lib. 1. De Fide. capit. 1.; Theophi. lib. 1. ad Autolicum; D. Cyril. lib. 3. in Ioan. c. 3. et 13; D. Greg. Nazian. lib. 2. Theol.; Lactan. Firmia. lib. 1. Divin. Institut. Et omnes Doctores Scholastici in 1. Sent. d. 2. et 3. Item ex prophanis auctoribus, Philon Iudaeus lib. 2. Allegoriarum Sacrarum Litterarum, ante medium; Ammonius in praefatione Praedicamentorum; Cicer., 1. Tuscu. et 2. De natura Deorum; Lucretius lib. 5.

Probatur deinde rationibus naturalibus et theologicis. Cognitio Dei est primum fundamentum totius religionis, immo et totius vitae rationalis bene institutae; ergo si ratione naturali demonstrari non posset Deum esse, actum esset de religione, virtutibus naturalibus, moralibus, si intra naturae limites nos contineremus.

Confirmatur: nam si homo esset conditus in puris naturalibus sine aliqua cognitione supernaturali, posset consequi finem suum; ergo posset habere cognitionem certissimam, quod Deus sit: haec autem haberi non potest nisi per demonstrationem, ergo. Alias demonstrationes naturales pro hac conclusione statuit D. Tho. art. seq. quas ibi examinabimus.

AD argumenta in principio posita respondetur.

Ad primum notandum est, quod septem articuli fidei, qui pertinent ad Divinitatem distinguuntur et proponuntur credendi toti Ecclesiae et singulis fidelibus, inter quos sunt plurimi ignorantes has demonstrationes. Pauci enim sunt qui eas capiunt, et ideo septem articuli distinguuntur: et ideo formaliter loquendo non potest esse fidei obiectum quod demonstratur sive a priori, sive a posteriori, quia fides est de non visis et obscuris. Nihilominus quia habitus fidei, et lumen supernaturale reddit magis certum intellectum circa istam, Deus est, quam lumen naturale per discursum, non est negandum quin per fidem quodammodo assentiamus huic, Deus est, etiam illi qui habemus demonstrationes. Dico autem per fidem quodammodo nos assentiri quantum ad certitudinem. Duo enim habitus concurrunt in philosopho christiano ad assensum huius, Deus est: alioqui firmius assentiret illi rusticus, quam Theologus, quia ille per fidem supernaturalem, iste vero per discursum naturalem, de qua re plura dico in 2. 2. q. 1. art. 5. Cavendum tamen est, ne sermone vulgari in concionibus dicatur, non esse articulum fidei, Deus est unus. sed possumus dicere, non est obscurum sapientibus, quod Deus est unus Deus, sed apertum ratione naturali, quamvis etiam ipsi propter fidem, quam habent sunt magis certi de illa veritate, quam philosophi naturales. Ad argumentum igitur respondetur bonam esse solutionem ibi assignatam. Ad replicam, quod habitus qui differunt genere non terminantur ad idem obiectum formale sub eadem ratione formali: terminantur tamen ad idem materiale: fides enim terminatur ad illam veritatem confortans intellectum quantum ad certitudinem supernaturalem; lumen vero scientiae sub ratione quadam naturali evidenti.

Ad secundum respondetur: nego consequentiam. Quia, ut ait D. Tho. hic, ad secundum, nullum est inconveniens, quod aliquid naturale praesupponatur ad cognitionem supernaturalem fidei, non tamquam id cui innititur ille assensus, sed tamquam quid praesuppositum et materiale

Ad tertium, quod id, quod est perfectissimum in Deo, demonstratur imperfecte, et secundum imperfectam rationem: solum enim demonstratur, quod sit in rerum natura. Ad confirmationem vide D. Tho. 1. Contra Cent. c. 12., et ibi Ferrar. Respondetur tamen, quod etiam de Essentia demonstratur quod sit et quod non distinguitur ab esse.

Ad quartum respondetur, quod omnes effectus creati respectu Dei sunt effectus improportionati et inadaequati; et ob id solum habetur cognitio imperfecta Dei per istos effectus. Ad secundam probationem minoris respondetur, quod omnis cognitio naturalis quam habent tam angeli, quam homines naturaliter incipit a creaturis, et terminatur ad Deum, et ita est a posteriori. Et ad illud D. Tho. de angelo respondetur, vel quod loquebatur secundum cognitionem beatam eorum, nam haec incipit a Deo, et terminatur ad creaturas; vel solum excludit necessitatem cognitionis per effectus exteriores creatos, quia per suas essentias cognoscunt Deum. Et ab illud de Adamo S. Tho. illic docet excellentiam cognitionis Dei quam Adam in illo statu habuit. Non enim erat illi necessarium, quod deveniret in cognitionem Dei per effectus sensibiles, sicut nos devenimus: sed per effectus intelligibiles, et in illis melius intelligebat Deum, quam nos ex sensibilibus.

Circa quartam conclusionem nota, quod illa est D. Dionys. lib. De Divi. Nomi. c. 1. et 2. ubi ait, quod Deus secundum suam substantiam est ignotus: et ratio est quam assignavimus in conclusione.

Sed contra est argumentum, ex illo Roman. 1: «Invisibilia enim ipsius etc. sempiterna quoque virtus eius et Divinitas»; ergo non solum ostenditur virtus ad operandum, sed etiam ipsa Essentia divina.

Respondetur, et nota, ex D. Tho. super hunc locum, quod ex creaturis tripliciter potest homo Deum cognoscere. Primo per causalitatem, quia res mobiles reducuntur ad unum immobile, et sic ostenditur, quod est Deus. Secundo per viam excellentiae, quatenus ex perfectionibus creaturarum colligimus excellentias illas esse in Deo. Tertio per viam negationis, quatenus de Deo negamus omne quod imperfectum est in creaturis. Cum ergo haec tria dicat Apostolus, philosophos agnovisse, invisibilia, virtutem sempiternam, Divinitatem: invisibilia pertinet ad quod quid est Dei: sempiterna virtus ad causam efficientem, Divinitas ad causam finalem: summum enim bonum oportet esse finem omnium aliorum. Non eodem modo ista cognovisse illos, dicendum est. Invisibilia per viam negationis, quia haec ad essentiam secundum se pertinent; loquitur autem in plurali invisibilia, quia per multas negationes cognoscimus divinam essentiam esse actum purum. Secundum, scilicet sempiterna virtus, cognoscitur per viam causalitatis. Tertium, scilicet Divinitas, per viam excellentiae; Divinitatis enim nomine bonum importatur, quod ab omnibus suo modo participatur, sed in Deo est excellentissime. Patet ergo per hoc, quod senserit D. Thom. in praedicta conclusione cum ait, quod non possumus perfecte Deum per suam Essentiam cognoscere. Non enim negat quin aliquo modo per viam negationis, ut dictum est, cognoscatur.