Scholastica commentaria in Primam Partem Summae Theologicae

SUMMA ARTICULI.

PRIMA conclusio est affirmativa. Ratio est: quia omne quod elevatur ad aliquid, quod excedit suam naturam, oportet, quod disponatur aliqua dispositione, quae sit supra suam naturam, sed cum aliquis intellectus creatus videt Deum, elevatur ad tantam sublimitatem, quod ipsa divina Essentia fit forma intelligibilis intellectus; ergo oportet, quod disponatur aliqua dispositione supra naturam, quae quidem est augmentum virtutis intelligendi, et hoc augmentum virtutis vocamus illuminationem. Et ratio potest esse ex conclusioni articuli praecedentis. Intellectus non potest per sua naturalia videre Deum; ergo indiget aliqua dispositione supra naturam suam.

Sed notandum est, quod quia haec ratio poterat dissolvi, si quis diceret, quod intellectus elevatur solo concursu Dei, sicut aqua elevatur ad sanctificationem animae, propterea opus est ut utamur ratione praecedenti, simul cum ista.

Secunda conclusio, ad primum: tale lumen creatum non est necessarium ad hoc, quod Divina Essentia fiat intelligibilis, sed ad hoc quod intellectus fiat potens ad intelligendum, sicut potentia fit potentior per habitum.

Tertia conclusio, ad secundum: istud lumen non requiritur ad videndum Dei Essentiam ut similitudo, in qua Deus videatur, sed quasi perfectio confortans intellectum ad videndum Deum.

COMMENTARIUM.

DUBITATUR primo, circa primam conclusionem, an sit certa secundum fidem? Arguitur primo, pro parte affirmativa. Nam in dicta Clementina Ad nostrum, condemnatur error dicentium, quod anima non indiget lumine gloriae ad videndum Deum, et ipso beate fruendum: ergo.

Secundo. Secundum fidem certum est, quod Visio beata est quaedam actio intellectus, quam per vires naturae exercere non potest; ergo necessaria est aliqua virtus superaddita, ut intellectus dicatur proprie videre Deum. Consequentia videtur manifesta lumine naturali. Quia de intrinseca ratione actionis vitalis est, quod procedat a principio intrinseco et proportionato, per quod agens sit in actu ad agendum, non solum ut instrumentum, sed ut agens principale: at vero, nisi ponamus in intellectu aliquam qualitatem supernaturalem, non potest beatus esse in actu proportionato, ut habeat talem actionem videndi, sicut agens principale: ergo error est in fide, saltem secundario, negare talem qualitatem superadditam, quia statim sequitur, quod ipsi Beati non videant Deum visione propria.

Hinc etiam difficultatem varias sunt modi dicendi. Etenim Caietanus, hic, et Ferrarriensis in 3. Contra Gent., cap. 53. et Capreolus in 4. d. 49. q. 4. concl. 2. censent conclusionem D. Thomae esse certam post Concilium Viennense, secundum fidem catholicam, ubi dicitur in damnatione quinti erroris Begardorum: «Qui dixerit non indigere hominem lumine gloriae, elevante intellectum ad videndum Deum, reputet et Deum, est haereticus». Aureolus tamen apud Capreolum, ubi supra, inquit, Concilium illic aliud determinare, quam D. Thomas doceat: ipse enim ait, requiri lumen habituale, Concilium vero solum ait requiri lumen elevans, sive sit habituale, sive actuale, ut est ipsa visio. Sed haec solutio pugnat cum Concilio asserente requiri lumen elevans ad ipsam visionem: ergo visio non sufficienter ponitur esse lumen, de quo loquitur Concilium. Propterea Magister Soto, in 4. d. 49. q. 2. art. 4. ait aliter esse intelligendum Concilium, ut sit sensus, requiri lumen quod sit vel habitus disponens intellectum, vel auxilium speciale elevans potentiam ad videndum. Itaque conclusio D. Thomae, quae loquitur de lumine habituali, vel qualitate quadam inhaerente intellectui, non est certa secundum fidem, quamvis sit valde consona cum modo loquendi Sacrae Scripturae et Conciliorum. Haec sententia Magistri Soto communiter a modernis acceptatur.

Pro explicatione huius difficultatis, suppone duo, de quibus solet fieri disputatio in 1. 2. p. 3. art. 2. Alterum est, quod beatitudo nostra supernaturalis consistit essentialiter in operatione animae, sive illa sit intellectus principaliter, ut placet Divo Thomae; sive voluntatis, ut vult Scotus; sive utriusque potentiae, ut alii Doctores sentiunt. Hoc assertum est contra Henricum Gandavem, in Quodlib. 3. q. 12., ubi ait, quod fides catholica constituit beatitudinem non in operatione animae, sed in ipsa animae essentia; et consistit haec beatitudo in quodam illapsu interno Dei in animam. Sed haec sententia non solum falsa et periculosa et temeraria est, sed fortassis erronea, quia in Sacra Scriptura beatitudo, quae ut praemium nostrum promittitur, appellatur et est quaedam operatio, ut Matthaei, 5. «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt»; et 1. Ioannis, 3. «Similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est». Et 1. Corin. 13.: «Cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est». Et explicans Apostolus quid sit hoc perfectum, inquit: «Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam et cognitus sum». Et certe sancti Doctores, de nostra Beatitudine sermonem facientes, semper meminerunt nostrae operationis, scilicet visionis aut fruitionis; et ita universi Scholastici, in 4. d. 49., sentiunt. Alterum supponendum est, quod Visio beata est quaedam actio vitalis et elicita a potentiis animae ipsius Beati. Hoc est contra quorundam sententiam asserentium, quod illa Visio solum efficitur a Deo intellectui Beati mere passive se habente. Ita tenet Marsilius, in 3. q. 10.; et Ocham in 1. d. 1. et Palud., in 4. d. 49. quaest. 1. artic. 2.; Scotus etiam in 4. dist. 49. q. 2. non est longe ab hac sententia. Item Burid. in libro 10. et hic, q. 5. reputat illam valde probabilem. Nihilominus haec sententia nobis falsa et periculosa videtur. Probatur: quia secundum fidem catholicam, Beatus videt Deum, sicuti est; sed videre, iuxta veram philosophiam, est actio vitalis: ergo Beatus efficit illam actionem immanentem. Confirmatur: quia, alias, improprie diceretur Beatus videre Deum, quemadmodum improprie diceretur homo currere, qui non propria virtute velociter movetur pedes suos, sed ab aliquo agente extrinseco exercitaretur et moveretur. Item, in Clementina citata, ponitur lumen ad elevandum intellectum, ut videat Deum: ergo ponitur ut virtus intellectus ad actionem videndi. Item, sequeretur, quod actus fruitionis esset a solo Deo effective. Patet sequela, quia eadem est ratio; consequens autem est falsum, quia caritas viae, quae est habitus ad illam fruitionem eliciendam, eadem est in via et in patria; sed in via effective concurrit ad dilectionem Dei et desiderium: ergo in patria effective concurrit ad dilectionem et fruitionem. Et denique, isti Doctores non ponunt beatitudinem nostram in operatione nostra, aut certe necesse est quod negent visionem esse beatitudinem aut partem beatitudinis. Et denique, isti Doctores videntur excusari ab errore contra fidem ex ignorantia philosophiae.

HIS suppositis, sit prima conclusio: Salva fide catholica, negari potest lumen fidei esse habitum infusum et superadditum potentiae. Haec probatur: quia sufficienter, ut ait Magister Soto ubi supra, explicatur Concilium et Sacra Scriptura de illuminatione actuali quae sit speciale auxilium Dei, per seipsum confortantis intellectum, ad illam actionem videndi. Item, quia multi viri docti ita opinantur et docent nostris temporibus, non esse necessarium secundum fidem catholicam, ponere lumen illud per modum habitus; immo vero neque sententia Scoti, ubi supra, et Durand. q. 2., negantium conclusionem D. Thomae, notatur aliqua censura gravi. Denique mens Concilii Viennensis fuit condemnare errorem Begardorum asserentium per solas vires naturae posse videri Deum: ergo qui ponit auxilium supernaturale Dei, et dicit hoc auxilium esse lumen, de quo loquitur Concilium, nihil asserit contra fidem.

Secunda conclusio. Nihilominus, iudicio nostro, vix potest intelligi definito Concilii nisi, praeter auxilium et concursum specialem Dei, ponatur aliqua qualitas tamquam forma et principium videndi. Haec conclusio, in explicatione sequentium dubiorum probabitur; sed nunc probatur secundo argumento, facto pro parte affirmativa. Confirmatur: quia videns Deum sicuti est, habet se ut causa, et non ut instrumentum videndi: ergo non sufficit concursus Dei supremi agentis, sed etiam aliqua forma in causa secunda requiritur, ut effectus sit proportionatus cum causa ipsa secunda: ergo lumen quod asserit Concilium esse necessarium ad elevandum intellectum, non solum est auxilium Dei et concursus actualis, sed etiam aliquid per modum formae receptum in intellectu; alioquin actio videndi Deum, sicuti est, non tribuetur ipsi Beato, nisi forte ut instrumento; et tunc actio illa videndi denominaret Deum ut principale agens, et Deus videret seipsum per Beatum, tamquam per instrumentum: quod absurdum est. Et per hoc, patet ad argumenta.

DUBITATUR secundo: An merito et rationabiliter ponatur lumen gloriae per modum cuiusdam habitus infusi in intellectu Beati? Arguitur primo, pro parte negativa, argumento Ocham, ubi supra. Si lumen gloriae est necessarium, maxime ut intellectus producat visionem; sed hoc non: ergo. Probatur minor: quia visio a solo Deo producitur effective: ergo non ab intellectu. Probatur antecedens: quia visio est praemium nostrum: ergo a solo Deo provenit effective. Patet consequentia: quia meritum solum provenit effective ab ipso merente: ergo praemium est a praemiante, precise ut a causa efficiente. Confirmatur: quia alias, creatura se beatificaret effective, neque visio esset omnino supernaturalis, siquidem produceretur a potentia naturali.

Secundo, arguitur argumento Scoti. Quia si ponatur lumen gloriae, sequeretur angelum posse videre Deum per propriam ipsiusmet angeli essentiam. Probatur sequela: quia essentia, quae est substantia spiritualis, multo perfectior est, quam lumen gloriae quod est accidens: ergo si per lumen gloriae Beati vident Deum, multo clarius videbit angelus per propriam essentiam, quae clarius repraesentat Deum.

Tertio. Quia, posito lumine gloriae in intellectu, sequitur, quod visio Dei sit naturalis alicui creaturae. Probatur sequela: quia iam per lumen gloriae creatum redditur intellectus proportionatus ad huiusmodi actionem: ergo visio est ipsi naturalis, quemadmodum si caecus illuminetur supernaturaliter, tamen visio est ei naturalis.

Quarto. Quod magis ponendum erat, non ponitur: ergo quod minus erat ponendum non debet poni. Declaratur maxima: quia magis ponenda erat species intelligibilis Divinitatis, et non ponitur: siquidem species perficit intellectum in actu primo, lumen vero in actu secundo; ergo magis ponenda erat species intelligibilis, quam lumen: ergo qui non ponit speciem intelligibilem, non debet ponere lumen.

Quinto, ex Durando, ubi supra: quia hoc lumen, quod ponitur a Divo Thoma ad confortandam potentiam, vel confortat potentiam intendendo vim ipsius potentiae, sicut calor aquae intenditur a calore ignis, vel confortat ut agens partiale, sicut duo portantes lapidem adinvicem se iuvant, vel sicut duae lucernae intendunt lumen diaphani: sed non fit confortatio priori modo, quia intellectus non est qualitas intensibilis aut remissibilis; et quamvis esset intensibilis, non poterit intendi a lumine superioris ordinis; id enim quod intenditur ab aliquo formaliter, eiusdem speciei est cum illo. Sed neque etiam fieri potest secundo modo: quia intellectus haberet in se virtutem ad efficiendum actum supernaturalem, similem virtuti alterius agentis partialis et supernaturalis: et sic intellectus et lumen essent eiusdem ordinis, siquidem mutuo se iuvant.

Sexto. Potentia per seipsam tendit in suum obiectum sibi praesens, ut visus statim videt praesentem colorem; sed Deus est obiectum intellectus nostri, siquidem continetur sub ente, quod est obiectum adaequatum: ergo intellectus per seipsum, absque lumine supernaturali, poterit videre Deum praesentem.

Septimo. Tale lumen ponitur a Divo Thoma, ut intellectus sit proportionatus ad unionem illam Divinae Essentiae in ratione speciei intelligibilis; sed adhuc posito lumine, manet improportionatus intellectus ad unionem talis formae infinitae, siquidem manet finitus: ergo frustra ponitur.

Ultimo. Quia visio ipsa est supernaturalis ad quam lumen ponitur; sed rursus lumen ipsum est etiam supernaturale: ergo ad illud recipiendum, oportet ponere aliquam dispositionem supernaturalem, et ita erit processus in infinitum: ergo.

Pro decisione, sit unica conclusio: Valde rationabiliter ponitur lumen gloriae infusum, per modum habitus, tamquam legitima dispositio potentiae ad videndum Deum, sicuti est. Probatur primo; quia de divinis philosophandum nobis est proportionaliter ad ea quae naturaliter sunt cognita; sed ita natura comparatum est, quod omne agens naturale habeat formale principium et proportionatum ad exercendam suam actionem: ergo supernaturaliter agens necesse est ut habeat proportionatum et formale principium et supernaturale, ad exercendam actionem supernaturalem. Minor haec inductive probari potest, absque ulla exceptione, si loquamur de agentibus non instrumentaliter, sed concurrentibus ut causis principalibus. Consequentia vero valde rationabilis est, ut patet ex maiori. Item probatur, argumento secundo, facto pro parte affirmativa in primo dubio. Praeterea, mirum est, quod ad actionem credendi ex fide catholica, ponatur habitus fidei infusus ad faciendam proportionem cum tali actu, et quod ad videndum Deum, sicuti est, intellectus careat habitu, et nihilominus actio sit proportionata cum potentia. Vide de hac conclusione D. Thomam 3. Cont. Gent. cap. 53. ubi multis rationibus probat illam; et cap. 54. dissolvit contrarias obiectiones.

AD argumenta in oppositum respondetur. Ad primum, negatur minor. Ad probationem, negatur antecedens; et rursus ad probationem antecedentis, negatur consequentia. Non enim pertinet intrinsece ad rationem praemii, quod sit effective a praemiante, vel etiam precise ab illo, nam et pecuniae apud homines solent esse praemium mercenarii, et non sunt effective a praemiante. Et similiter posset esse praemium apud homines quod aliquis fruatur pro labore fructibus arboris: et tamen neque fructus neque fruitio est effective a praemiante: ergo ad hoc quod Deus dicatur praemians non requiritur quod ipse solus efficiat visionem, quae est beatitudo: sed sufficit quod ipse sit Auctor luminis gloriae, et concurrat mecum effective, ut ego efficiam visionem. Immo vero etiam in hac vita meritum non precise est a merente effective, sed etiam a Deo, qui nostra vult esse merita, quae sua sunt dona. Ad confirmationem respondetur, quod creatura non se beatificat, quamvis effective concurrat ad Visionem, quae est beatitudo. Et ratio est, quia principium illius actionis est lumen quod a solo Deo efficienter producitur: beatificare autem se importat conferre sibi necessaria ad beatitudinem. Nihilominus negari non potest quin aliquo modo creatura se beatificet: vel quia meretur beatitudinem, vel quia etiam efficienter concurrit ad ipsam Visionem. Ceterum quod ibidem infertur, quod Visio beata non esset pure supernaturalis, si hoc intelligatur quod ex omni parte habeat principium supernaturale, concedo consequentiam: etenim potentia naturalis concurrit effective, et est subiectum illius actionis. Dicitur autem simpliciter supernaturalis actio, quae est obiecti supernaturalis, et sub ratione formali supernaturali.

Ad secundum, negatur sequela: quia quamvis essentia angeli sit substantia spiritualis, et lumen gloriae sit accidens, tamen lumen gloriae est altioris ordinis; unde pertingere potest ad actionem superioris ordinis, ad quam non potest essentia angeli.

Ad tertium, conceditur quod visio beata est connaturalis intellectui illustrato, lumine gloriae: hoc autem non est esse naturalem simpliciter, sed est esse superioris naturae.

Ad quartum respondetur, quod quamvis magis ponenda esset species quam lumen, non tamen species creata. Ceterum, quia species se tenet ex parte obiecti, potest Deus per se ipsum supplere vicem speciei intelligibilis; non tamen potest per se ipsum supplere vicem luminis: quia lumen se tenet ex parte potentiae tamquam ipsius principium subordinatum operanti, sicut et ipsamet potentia, ex parte cuius se tenet lumen.

Ad quintum respondetur, quod ad neutrum illorum ponitur lumen, sed ponitur ut forma superaddita potentiae, et ut ratio producendi visionem, sicut ponitur calor in aqua, tamquam necessarius ut aqua calefaciat.

Ad sextum respondetur, quod non sufficit praesentia obiecti ut potentia operetur circa illud, si potentia non habeat principium proportionatum cum actione circa tale obiectum. Secundo respondetur, quod Deus non est praesens in ratione obiecti aut speciei intelligibilis, nisi habenti lumen gloriae.

Ad septimum, negatur minor: quia quamvis intellectus cum lumine gloriae maneat adhuc finitus, tamen manet proportionatus, quia per lumen illud efficitur ordinis divini et connaturalis Deo: unde poterit producere actionem finitam circa obiectum infinitum. Et haec est proportio potentiae cum actione propria et cum obiecto, quatenus est finite visibile ab intellectu creato.

Ad ultimum respondetur, quod ad formam ultimam in unoquoque ordine, requiritur dispositio, sed ad dispositionem non requiritur dispositio. Ultimum vero et quasi formale, ad quod ordinatur intellectus Beati est unio Divinae Essentiae in ratione formae intelligibilis: unde ad hanc requiritur dispositio, non autem ad lumen, quod est dispositio ad unionem talis formae.

DUBITATUR tertio: Utrum de potentia Dei absoluta fieri possit quod intellectus creatus videat Deum sine lumine gloriae infuso? Arguitur primo, pro parte affirmativa. Quidquid potest Deus facere cum causa secunda, potest facere se solo: sed mediante lumine gloriae, tamquam principio effectivo, producit Visionem: ergo se solo absque lumine potest facere quod intellectus videat Deum.

Secundo. Lumen ponitur a D. Thoma, tamquam dispositio intellectus ad unionem Divinae Essentiae in ratione speciei intelligibilis; sed potest Deus quamlibet aliam formam unire subiecto absque dispositione: ergo poterit unire seipsum in ratione formae intelligibilis absque aliqua dispositione intellectus.

Tertio. De facto, aqua Baptismi elevatur a Deo ut efficienter concurrat ad sanctificationem animae, absque aliqua virtute, quae sit in aqua tamquam forma ipsius aut dispositio; sed solo concursu divino attingit aqua tantum effectum: ergo poterit Deus, solo suo speciali auxilio et supernaturali, elevare intellectum ut videat Deum, sicuti est.

Quarto. Potest Deus de potentia absoluta facere quod Beatus diligat illum in Patria absque habitu caritatis: ergo quod videat sine habitu luminis. Consequentia videtur bona: quia neutra potentia est naturaliter proportionata ad talem actionem. Antecedens probatur: quia secundum communem opinionem, etiam in via, potest homo sine habitu caritatis, habere actum caritatis cum solo auxilio speciali, et etiam dilectione efficaci, attingere finem supernaturalem: ergo multo magis in Patria hoc erit possibile, quia ibi facilius est diligere Deum clare visum, quam hic, obscure cognitum.

Quinto. Posset Deus facere quod intellectus noster, sine habitu primorum principiorum, assentiret primis principiis, manentibus solis speciebus ipsarum rerum: ergo poterit facere, quod intellectus creatus, sine habitu luminis, videat Deum unitum ratione formae intelligibilis.

Sexto. Probabilissima sententia est, quod Paulus et Moyses in hac vita viderint Divinam Essentiam, et tamen non habuerunt habitum luminis gloriae: ergo Deus potest facere hoc.

Ultimo. quia potentiae divinae nihil est negandum esse possibile, nisi quod implicat contradictionem; sed, in hoc, nulla est contradictio implicatio, quod intellectus creatus videat Deum adiutus supernaturali auxilio: ergo.

Circa istam difficultatem, sunt variae sententiae Doctorum in 4., d. 40., ubi aiunt Scotus et Durandus quod, etiam sine habitu et sine auxilio speciali, potest intellectus creatus videre Deum per hoc solum, quod Deus faciat se praesentem intellectui in ratione obiecti. Sententiam istorum explicat Magister Soto, ubi supra. Quae tamen sententia, si loquatur de facto, erronea est et contra definitionem Clementinae citatae. Si autem loquatur de potentia Dei absoluta, falsa est, quia praesentia obiecti non sufficit, si sit supra vires potentiae naturalis, habere actionem circa illud: ergo, sicut quando obiectum est naturale, non potest potentia sine generali concursu Dei attingere illud obiectum; ita quando obiectum est supernaturale non poterit potentia, sine auxilio Dei supernaturali, habere actionem circa illud. Item, illa praesentia obiecti, quam isti Doctores imaginantur, revera non est praesentia obiecti in ratione obiecti, sed in ratione rei, eo modo quo Deus est praesens in omnibus rebus: ergo sicut lux Solis non est praesens oculis noctuae in ratione obiecti visibilis, multo minus erit praesens Deus intellectui creato in ratione obiecti, nisi intellectus illustretur et confortetur lumine vel auxilio supernaturali. Altera sententia est, quod Deus, de potentia absoluta nequit facere, quod intellectus creatus videat Divinam Essentiam sine aliquo lumine infuso superaddito potentiae. Ita tenet Caietanus, hic, et Ferrar. 3. Cont. Gent., ca. 54. et Capreolus in 4. dist. 49. et Soto q. 2., articulo 4. quamvis olim oppositum senserit. Tertia sententia est media, aliquorum modernorum, scilicet, quod intellectus creatus, cum solo auxilio Dei supernaturali, poterit sine lumine gloriae elevari ad videndam Divinam Essentiam, non tamen ita, quod illa visio sit connaturalis et proportionata intellectui creato; sed tantum conveniat ei in ratione instrumenti a Deo moti. Sed tamen haec opinio, iudicio meo, non penetrat rationem actus vitalis, de cuius definitione intrinsece est, quod qui recipit ab illo denominationem, necessario habeat in se principium formale et proportionatum cum ipso actu. Et ratio est, quia actus vitalis est qui procedit a principio intrinseco viventis et manet in illo. Confirmatur: quia si Beatus tantum concurrit instrumentaliter ad illam visionem, necesse est ponere aliquem videntem ut causam principalem; hic autem esse non potest nisi ipse Deus: ergo Deus videt per illam Visionem tamquam causa principalis, quod est absurdum. Nobis igitur placet secunda sententia: quare ponimus unicam conclusionem.

IMPOSSIBILE est ut creatura videat Deum, nisi habeat lumen supernaturale proportionatum cum actione videndi. Probatur: quia est de ratione causae efficientis in universum, ut agat inquantum est in actu, ut dixit Aristoteles in 5. Physic.; sed nulla creatura, sine illo lumine, est in actu ut possit esse causa efficiens Visionis: ergo sine illo non potest videre Deum. Haec ratio mihi demonstratio est, si loquamur de causa non instrumentali, ut revera non est instrumentalis Beatus, respectu actionis illius vitalis videndi Deum. Neque valet dicere, quod per intellectum naturalem creatura est in actu ad actionem vitalem intelligendi, sed tamen concursu Dei elevari potest ad talem actionem vitalem videndi Deum. Non, inquam, valet haec responsio, quia ad ipsam actionem videndi etiam se habet Beatus ut causa principalis: ergo respectu illius debet habere aliquod principium formale, per quod sit in actu. Confirmatur: quia receptissimum est, quod effectus debet ita proportionari suae causae, quod non excedat virtutem illius, non autem debet proportionari instrumento: ergo si Beatus non se habet ut instrumentum videndi, necesse est ut habeat proportionem cum illa actione; alias idem erit dicere, quod non habet proportionem cum actione videndi, et quod non videt ut causa videndi. Praeterea fieri non potest per aliquam potentiam, quod aqua calefaciat ut causa principalis, nisi habeat calorem, aut aliam formam eminentiorem: ergo neque aliqua creatura poterit videre Deum absque lumine infuso, quod facit proportionem in vidente cum ipsa actione. Haec denique conclusio probatur argumentis factis pro conclusione dubii praecedentis.

AD primum argumentum respondetur, quod aliud est quod Deus faciat se solo aliquem effectum, et aliud est quod faciat ut alia causa secunda efficiat sine principio et sine forma efficienti: hoc secundum implicat contradictionem, nam esset dicere, quod aliquid est causa et non est causa. Deinde maxima illa, ut universaliter sit vera, intelligenda est de effectibus substantialibus et de accidentibus, quae in sua definitione non includunt ut proficiscantur actualiter ab aliqua potentia creata: v. g. sensatio intrinsece importat, quod sit actio sensus. Quapropter implicat, quod Deus se solo faciat sensationem, nisi forte, ut aliqui dicunt, consideretur sensatio ut est quoddam accidens, et non in ratione sensationis; et ita dicunt, quod posset Deus accidens illud, quod est modo sensatio, auferre a subiecto et ponere in lapide; sed tunc, neque lapis sentiret, neque proprie esset sensatio.

Ad secundum, negatur consequentia. Et ratio est, quia unio aliarum formarum substantialium, ut sic, per se primo respicit materiam, tamquam proprium et naturale subiectum: non enim accidentia, quae sunt dispositiones, subiectantur in ipsa materia immediate, sed in toto composito; at vero Divina Essentia non aliter unitur intellectui, quam in ratione formae intelligibilis: unde ad eius praesentiam intelligibilem requiritur lumen, ex parte potentiae. Ceterum, Divina Essentia in ratione rei et in ratione causae efficientis et conservantis esse, intime est in omnibus rebus et multo magis in intellectu.

Ad tertium, negatur consequentia: quia aqua Baptismi concurrit mere instrumentaliter ad sanctificationem animae, solus autem Deus concurrit ut causa principalis gratiae; at vero Beatus respectu visionis non est instrumentum Dei videntis, sed est causa principalis quae videt Deum; unde oportet ut habeat in se principium formale videndi.

Ad quartum, negatur primo antecedens: immo voluntas Beati indiget aliquo principio elevante ipsam ad tam sublimem et superioris ordinis dilectionem Dei, quam ex natura sua habere non potest; et quemadmodum diximus non sufficere divinum auxilium ad Visionem beatificam absque lumine infuso, ita non sufficit ad illam dilectionem respectu voluntatis, nisi voluntas recipiat aliquam qualitatem infusam ut sit in actu ad actionem tam sublimem, qualis est dilectio supernaturalis. Secundo respondetur, negando consequentiam. Quia voluntas, cum ex natura sua sit inclinatio ad bonum cognitum, poterit iam elevato intellectu per lumen gloriae, tendere in Deum clare visum cum solo auxilio supernaturali, ita sane ut Beatus sit causa proportionata ad talem dilectionem in ratione principii, quod formaliter est in intellectu, et est radix proportionandi actum voluntatis. Ceterum, utrum in via voluntas possit sine habitu caritatis habere actum dilectionis eiusdem speciei cum actu qui proficiscitur ab habitu infuso, disputatio est inter Theologos, quae magis pertinet ad materiam de virtutibus. Nobis tamen semper placuit magis pars negativa. Cuius ratio, pro nunc, sufficiat eadem proportionabiliter, quae reddita est a nobis pro conclusione praesentis dubii. Oportet enim potentiam causae principalis proportionari cum actione ipsiusmet potentiae; unde cum voluntas, ex natura sua, non sit proportionata ut efficaciter tendat in Deum ut in finem supernaturalem, necesse est ut perficiatur per aliquam formam elevantem potentiam ad talem finem: neque enim virtutes infusae existimandae sunt nobis conferri, ut melius possimus exercere actus credendi, sperandi et diligendi Deum, ut supernaturale obiectum et Auctorem gratiae et gloriae, sed dantur ut simpliciter possimus tales actus exercere; unde in doctrina D. Thomae, virtutes infusae habent etiam rationem potentiarum supernaturalium, et non solum habituum.

Ad quintum, aliqui concedunt antecedens, sed ego existimo implicare contradictionem. Quia intellectus noster, absque aliquo lumine perficiente ipsam potentiam, non est proportionatus ad iudicandum de primis principiis, quamvis habeat species simplices ipsarum rerum, quas modo habet. Ceterum, quod illud lumen detur per modum habitus permanentis, vel per modum dispositionis transeuntis, nihil retulerit respectu divinae absolutaeque Potentiae. Et per hoc patet ad sextum, si enim Paulus et Moyses viderunt Divinam Essentiam, habuerunt lumen gloriae, per modum dispositionis transeuntis, ut docet D. Thomas, 2. 2. q. 175. artic. 3., ad tertium.

Ad ultimum respondetur, quod implicat contradictionem quod aliqua creatura videat Deum, et non habeat principium, proportionatum ad videndum. Quia, ut dictum est, creatura videns non concurrit, ut instrumentum, ad illam actionem vitalem et immanentem.