Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Ut PUNCTUM DIFFICULTATIS innotescat, nota duos terminos tituli. Primus est ly «ens mobile», secundus est ly «obiectum formale». Ens mobile non sumitur complexe pro aggregato ex ente et mobilitate ut duobus, sed incomplexe pro quidditate, cui convenit mobilitas. Differunt autem quidditas mobilis seu naturalis seu¹ ens naturale et natura, quia, ut dicit Philosophus 2. libro Phys. cap. 1., natura dicitur «principium motus et quietis»², ens naturale «habet in se tale principium motus»³. Unde non dicitur natura obiectum Philosophiae, sed ens naturale vel mobile, quia agit de rebus seu quidditatibus mobilibus, pro quae natura ipsa constat. Et sicut sumitur natura in Physicis non pro sola essentia rei, quae cuilibet enti competit, sed pro ea, quae est principium motus, non cuiuslibet, sed imperfecti et cum successione et processu de potentia ad actum; ita ens naturale vel mobile sumitur pro eo, quod habet in se principium talis motus physici et imperfecti. De quo plura dicemus in q. 9.⁴ agendo de definitione naturae.

Secundus terminus est ly obiectum formale. Licet enim identificentur ens mobile, corpus mobile, substantia mobilis, naturalis vel sensibilis, ratione cuius identificationis aliqui reducunt istam difficultatem fere ad modum loquendi (de quo videri possunt Conimbric. hic q. 4. prooemiali art. 1. et Carmel. disp. 1. (prooemialis totius Philos.) q. 1. § 2. et alii), tamen quantum ad rationem formalem, quae a materiali distinguitur in scientiis, difficultas ista non est de modo loquendi, sed de re. Licet enim mobile seu mutabile physicum debeat esse corpus et substantia, tamen formalitas corporis aliud explicat quam formalitas entis mobilis. Dicit enim corpus formaliter radicem quantitatis et sic definitur per ordinem ad divisibilitatem; mobile autem radicaliter sumptum dicit rationem mutationis seu transitus de potentia ad actum, quod quidem, si fiat cum successione et continuitate, ut fit in motu physico, divisibilitatem requiret ut conditionem, non ut rationem formalem. Et ita videmus, quod neque natura neque motus definiuntur per corpus neque illud explicant, sed natura dicitur principium motus et quietis, motus autem dicitur actus entis in potentia, ubi solum explicatur ordo entis imperfecti, non corporis. Denique idem videmus observari in aliis rationibus formalibus explicandis. Licet enim omne coloratum sit corpus, non tamen dicimus, quod obiectum formale visus est corpus coloratum, sed coloratum explicat formale obiectum, corpus autem materiale seu praesuppositum. Et omne intelligibile est ens; non tamen ratio entis formaliter explicat obiectum intellectus, sed praesuppositive et materialiter. Idem ergo potest intelligi in corpore mobili et ente mobili.

Quapropter DIFFICULTAS PRAESENS in duobus consistit: Primum in discernendo rationem formalem obiecti Physicae et materialem, an scilicet ratio mobilitatis pertineat ad obiectum formale, ratio vero corporis ad materiale. Secundum est de extensione huius obiecti, an scilicet complectatur per se et formaliter omne mobile, tam substantialiter quam accidentaliter, an vero solum complectatur per se mobile substantialiter, id est mobile⁵ ad substantialem formam ut ad terminum et penes principia substantialia, mobile autem accidentaliter solum reductive tractetur a physico et ut deductum ex primo, id est ex mobili substantiali.⁶

Et licet plures SENTENTIAE versentur circa obiectum Philosophiae assignandum, de quibus videri possunt Conimbric. hic q. 4. prooemiali art. 1. et Carmel. q. 1., tamen praecipuae sententiae reducuntur ad tres. Quidam asserunt obiectum esse ens mobile; quidam corpus mobile; quidam corpus naturale vel sensibile, licet haec omnia dicant alii in idem coincidere et solum differre penes modum loquendi. Similiter etiam inter thomistas aliqui existimant obiectum formale et per se Philosophiae solum esse ens mobile substantialiter et penes principia substantialia, alii quod per se et adaequate includit tam mobile substantialiter quam accidentaliter, et quod sunt diversa principia mobilitatis accidentalis et substantialis, de quo videri potest Caietanus opusc. de Subiecto Philosophiae.⁷

DICO PRIMO: Subiectum materiale seu obiectum quod Philosophiae est corpus naturale seu mobile, formale vero explicatur per ens mobile seu mobile ut sic. Et ita ens mobile et corpus mobile se habet sicut in visu coloratum et corpus, quod ly coloratum est formalis ratio, ly corpus materialis; neque enim tangitur corpus a visu sub omni ratione, sed quatenus afficitur colore.

PRIMA PARS conclusionis est extra controversiam, cum constet limites Philosophiae intra res corporales contineri nec per se agere de substantiis separatis ab omni materia. Sic enim haberet abstractionem aequalem Metaphysicae, quia abstraheret a materia sensibili et intelligibili. Et similiter non agit de sola quantitate abstracta ab omni materia. Sic enim coincideret cum Mathematica et non ageret de corpore, ut subiicitur motui, quod utique est corpus sensibile. Quodsi aliquando Physica agit de Deo et angelis, non agit de illis ut mobilibus, sed ut moventibus, quatenus in illos reducuntur motus corporales et ab eis dependent. De ipsis autem substantiis separatis propter se non agit Physica.

SECUNDA VERO PARS est expressa D. Thomae, praesertim in locis, ubi de hoc ex professo agit, ut patet in prooemio Physicorum⁸, ubi inquit, quod «subiectum Philosophiae est ens mobile simpliciter. Non dico autem corpus mobile, quia omne mobile esse corpus probatur in isto libro, nulla autem scientia probat suum obiectum». Idem expresse docet opusc. 42. cap. 14.⁹ Videri potest 6. Metaph. lect. 1.¹⁰, ubi docet obiectum Physicae esse ens mobile vel etiam substantiam mobilem, id est quidditatem mobilem, ut ibi explicat. Et 11. Metaph. lect. 4.¹¹ docet ex Philosopho¹², quod Physica speculatur entia ut mota. Quodsi aliquibus locis videtur dicere D. Thomas, quod subiectum Physicae est corpus mobile, ut 1. p. q. 84. c. art. 1. et q. 14. de Veritate art. 8. ad 16.¹³, tamen ibi non loquitur de obiecto Philosophiae pro formali, sed pro materiali seu praesuppositive.

Fundamentum huius conclusionis sumitur ex his, quae paulo ante sunt insinuata, quia videlicet propria et adaequata passio, quam physicus demonstrat de suo subiecto, est motus. Motus autem non definitur explicando ordinem ad corpus vel substantiam, sed ad ens mobile; definitur enim, quod est «actus entis in potentia», ut patet in hoc tertio libro.¹⁴ Ergo formalis ratio subiecti physici non explicat rationem corporis. Nam quod formaliter est subiectum scientiae, explicatur etiam in formali definitione propriae passionis tamquam id, ad quod passio dicit habitudinem. Ergo cum non explicetur in definitione motus ratio corporis, sed ratio entis in potentia, non pertinet ad formalem rationem subiecti corpus, licet in re verum sit, quod non sit mobile motu physico nisi id, quod est corpus. Sed tamen sub formalitate, qua pertinet ad Physicam, ita se habet, quodsi per impossibile daretur aliquod mobile, quod non esset corpus, adhuc tractaretur a Physica, sicut si per impossibile daretur aliquod coloratum extensum, quod non esset corpus, adhuc videretur ab oculo.

Secundo sumitur fundamentum ex illa ratione, quam significat D. Thomas 1. Phys. cit.¹⁵, quia in Physica probatur, quod mobile sit corpus, nulla autem scientia probat suum obiectum formale. Ergo obiectum formale non est corpus sub formalitate et explicatione corporis, sed sub ratione entis mobilis. Qua probatione utrumque insinuatur, et quod ratio corporis pertinet ad obiectum materiale, siquidem probatur convenire omni mobili, et quod non sit ratio formalis, quia nulla scientia potest illud probare, siquidem omnis probatio procedit sub aliqua ratione formali, et consequenter talis ratio non probatur, sed probat, et sic supponitur. Ea vero supposita bene potest probari, quod tale obiectum materiale sibi competat, quia iam habet rationem formalem, sub qua procedat ad investigandum et ostendendum, quodnam obiectum materiale sibi sit proportionatum. Et sic Philosophus ostendit, quod omne mobile debet esse corpus, quia debet esse divisibile, ut patet in libro 6. Phys.¹⁶, et ita postquam tractavit de ente mobili in communi in istis octo libris, incipiendo descendere ad explicandum in particulari diversa entia mobilia, quod pertinet ad obiecta contenta sub materiali subiecto, incepit in libris de Coelo a notificatione corporis. Ergo supponitur, quod corpus ex parte materiali subiecti se teneat.

DICES: Non repugnat, quod aliqua scientia probet suum obiectum formale a posteriori, sicut Theologia probat Deum esse. Nec enim requiritur ad rationem principii indemonstrabilis, quod sit indemonstrabile etiam a posteriori, sed solum a priori, ut diximus in Logica q. 24.¹⁷ Et sic per divisibilitatem quasi a posteriori probatur in Physica ratio corporis. Unde Philosophus formaliter non probavit mobile esse corpus, sed omne mobile esse divisibile et habere partes, divisibilitas autem non est ipsa ratio corporis, solum enim illi competit ratione quantitatis, imo divisibilitas proxima etiam a quantitate separari potest, ut diximus in Logica q. 16. et patet in corpore Christi sacramentaliter posito.¹⁸ Ergo non probat Physica rationem corporis, sed aliquod accidens eius.

Respondetur nullam scientiam posse probare suum obiectum formale etiam quoad an est ex ipsa propria ratione formali. Sic enim probaret idem per idem; supponi¹⁹ enim debet ratio formalis et principium aliquod, per quod talis probatio fiat. Sed si²⁰ quando probat obiectum, vel id probat ex mutuatis ab alia scientia, sicut Theologia ex rationibus metaphysicis probat Deum esse, vel id probat aliqua ratione a posteriori solum reductive pertinente ad talem scientiam, non formaliter et per se, ut latius ostendimus in Logica, in libris Posteriorum.²¹ Physica autem ostendit mobile esse corpus seu divisibile ex ipsa intrinseca et formali ratione motus, non²² ex mutuatis ab alia scientia, quia omnis motus debet habere partes, siquidem partim est in actu, partim in potentia.

Et ad id, quod dicitur Philosophum non probare, quod mobile est corpus, sed quod est divisibile, atque adeo a posteriori probare, quod sit corpus, respondetur, quod quando probatur alicui rei convenire aliquam propriam passionem, et non probatur ex ipsa quidditate, a qua talis passio dimanat, manifestissimum signum est, quod talis quidditas, a qua dimanat illa passio, non pertinet ad rationem formalem talis scientiae, siquidem non per illam probatur, sicque perinde est probare talem propriam passionem ac probare ipsam essentiam. Cum ergo ex ratione corporis et oriatur divisibilitas et mobilitas, si probatur ex mobilitate divisibilitas, eo quod ad illam requiritur, non attenditur formaliter ipsa ratio corporis sub ea ratione, qua corpus est, id est ut fundat divisibilitatem, sed sub ea ratione, qua quidditas mobilis est. Unde idem est probare rationem divisibilis et rationem corporis, quatenus²³ corpus radix divisibilitatis est; procedendo enim ex ipsa quidditate mobilitatis, non proceditur ex ipsa ratione corporis, quatenus radix divisibilitatis est, sed quatenus fundamentum mobilitatis est, et hoc est esse ens mobile. Unde motus secundum suam naturam et per se non pertinet ad genus quantitatis seu divisibilitatis, ut dicit S. Thomas opusc. 70. q. 5. art. 3. ad 5.²⁴ et 5. Metaph. lect. 15.²⁵ Est simile, si aliqua scientia ageret de intelligibili ut sic et probaret, quod intelligibile in actu debet esse spirituale et non corporale, quia est abstractum a materia. Talis scientia non haberet pro obiecto formali entitatem spiritualem, licet illam necessarium supponeret, quia non respiceret illam formaliter vel²⁶ ut opponitur corpori entitative, sed ut fundat ordinem ad intellectum. Sic Physica, quae agit de mobili, non respicit formaliter corpus, prout²⁷ radix divisibilitatis est, sed ut procedit de potentia ad actum, de non esse ad esse. Hoc enim pertinet ad mutationem, quod formaliter non est respicere corpus, sed ipsum fieri et esse secundum mutationem, quod totum ens mobile est.

DICO SECUNDO: Quando dicitur ens mobile subiectum formale Physicae, ly mobile non sumitur pro mobilitate formali, sed aptitudinali seu radicali, ita quod ens mobile est idem quod quidditas mobilis seu fundamentum mobilitatis proximae. Ita notat Caietanus in opusc. de Subiecto Physicae.

RATIO est manifesta, quia alias physicus ageret de accidente; mobilitas enim proxima seu formalis accidens est. Et sic non ageret de substantia neque de generatione substantiali, imo non ageret per se de natura, contra id, quod dicemus in secundo libro; natura enim est principium motus et quietis primo et per se. Unde non consistit in mobilitate formali, sed radicali, quia mobilitas formalis, quae est accidens, non est primum principium motus, sed proximum et formale.

DICES: Ergo formale obiectum Physicae non solum est ens mobile, sed substantia naturalis sive substantia mobilis seu corpus mobile.

Respondetur formale obiectum Physicae substantiam mobilem sumendo substantiam pro quidditate seu radice prima mobilitatis, ut dicit S. Thomas 6. Metaph. lect. 1.²⁸, et sic est idem, quod ens mobile formaliter. Ceterum si sumatur ly substantia, prout explicat hanc quidditatem per modum primi praedicamenti, id est ut naturam subsistentem, sic non explicat rationem formalem, sed materialem seu concomitantem subiecti physici, sicut etiam visus respicit coloratum in concreto, quod non potest esse nisi substantia vel habens modum substantiae; non pertinet substantia ad formalem rationem obiecti in visu, sed ad materialem tamquam sensibile per accidens. Sic Physica per se et formaliter respicit ens mobile, quatenus explicat quidditatem primi principii motus, quod non potest esse primum principium, nisi sit substantia. Non tamen sub formalitate substantiae definitur vel formaliter attingitur ideoque non omnino excludit substantiam, sed tamquam subiectum materiale includit, sicut etiam Mathematica agit de quantitate secundum se, quatenus fundat proportiones et mensuras, nec tamen formaliter considerat rationem accidentis, secundum quod inhaerens est, licet sine ratione accidentis quantitas non detur.

DICO ULTIMO: Ens mobile, de quo per se agit Physica, non solum est mobile substantialiter, sed etiam accidentaliter, ita quod terminative ly mobile abstrahit a substantia et accidente et respicit non solum principia mobilitatis substantialis, sed etiam accidentalis, licet subiective ly mobile sit substantia.

Haec conclusio non ab omnibus acceptatur. Nam aliqui dicunt Physicam adaequate solum agere de ente mobili substantialiter, quod ut salvent in coelo, quod est omnino incorruptibile et ingenerabile, et tamen per se pertinet ad Physicam, dicunt coelum esse mobile substantialiter, non proxime, sed remote radicaliter, scilicet ratione materiae. Et ita ponere debent materiam coeli eiusdem speciei cum sublunari. Et hoc ideo est, ut salvent eadem principia naturalia in obiecto huius scientiae. Alias si considerantur diversa principia, alia pro substantia, alia pro accidente, non apparet, quomodo uniantur in unica scientia. Nec potest dici, quod principia accidentis reducuntur ad principia substantiae; hoc enim salvari non potest in uno ex principiis, scilicet in privatione. Nam privatio formae substantialis non est in omnibus radix privationis accidentalis, ut patet in coelo, in quo est privatio formae accidentalis, id est ubi seu²⁹ loci, cum non mutetur localiter, et non fundatur in privatione formae substantialis, quia coelum illius capax non est.

Ceterum conclusio posita est Caietani opusc. de Subiecto Philosophiae³⁰ et Ferrariensis 1. Phys. q. 2. et aliorum thomistarum, et in sententia D. Thomae 1. p. q. 66. art. 2., quod materia coeli specie distinguitur a sublunari, non potest opposita sententia defendi, quia tunc nec etiam remote, id est ratione materiae, coelum est substantialiter mobile. Sed tamen etiam abstrahendo ab hac sententia urgetur fundamentum positum, tum quia Physica per se agit de forma coeli et non solum de substantialis mutationis; tum quia agit de ipso coelo, quod est compositum ex materia et forma, quatenus incorruptibile est, et a corruptibili corpore distinguitur. Ergo impertinens est, quod habeat materiam substantialiter mobilem. Si tractatus ille, qui agit de coelo et per se pertinet ad physicum, agit de coelo, quatenus incorruptibile est, et sic non consideratur ratione mobilitatis materiae ad formam substantialem, quin potius talis privatio substantialis ibi omnino excluditur, cum incorruptibilitas coeli per se consideretur. Ergo radicalis et remota mobilitas ad sublunarem consideratam in tract. de Coelo sed exclusa (quod valde ponderandum est in hac sententia), et tamen consideratur coelum ut ens mobile, mobilitate accidentali, quatenus mutatur de loco in locum.

Quomodo autem principia accidentalis mobilitatis et substantialis uniantur in obiecto formali huius scientiae, quod opposita sententia percipere non potest, respondetur utrumque verum esse, et quod principia non sunt eadem entitative nisi tantum proportionaliter et analogice, ut expresse docet D. Thomas 1. Metaph. lect. ultima § Hic ponit sextam³¹ et 12. Metaph. textu 19. lect. 4.³², ubi ostendit ex Philosopho, quod non sunt eadem principia omnium generum nisi proportionaliter, sicut patet, quod ad genus substantiae pro mutatione substantiali concurrit materia, quae est pura potentia, et privatio formae substantialis et forma ipsa substantialis, quae generari potest. In accidentibus autem materia quae mutari potest, non est pura potentia, sed subiectum habens formam substantialem, et privatio formae accidentalis et forma ipsa accidentalis, quae principia non sunt eadem nisi proportionaliter, sicut substantia et accidens proportionaliter sunt idem. Ceterum univocari possunt et convenire in una scientia, quia induunt eandem rationem formalem scibilitatis, sicut etiam Metaphysica agit de substantia et accidenti modo univoce, non quia conveniunt in ratione entis ut sic, sed quia conveniunt sub eadem abstractione formali ab omni materia. Similiter ergo Physica agit de substantia et physicis accidentibus et utrisque principiis, ut conveniunt in eadem formalitate abstractionis a materia singulari tantum, licet talia accidentia et substantia non conveniant in aliqua superiori ratione universali et praedicabili nisi analogice.

Nec tamen propter hoc subiectum mobile, de quo agit Physica tamquam de subiecto mobilitatis, abstrahit a substantia et accidente, quia licet motus seu mobilitas, de qua agit Physica, terminari possit ad substantiam vel accidens, tamen subiectum, quod recipit et fundat hanc mobilitatem tamquam principium primum et per se motus, non est accidens, sed natura, quae necessario est attingitur, solum explicet quidditatem mobilem, non substantiam.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Ens mobile potest sumi in tota latitudine, ut comprehendit tam accidens quam substantiam mobilem, sed restringitur tantum ad substantiam vel corpus mobile. Ergo non est ponendum ens mobile pro formali subiecto, sed corpus mobile.

Consequentia patet, quia si subiectum non extenditur ad omne mobile, tam substantiale quam accidentale, sed tantum ad substantiale, frustra dicitur ens mobile subiectum formale, et non substantia vel corpus mobile. Antecedens vero probatur, quia si obiectum Philosophiae sumitur in tota latitudine, ut comprehendit accidens et substantiam, ergo nulla datur proprietas, quam demonstret, quia proprietas est accidens, v. g. motus seu mobilitas. Ergo si agit de accidente tamquam de subiecto et non de sola substantia, coincidet proprietas cum subiecto, imo nulla dabitur proprietas physica demonstrata, quia omnis proprietas physica accidens est. Ergo accidens mobile non est subiectum, sed sola substantia.

Si dicatur substantiam et corpus mobile esse quidem subiectum Physicae materialiter et in supponendo, non formaliter et in exprimendo, et ita per ens mobile non significari aliquid commune substantiae et accidenti mobili, sed tantum quidditatem mobilem radicalem, quae habet pro genere substantiam seu corpus, contra hoc est, quia scientia, quae agit de aliqua specie, per se agit de genere, ut constitutivum est talis speciei, licet non in tota sua latitudine, sicut scientia, quae agit de homine, per se agit de animali ut constituit obiectum talis scientiae dicendo, quod est animal rationale, quam dicendo, quod est ens rationale. Similiter ergo formaliter exprimitur quidditas formalis obiecti physici dicendo corpus vel substantia mobilis, quam dicendo ens mobile. Quodsi ideo non exprimitur substantia vel corpus, quia genus rei mobilis est, multo minus debet exprimi ly ens, quia magis superius est quam corpus.

RESPONDETUR, quod, ut dictum est, ens mobile non sumitur pro abstracto a substantia et accidente, loquendo de mobili subiective, sed prout explicat tantum quidditatem rei mobilis, quae quidem in supponendo et materialiter est idem quod corpus mobile, siquidem probatur in Physica omne mobile esse corpus, sed in exprimendo formalem rationem talis obiecti dicitur ens mobile potius quam corpus mobile, quia formaliter solum respicit Physica quidditatem mobilem, quae nomine entis mobilis explicatur.

Et ad replicam respondetur, quod ly «ens mobile» potest sumi dupliciter: Uno modo ut dicit complexum seu constitutum ex gradu superiori analogo et inferiori differentia omisso genere intermedio, sicut quando sumimus individua generica, ut haec substantia, hoc corpus, omissis gradibus intermediis. Alio modo potest sumi ens mobile non in vi alicuius complexi constituti ex superiori gradu entis et inferiori mobilitatis, sed ut est idem ens mobile quod mobile tantum, quasi dicatur res seu quidditas mobilis, quae in re quidem est substantia et corpus, non tamen explicatur sub conceptu substantiae vel corporis, sed sub ratione quidditatis mobilis. Primo modo non dicimus esse subiectum Physicae ens mobile, sed secundo, et sic ens mobile non est aliquid magis amplum et abstractum quam substantia vel corpus mobile, nec comprehendit in se tamquam subiectum substantiam et accidens, sed est aliquid contractius substantia, determinans illam et explicans non secundum omnem rationem substantiae vel corporis, sed praecise qua mobilis est, quasi exprimendo, quod omne, quod tractatur in Physica, de substantia et corpore est, ut subest mobilitati seu ut fundat illam, ubi substantia solum materialiter se habet.

Quod vero subditur de scientia tractante de aliqua specie, quod etiam tractat de genere ut constituente ipsam, respondetur, quod tractat quidem, sed non aeque formaliter, sed de illo genere, ut subest illi speciei tamquam rationi formali. Et sic tractat Physica de corpore et substantia mobili, sed non aeque formaliter, sed ut trahuntur ad rationem entis mobilis, id est quidditatis mobilis. Quod vero explicetur ly ens in obiecto formali, et non corpus vel substantia, iam diximus id esse, non quia ens sumitur per modum gradus superioris, sed per modum explicantis quidditatem mobilitatis et non ponentis in numero cum illa. — Et praeterea non est certum, quod mobile dicat differentiam essentialem respectu corporis vel substantiae, sed solum proprietatem fundatam in corpore. Et sic exprimetur, quod Physica agit non de ipsa mobilitate, quae est passio, nec de ipso corpore absolute, sed ut fundat illam passionem mobilitatis. Formalius explicatur et purius ipsa formalis ratio obiecti dicendo mobile seu ens mobile, quod idem est, quasi dicatur fundamentum mobilitatis, quam dicendo corpus mobile, ubi denotaretur, quod ipsa ratio corporis etiam intrat formalitatem obiecti Physicae qua corpus, non solum qua mobile. — Ac denique, quia notius nobis est, quod aliquid sit mobile, quam quod sit corpus, etiamsi corpus esset genus illius, quia per motum probatur divisibilitas et ratio corporis. Et ideo formalis ratio non debet explicari per corpus, sed solum per mobile sive per ens mobile, quia formalis ratio debet esse notissima in aliqua scientia.

Quodsi instes: Nam mobile radicaliter et sumptum pro substantia non est magis notum quam ipsa mobilitas seu motus accidentalis. Imo indigemus circumlocutione ad exprimendum hoc subiectum, dicendo ens mobile, quod est signum ipsam quidditatem nobis non esse notam. Respondetur hoc ipsum stare pro nobis, quia si in ratione substantiae, ut exprimitur hoc nomine, non est ita per se notum, sicut ut exprimitur nomine quidditatis mobilis, consequenter non dicemus, quod obiectum formale sit substantia vel corpus mobile, ut exprimitur nomine corporis vel substantiae, sed ut exprimitur nomine quidditatis seu entitatis mobilis, licet in re sit substantia vel corpus; dari enim quidditatem mobilem notissimum est.

Secundo arguitur: Illud est subiectum formale scientiae, in quod omnes passiones et accidentia formaliter resolvuntur. Sed physicus resolvit accidentia mobilia in substantiam mobilem tamquam in radicem per se, quia principium accidentis substantia est in quantum substantia, nec physicus respicit per se formaliter aliquod accidens, sicut visus coloratum et auditus sonum, sed per se respicit substantiam et radicalem mobilitatem. Ergo formale subiectum Physicae formalius exprimitur per substantiam seu corpus mobile quam per ens mobile.

Si dicatur ideo significari nomine entis mobilis hoc obiectum, quia non restringitur ad principia mutationis substantialis, sed etiam attingit principia mutationis accidentalis ideoque abstrahit a mobilitate accidentali et substantiali; contra est, quia si propter illam rationem dicitur ens mobile subiectum potius quam substantia vel corpus mobile, ergo eadem ratione non dicetur formale obiectum mobilitas radicalis, quae determinate exprimit substantiam et distinguitur a mobilitate formali, quae est accidens, sed dicetur aliquid abstrahens a mobilitate accidentali et substantiali, sicut principia ipsa abstrahunt a principiis substantialibus et accidentalibus. Tale autem abstrahens non est radicalis mobilitas determinata; nec est aliquid univocum, sed aliquid analogum abstrahens a substantia et accidente, quod non posset univocari in ratione scibilis, nisi redderetur tantae abstractionis sicut Metaphysica. Denique sub illa abstractione non est assignabilis aliqua passio physica, quae correspondeat illi abstracto; motus enim seu mobilitas accidentalis cum sit accidens, solum consequitur ad substantiam, non ad aliquod abstractum a substantia et accidenti.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod accidentia physica resolvuntur formaliter in substantiam mobilem, quatenus substantia dicit quidditatem radicalis mobilitatis, non quatenus substantia exprimit gradum praedicamentalem genericum rei subsistentis; hoc enim solum materialiter pertinet ad Physicam. Quae ut radicaliter mobilis sit, supponitur, quod sit substantia, non formaliter exprimitur. Unde non se habet sicut visus ad coloratum vel auditus ad sonum, quia haec respiciunt aliquid contentum sub accidente, Physica autem aliquid contentum sub substantia, licet neque obiectum sensuum formaliter exprimat accidens, neque obiectum Physicae³³ formaliter exprimat substantiam, licet illam supponat.

Ad replicas autem, quae fiunt in oppositum, respondetur probare, quod res, ad quas est motus, et quae sunt termini mobilitatis physicae, non sunt sola substantia, sed accidens et substantia, atque adeo aliquid analogum, ut etiam concedit Caietanus in opusc. cit. solutione ad 1.³⁴, licet univocenter in ratione scibilis, ut supra³⁵ diximus. Ex hoc tamen non sequitur, quod mobile pro subiecto et radice mobilitatis, non pro termino, ad quem est motus, abstrahat a substantia et accidente, sed solum contineatur sub substantia, licet illam formaliter non explicet, quia tam principia mobilitatis accidentalis quam substantialis radicantur illique conveniunt, licet non sint eadem principia formalia³⁶, quia respiciunt formas et privationes diversorum generum. Unde passiones, quae demonstrantur in Physica, non consequuntur ad aliquod abstractum a substantia et accidente, sed ad aliquid determinate contentum sub substantia vel corpore, licet non exprimatur in formalitate obiecti ipsa generica ratio substantiae vel corporis, sed tantum id, quod pertinet ad rationem motus vel principii motus, in cuius definitione non explicatur formalitas substantiae, sed actus et potentia.

Ultimo arguitur: Quia ly mobile ex una parte comprehendit plura, quam quae in Physica tractantur, ex alia parte Physica agit de pluribus, quae sub mobili non comprehenduntur, et denique ex alia plures aliae scientiae quam Physica agunt de mobili. Ergo per ly mobile non explicatur adaequatum obiectum Physicae.

Antecedens quoad primam partem probatur, quia mobile etiam comprehendit angelos, qui mutabiles sunt, tam in substantia per creationem et annihilationem, quam in operationibus, ut per motum localem, cognitionem etc. Quoad secundam partem probatur, quia Physica non solum agit de mobili, sed etiam de quiescibili; est enim natura principium motus et quietis. Et sic etiam de quiete pertinet ad Physicam, praesertim cum motus ad quietem ordinetur. Similiter attingit Deum ut primum motorem et animam intellectivam non solum ut coniunctam corpori, sed etiam ut separatam; ergo agit de rebus immobilibus. Quoad tertiam partem probatur, quia Astrologia etiam agit de ente mobili, scilicet de coelo et motibus planetarum, et Medicina agit de corpore sanabili, quod includit motum alterationis. Ergo mobile est commune aliis scientiis et consequenter non est proprium Physicae.

RESPONDETUR, quod, ut supra³⁷ diximus, ly mobile potest sumi dupliciter, uno modo in tota latitudine, ut dicit motum tam physicum quam metaphysicum, id est motum, qui est actus seu operatio perfecta, et motum, qui est actus imperfectus, qui fit cum aliqua divisibilitate, quatenus est partim in potentia et partim in actu. Et mobile solum hoc secundo modo pertinet ad physicum, nec tali motu angeli dicuntur mobiles; nam creatio non habet subiectum, ex quo aliquid fiat, et sic non est motus physicus, annihilatio vero motus non est, sed suspensio concursus. Operationes autem angeli ex parte subiecti, a quo fiunt, spirituales sunt et indivisibiles, vel non distinguuntur ab actibus immanentibus, vel ex illis omnino oriuntur, sicque non pertinent ad motum divisibilem et imperfectum, qualis est physicus.

Ad secundam partem respondetur, quod quies, cum sit privatio motus, cognosci debet per formam oppositam ad illamque reduci, id est ad motum, nec omnis quies est finis motus, ut patet in motu coeli et in motibus vitae, qui sunt perfectiones quiete. Quando enim quies est conservativa quiescentis, tunc motus per se ordinatur ad quietem, non quia privatio, sed quia conservativa. De Deo autem et intelligentiis physicus non agit per se, sed solum attingit illas, quatenus motores et principia motuum physicorum, non autem illarum quidditatem et essentiam perscrutatur, sed terminus Philosophiae est anima rationalis, quae etiam est forma corporis physici, ut dicitur 2. Phys. textu 26.³⁸ Esse autem formam etiam convenit ei in statu separationis, licet non exerceat informationem.

Ad tertiam partem respondetur, quod astrologus non agit de coelo et planetis, ut sunt entia mobilia, sed ut mensurabiles sunt eorum motus et secundum varios aspectus diversam proportionem induunt, quod magis pertinet ad mathematicum quam ad physicum. Medicus autem agit de corpore sanando, quod quidem supponit motum et fit per motum, et sic supponit Physicam eique subordinatur; formaliter tamen non per se considerat motum qua motus, sed qua ordinatus ad sanitatem. Sicut artifex non potest facere statuam nisi aliquo motu, non tamen formaliter considerat rationem motus, sed commensationem figurae, sic medicus considerat proportionem humorum, licet id fiat per motum.

Resolutio est affirmativa, quam plures thomistae sequuntur, ut Mag. Soto 1. Phys. q. 1. concl. 4. et Banez in prologo librorum de Generatione ad quartum principale, licet Caietanus oppositum sentiat 2. 2. q. 162. in introductione quaestionis.¹

Sumitur autem haec conclusio ex D. Thoma, qui in prooemio Physicorum² et librorum de Coelo³ et de Generatione⁴ distinguit omnes istos tractatus tamquam partes unius scientiae naturalis, in quarum una agitur de toto obiecto in communi, quod in aliis applicatur ad obiecta particularia sub tali communi. Hoc autem non variat speciem scientiarum; alias partes Theologiae diversas species Theologiae constituerent. Imo non esset dabilis una scientia in specie atoma, si diversi tractatus et partes variant eius speciem. Nulla enim scientia quantumcumque speciei infimae datur, quae non procedat ordine quodam a communioribus ad minus communia, et inter ipsa minus communia prius traduntur ea, quae simpliciora vel universaliora sunt. Sola ergo diversitas partium et tractatuum in aliqua scientia non variat eius speciem. In scientia autem naturali solum est diversitas penes ordinem partium seu tractatuum de diversis obiectis, ut D. Thomas locis citatis significat. Quodsi hoc sufficeret speciem scientiae diversificare, etiam in ipsis octo libris Physicorum deberemus distinguere diversas species, quia agit de rebus valde diversis, ut de infinito, de continuo, de loco et tempore et variis speciebus motus. Quae omnia licet connexionem habeant cum ente mobili ut sic, tamen hoc ipsum invenitur respectu aliorum librorum, qui agunt de istis mobilibus et motibus in particulari et ita connexionem habent cum ente mobili ut sic. Nam scientia, quae agit de aliquo genere, etiam agit de speciebus contentis sub illo, sicut Metaphysica, quae agit de ente, etiam agit de praedicamentis et causis contentis sub ente, et tamen est unius speciei atomae.

FUNDAMENTUM autem a priori est, quia diversa species scientiarum non sumitur ex sola diversitate rerum in se, sed ex diversa abstractione seu modo cognoscendi et illuminandi obiecta. Nam si sola diversitas rerum materialiter et entitative consideratur, specie differret in Metaphysica pars, quae tractat de Deo, ab ea, quae tractat de substantia creata vel accidente; et similiter in Physica pars, quae tractat de materia et forma, ab ea, quae tractat de primo motore; et pars, quae tractat de infinito, ab ea, quae tractat de loco et vacuo. Et similia multa possent multiplicari.

Tunc autem diversa abstractio fundat diversam speciem et modum illuminandi, quando oritur ex diversis principiis; ex principiis enim sumitur illuminatio conclusionum, ut late tractavimus in libris Poster. q. 27.⁵ Cum autem principia, quibus passiones probantur de subiecto, sint definitiones, ideo ad diversum modum definiendi reducitur diversa species sciendi et manifestandi res scitas; non enim sufficit alias et alias res definire et tractare, sed aliter atque aliter. Nam plures res definire et de pluribus quidditatibus agere etiam in una scientia contingit, quatenus omnis illa sub uno modo definiuntur, ut cit. loco Logicae ex D. Thoma 6. Metaph. lect. 1. et pluribus aliis locis ostendimus.⁶ Omnes autem definitiones, quae traduntur tam in octo libris Physicorum quam in libris de Generatione et aliis, sub eadem abstractione et formalitate procedunt. Definiuntur enim secundum rationem vel habitudinem ad motum, et solum differunt, quod in libris Physicorum definiuntur ea, quae pertinent ad motum in communi, in aliis autem libris ea, quae pertinent ad particulares rationes et species motus, cuius signum est, quia principia, quae traduntur in Physicis, serviunt pro libris de Coelo et de Generatione. Nec tamen isti libri important aliquam scientiam subalternatam ad scientiam Physicorum, nec enim addunt differentiam accidentalem et extraneam ad motum in communi, sed intrinsecam et essentialem. Ergo si utuntur principiis Physicae in communi, pertinent ad eandem scientiam. Eadem enim scientia, quae agit de aliquo genere in communi, agit de speciebus essentialibus eius; alias semper essent diversae scientiae, quae agunt de aliquo in communi et de speciebus eius essentialibus, cuius oppositum videmus in Metaphysica et Theologia aliisque scientiis, quae non solum agunt de una specie, sed de pluribus, ut conveniunt in aliqua ratione communi, secundum quam induunt eundem modum definiendi et consequenter illuminandi conclusiones.

Sed contra hoc obicies duo: Primum ex auctoritate S. Thomae, 1. Poster. lect. 41.⁷, ubi inquit, quod «aliud genus scibilium est corpus naturale et mathematicum, et utrumque horum generum distinguitur in diversas species scibilium secundum diversos modos et rationes cognoscibilitatis». Sed corpus naturale est obiectum Philosophiae; ergo secundum D. Thomam sub isto obiecto generico continentur plures species et modi cognoscibilitatis, atque adeo diversae species scientiarum.

Secundum est: Nam intra corpus mathematicum dantur diversae species scientiarum, v. g. Geometria et Arithmetica, propter diversam abstractionem specificam a materia sensibili. Ergo etiam diversa abstractio intra corpus naturale constituit diversas scientias. Constat autem, quod aliter abstrahit in genere physico coelum, quod movetur solum motu locali, et res generabiles et corruptibiles. Motus enim generationis magis concernit de materia et de conditionibus materialibus quam motus localis. Et similiter anima habet maiorem separationem a conditionibus materiae, in tantum quod attingit animam rationalem, quae in sua entitate spiritualis est et a materia independens in essendo.

RESPONDETUR ad primum D. Thomam signanter non dixisse, quod ens mobile, quod est obiectum Philosophiae, est genus scibilium et dividitur in diversas species, sed dicit, quod corpus naturale. Licet autem aequivaleant in supponendo corpus naturale et ens mobile, quia omne ens mobile est corpus, tamen formalis ratio entis mobilis adunat omnia, quae tractat sub unica ratione mobilitatis, quia eodem modo concernit vel abstrahit a materia. Corpus autem naturale materialiter se habet et est capax diversarum rationum formalium ad diversas scientias spectantium, sicut est Medicina et Philosophia. Nam Medicina licet formaliter non agat de corpore naturali, quatenus ens mobile est in communi vel in speciali, agit tamen de corpore naturali ut sanabili, quae sanitas licet per aliquem motum acquiratur, non tamen formaliter ratio motus, sed ordo ad sanitatem attenditur, ut praec. art.⁸ explicatum est.

Ad secundum respondetur esse disparem rationem inter Mathematicam et Philosophiam, eo quod Mathematica non agit de quantitate quantum ad quidditatem suam, in qua convenire poterant quantitas continua et discreta secundum aliquod principium et modum scibilem, prout de facto tractantur in Metaphysica considerante quidditatem quantitatis et specierum eius, sed Mathematica considerat proportiones et mensuras, quae in quantitate discreta et continua ita variantur, quod ad diversa principia reducuntur et ad diversam abstractionem et modum definiendi, quia mensuratio per magnitudinem nullo modo convenit cum modo mensurandi penes numerationem. Haec enim abstractiori modo procedit, quia magnitudo mensurat per modum continentis, ut locus, numerus per intellectum numerando. At vero in Philosophia omnia reducuntur et tractantur prout conveniunt in ratione motus et mobilis, et solum potest esse differentia penes rationem communem mobilis ut sic et specialem sub eo contentam. Illa autem diversa abstractio motus localis et generationis non constituit diversam scientiam, quia motus localis corporeus, de quo solo agit Physica, aeque sensibilis est et ad eadem principia mobilitatis reducitur atque motus generationis vel viventium; omnia enim ista tractantur sub ratione quidditatis mobilis. Medicina autem licet solum procedat sub abstractione a materia singulari, non tamen sub eodem modo abstractionis, imo nec sub ratione mobilis formaliter, sed sanabilis, quod magis concretive procedit magisque ad singularia et praxim accedit, quia sanitatem respicit ut curandam per motum. Licet in re curatio sit per motum⁹, sed non sub formalitate motus respicitur, sed proportionis et commensurationis humorum.

In ipso initio primi libri Physicorum ordinem nostrae cognitionis a communioribus ad minus communia proposuit Philosophus tamquam prooemialem tractatum horum librorum. Et IN SUMMA doctrina Aristotelis reducitur ad tres distinctiones et tres propositiones.

Prima distinctio est: Cognitio nostra aut est in sensu aut in intellectu; et illa, quae est in sensu, prior est ordine acquisitionis quam quae est in intellectu. Quam distinctionem non tradit Philosophus expresse hic, sed praesupponitur ex 1. Poster. cap. 2.¹ et a D. Thoma notatur ibi lect. 4.² et hic lect. 1.³

Secunda distinctio est: Cognitio sive in sensu sive in intellectu, alia est confusa, alia distincta. Cognitio confusa est, qua attingitur aliquid non resolvendo nec discernendo eius partes seu praedicata aut attributa. Distincta est e converso, qua cognoscitur aliquid resolvendo seu discernendo partes eius aut praedicata. Et omnis confusio dicit ordinem ad plura vel actualiter in se inclusa, quia ex illis actu constat, vel potentialiter subiecta, quia sub se continentur. Unde oritur, quod alia sit cognitio confusa actualis, scilicet respectu eorum, quae actu conveniunt rei, alia confusa potentialis, scilicet respectu eorum, quae in confuso et quasi in eius potentia continentur, et similiter distingui potest e converso cognitio distincta.

Tertia distinctio est: Res aliae sunt notiores simpliciter et secundum se, quae dicuntur notiores natura, aliae sunt notiores nobis. Ea, quae sunt notiora simpliciter et secundum naturam, sunt perfectiora et nobiliora. Cognoscibilitas enim fundatur in ente, unde quanto ens est perfectius et actualius, tanto est cognoscibilius et consequenter nobilius; nobile enim dicitur quasi noscibile. Sunt autem notiora nobis, quae magis proportionata sunt nostro modo et virtuti cognoscendi, quae cum sit imperfecta et procedat de potentia ad actum, non habet pro obiecto proportionato ea, quae sunt perfectiora et nobiliora secundum se.

Propositiones autem Philosophi sunt tres. Prima: Connaturalis modus procedendi est a notioribus et certioribus quoad nos ad ea, quae sunt notiora secundum se. Secunda: Magis confusa nobis sunt prius nota. Postea autem elementa seu principia, id est partes, quibus constat, quod pertinet ad notitiam distinctam. Tertia propositio: Ab universalibus ad singularia oportet procedere.

Has propositiones tribus exemplis sive signis Philosophus manifestat. Primum est deductum a sensibus; prius enim sensus attingit totum integrale quam partes suas distincte. Ergo et intellectus prius attingit universale, quod se habet ut totum, confuse ipsum attingendo respectu eorum, quae continet ut partes. Secundum exemplum est a definito ad definientia. Prius enim cognoscimus definitum absolute et communiter, v. g. hominem, deinde partes, quibus definitur, v. g. quod animal et rationale eius definientia sint. Tertium exemplum est in pueris, qui a principio omnes viros vocant patres et omnes feminas matres, postea autem discernunt unumquodque; quod signum est ipsos processisse a cognitione confusa ad distinctam.

Circa hanc doctrinam DUPLEX INSURGIT DIFFICULTAS: Prima contra aliquos, qui absolute hanc Philosophi doctrinam reiiciunt eamque contradictionis coarguunt. Secunda et gravior apud eos, qui hanc doctrinam admittunt, sed valde concertant in designanda mente Philosophi circa ordinem procedendi in cognitione et determinando, quodnam sit obiectum prius a nostro intellectu cognitum, an illud, quod est facilioris abstractionis, quia a paucioribus abstrahit, an quod est confusioris et plura sub se continet, an denique quod est fortioris impressionis ex parte sensuum, quatenus ab illis intellectus pendet in cognoscendo.

Circa primum inveniunt aliqui contradictionem in hac doctrina Philosophi cum his, quae tradit 1. Poster. cap. 2.⁴, ubi inquit, «quod nobis notiora sunt, quae sunt propinquiora sensui, simpliciter vero notiora, quae a sensu remotiora sunt, ea vero esse remotiora, quae universaliora sunt». Hic autem e contra dicit, quod ab universalioribus prius procedendum est, quia sunt confusiora et notiora nobis. Secundo contradicit sibi ipsi in hoc loco. Nam in 1. textu⁵ dicit, quod cum scire contingat per prima principia, causas et elementa, de his oportet determinare. At vero in textu 3.⁶ et 4.⁷ dicit, quod confusiora sunt prius nota nobis, deinde principia et elementa, ideoque ab universalibus ad singularia oportet procedere.

Ad primum respondet D. Thomas tam in 1. Poster. lect. 4.⁸ quam in 1. Phys. lect. 1.⁹, quod in 1. Poster. loquitur Philosophus de cognitione nostra non solum in intellectu, sed in sensu, respectu cuius constat singularia esse prius, imo solum cognita. In praesenti autem loquitur solum de cognitione intellectus, qui cum a singularibus abstrahat, procedit ab universalibus ad singularia, id est ad minus communia. Et sumitur hoc ex verbis Philosophi 1. Phys. textu 49.¹⁰ dicentis, quod «universale notius est ratione, singulare vero sensu». Quando vero dicit universaliora esse notiora secundum naturam, quia sunt remotiora a sensu, loquitur de his, quae sunt universaliora in virtute et causalitate sive in abstractione formali. Sic enim quae formaliter abstrahunt, id est magis excludunt materiam, et quae sunt magis universalia in virtute et causatione, sunt notiora secundum se, quia magis perfecta, sicut Deus et angeli.

Ad secundum dicitur, quod loquendo de cognitione scientifica certum est, quod oportet procedere a principiis ad conclusiones; est enim cognitio scientifica illuminativa conclusionum et distincta. Unde oportet, quod a principiis seu elementis procedat, resolvendo scilicet in ipsa principia. Et de ista cognitione loquitur Philosophus in primo textu, quando dicit, quod oportet de principiis et causis prius determinare. Ceterum loquendo de cognitione simplici, est prior cognitio confusa quam distincta in nobis, qui procedimus de imperfecto ad perfectum. Et de hac loquitur in secundo loco, ut ex hoc constet, quod inter materias, quae in aliqua scientia tractantur, et inter principia, a quibus proceditur, ea prius tractanda sunt et attingenda, quae sunt communiora et confusiora nobisque magis nota.

Nec oportet hic distinguere ordinem naturae et ordinem doctrinae in procedendo. Utriusque enim processus via acquisitionis est ab imperfectioribus ad magis perfecta; doctrina enim imitatur naturam et accommodat se modo procedendi ipsius naturae, in qua est. Solum cavendum est, ne ordo doctrinae et naturae confundatur cum his, quae dicuntur notiora naturae et notiora nobis, cum tamen longe differant, quia ordo naturae et doctrinae dicit processum et modum acquirendi, qui tam in doctrina quam in natura est ab imperfectioribus ad perfectiora. Esse autem notiora naturae et notiora nobis solum importat cognoscibilitatem rei vel secundum se vel ut proportionatam et applicatam nobis. Unde bene stat, quod alia sint notiora naturae, alia notiora nobis, non tamen sit alius ordo seu modus procedendi doctrinae et naturae in via generationis et acquisitionis.

Circa secundum celebris est difficultas in scholis circa primum cognitum nostri intellectus, unde desumendum sit.

ET PRINCIPALIORES SENTENTIAE in hac parte dividuntur in tria capita. Nam quidam desumunt primum cognitum nostri intellectus non penes potentialitatem et imperfectionem ipsius intellectus procedentis, sed penes fortius motivum ex parte obiecti moventis per sensus ipsum intellectum, et hoc est singulare. Ita Durandus in 2. dist. 3. q. 7. n. 7., Conimbric. hic super cap. 1. q. 4. art. 2., Pereira libro 3. Phys. cap. 16. et 17., Martinez hic super cap. 1. disp. unica q. 3. Alii conveniunt in hoc, quod intellectus noster non incipit a singularibus sicut sensus, sed abstrahit ab illis. Ceterum quidam desumunt primum cognitum ab eo, quod facilius abstrahit intellectus. Facilius autem abstrahit, ut dicunt, naturam in specie atoma, cuius singulare efficacius movet sensum, nisi intellectus impedimentum aliquod habeat. Ita Scotus in 1. dist. 3. q. 2. art. 6.¹¹, quem sequitur eius schola et alii etiam extra eam, ut notant Conimbric. loco cit. q. 3. art. 2. Et sic naturam specificam putat Scotus esse totum actuale confusius cognitum. Denique alii sumunt primum cognitum in natura abstracta a singularibus ex confusiori praedicato reperto in ipsa natura. Hoc autem est ipsum ens sub conceptu magis confuso; et hoc sequitur D. Thomas et eius schola, ut statim videbimus. Ne autem necessarium sit hoc amplius repetere, advertimus nos non loqui de primo cognito quantum ad sensum, hoc enim est singulare, quod prius occurrit, sed loquimur de primo cognito intellectus ut abstrahentis a singularibus.

DICO ERGO PRIMO: Impossibile est, quod primum cognitum nostri intellectus in hac vita sit aliquod singulare per modum singularis. Dicitur «per modum singularis», quando ipsa singularitas non cognoscitur ut quaedam quidditas, sed ut quidditatem seu naturam aliquam afficiens et singularizans, qua ratione singulare attingitur a sensu.

Haec conclusio necessario tenenda est in sententia D. Thomae tenentis, quod singulare sensibile solum potest cognosci a nostro intellectu reflexe eo quod species, quibus intellectus informatur, sunt abstractae ab intellectu agente, non solum quia entitative redduntur spirituales, sed quia earum obiectum abstractius est quam obiectum sensus, ac proinde a conditionibus singularitatis abstrahit. Sed tamen hoc fundamentum in praesenti examinandum non est, sed 3. de Anima¹², ubi latius tractabitur; nec enim solum probat, quod singulare non possit esse primum cognitum nostri intellectus, sed quod nullo modo possit esse directe cognitum.

Sumimus ergo FUNDAMENTUM in praesenti ex ipso formali obiecto nostri intellectus, quod non potest esse singulare sub modo et exercitio singularitatis, sed obiectum eius est quidditas seu quod quid, ut ex Philosopho optime docet S. Thomas 3. de Anima lect. 8.¹³ et 6.¹⁴ et hic lect. 1.¹⁵ et opusc. 29.¹⁶ et 1. p. q. 86. art. 1. et alibi saepe. Philosophus enim 3. de Anima textu 10.¹⁷ dicit, quod «Sensitivo iudicat calidum et frigidum seu carnem, alio autem» (id est alia potentia, ut explicat ibi D. Thomas lect. 8.) «discernit esse carnis», id est quidditatem. Et 1. Phys. textu 49.¹⁸ dicit, quod «universale notius est ratione, singulare vero sensu». Itaque in hoc segregatur cognitio intellectus a cognitione sensus, quod sensus solum attingit res sub sensibili apparentia accidentium; formale enim obiectum cuiuscumque sensus est aliquod accidens in concreto, v. g. coloratum, sonorum, calidum etc. Intellectus autem penetrat ad intima rei, quae est quidditas, nec limitatur ad sola accidentia quae per se movent sensibiliter. Et in hoc elevatur supra sensum. Proprie ergo id, quod est per se primo intelligibile, est quidditas, et ita ipsam singularitatem et ipsa accidentia respicit intellectus per modum quidditatis cuiusdam. Sic enim intelligibiliter respicit et supra modum sensibilem; intelligere enim est quasi intus legere et ad interiora rei penetrare, non exteriora tantum attingere, quod facit sensus, ut saepius admonet D. Thomas propriam intellectus rationem explicans, ut videri potest 2. 2. q. 8. art. 1., ubi hoc optime explicat. Cum ergo intellectus unumquodque debeat attingere sub formalitate sui obiecti, id est sub ratione quidditatis, in quo per se primo segregatur a sensu, oportet quod etiam id, quod primo cognoscit, sub ratione alicuius quidditatis attingat. Ergo si primo cognoscit singulare, primo attinget quidditatem singularitatis, non autem singulare sub modo singularitatis, sicut cognoscit sensus. Sed quidditas singularitatis non potest esse primo cognoscibilis; manifestior enim est quidditas naturae quam singularitatis, cum quidditas singularitatis sit modus naturae ipsam terminans et modificans. Quidditas autem modorum vix est perceptibilis, quia valde minuta est et dependens ab eo, cuius est modus. Ergo de se prius est cognoscibilis quidditas naturae quam quidditas singularitatis, quae est modus naturae.

DICES: Potest attingi ab intellectu quidditas singularitatis quoad an est, et non quoad quid est, et sic facilius cognoscetur ipsum an est singularitatis quam naturae. Sed esto ita sit, quod intellectus incipiat cognoscere quidditatem sui obiecti non quidditative, sed quoad an est, ita quod neque de ipsa natura neque de ipsa singularitate attingat aliud praedicatum quam ipsum an est, tamen hoc ipso non cognoscitur singulare ut singulare est, sed sub confusione et ratione quadam communissima ipsius esse, ita quod de ipsa singularitate non cognoscit nisi quod sit ens. Hoc autem est cognoscere aliquid commune ipsi singulari et ipsi naturae; de utroque enim datur cognitio quoad an est, et sic ipsum esse seu an est ut concretum seu applicatum alicui singulari sensibili erit primum cognitum intellectus. Quare (quod valde advertendum est) quando intellectus cognoscit aliquid quoad an est, non praescindit a quod quid seu a quidditate, hoc enim est impossibile, cum sit formale eius obiectum et primo et per se intelligibile, sed solum non cognoscit quidditative, id est penetrando constitutionem propriam quidditatis et causas essendi, sed in ipsa quidditate solum attingit praedicatum quoddam valde commune et confusum, quod est ipsum esse; et hoc est, quod tunc cognoscit ut quod quid.

Et licet sensus immediate moveat intellectum, tamen quia non movet ad cognoscendum singulare eo modo, quo sensus, nec sub eadem ratione formali obiecti, sed per modum intelligibilem, id est per modum quidditatis, ideo intellectus non respicit ut primo cognitum ipsum singulare sub modo et exercitio singularitatis, cum tamen in sensu singularitatis sit conditio obiecti sensibiliter moventis, ita quod obiectum non per quidditatem nec per abstractionem, sed ut hic et nunc movet ad sui cognitionem.

DICO SECUNDO: Prima ratio cognoscibilis a nostro intellectu naturaliter et imperfecto modo procedente est quidditas materialis sub aliquo praedicato maxime confuso, quod praedicatum est ens, non gradus aliquis specificus vel genericus, et hoc est cognoscere totum cognitione actuali confusa, id est cognoscendo aliquid confusum, quod ipsi actu convenit non potentialiter et in ordine ad interiora, ut statim explicabimus. Haec conclusio est D. Thomae 1. p. q. 85. art. 3. et q. 88. art. 3., et in prologo de Ente et Essentia¹⁹, ubi late tractatur a Caietano²⁰, et videri potest Mag. Soto 1. Phys. q. 2. art. 2. concl. 5. et communiter apud alios thomistas.

Ut autem eius fundamentum tradatur, ADVERTENDUM EST ex Caietano in illa 1. q. de Ente et Essentia circa primam conclusionem, quod quando dicimus ens esse primum cognitum ly ens non sumitur pro abstracto in statu universalitatis et separationis ab omni inferiori, sed sumitur ens ut concretum et imbibitum in aliqua re determinata, quae tunc occurrit cognitioni, quasi praedicatum quoddam ipsius, ita quod in ipso obiecto sic occurrente non discernuntur determinatae rationes, sed solum accipitur seu concipitur secundum quamdam indeterminationem, in qua quidquid ad tale obiectum pertinet, confunditur et fere est idem quod cognoscere rem quoad an est. Atque ita idem est dicere, quod in aliquo obiecto, ut totum actuale est, incipimus a cognitione entis, id est a cognitione praedicati ita confusi, quod non discernantur praedicata in eo inventa et determinatae rationes, sed praecise cognoscatur id, in quo nulla est discretio nec segregatio, scilicet ipsum esse; hoc enim est maxime confusum, quia maxime indistinctum.

Unde nec D. Thomas nec Caietanus negant rem ipsam, quae primo occurrit intellectui tamquam id, quod cognoscitur, ut obiectum quod esse aliquam quidditatem sensibilem et speciem specialissimam, sed dicunt, quod in hoc concreto et in hoc toto et in hac specie, quae occurrit, primum quod offertur intellectui tamquam ratio qua, est illa confusio entis et quasi cognitio quoad an est, non quia attingatur actu suprema illa universalitas entis secundum statum universalitatis, sed quia de ipso obiecto seu natura primum, quod attingitur, est ratio maxime indiscreta et confusa. Et quia tanto aliquid est confusius, quanto pauciores rationes discernuntur, ita quod earum propriae differentiae seu praedicata non distinguantur, illud erit maxime confusum, in quo nec ipsi supremi gradus et communiora praedicata, v. g. substantia et accidens discernuntur. Et hoc vocamus ens concretum seu applicatum quidditati sensibili, id est in natura aliqua sensibili inventum, non ut subest statui abstractionis et universalitatis secundum habitudinem et respectum ad inferiora, ad quae potentialiter se habet, sed ut actualiter intrat ipsam compositionem rei, et ut cognoscitur secundum se; siquidem²¹ modo loquimur de cognitione confusa totius actualis, non totius potentialis. Totum enim potentiale dicit ordinem ad inferiora et supponit praecessisse cognitionem totius actualis, quia hoc est subiectum et fundamentum illius universalitatis et ordinis ad inferiora, quae non statim in prima cognitione homo format, quia perfectiorem requirit cognitionem, id est collativam cum extremis. Dicitur tamen incipere intellectus ab universali, quia incipit ab eo praedicato, quod maiori universalitati substerni aptum est.

FUNDAMENTUM ergo conclusionis positae fere deducitur ad hunc syllogismum: Intellectus noster connaturali modo procedens procedit de potentia ad actum et de imperfecto ad perfectum. Ergo proportionatum eius obiectum in tali processu debet etiam esse aliquid imperfectius et confusius. Semper enim id, quod distinctius est, est perfectius confuso. Sed conceptus entis quatenus in unoquoque obiecto applicate invenitur, est ratio confusior et omnia, quae in obiecto actu inveniuntur, magis confundens et indeterminans. Ergo illa est prima ratio cognoscibilis seu primum cognitum formale respectu nostri intellectus.

Maior manifesta est, cum intellectus noster sit pura potentia et maxime imperfecta in genere intelligibili. Ergo connaturali modo procedens magis proportionatur imperfectiori obiecto et cognitioni quam perfectiori. Et dico «naturali ordine procedens», quia si intellectus extrahatur ab isto connaturali ordine et accipiat lumen aliquod superioris rationis et perfectionis, iuxta illud poterit procedere ad perfectiorem cognitionem, antequam ad imperfectam.

Totum hoc etiam concedit Scotus in 1. dist. 3. q. 2. art. 6.²², eo quod cognitio confusa est medium inter ignorantiam et cognitionem distinctam seu perfectam; natura autem procedens de imperfecto ad perfectum, prius progreditur ad medium, quam ad extremum perveniat. Et idem ex Augustino admittunt Conimbricenses supra cit. q. 2. art. 1.

Ceterum cum Scotus ponat confusam cognitionem actualem circa speciem infimam, eius tamen probationes non procedunt ex maiori confusione et imperfectione cognoscendi, sed ex efficaciori motione rei singularis et ex perfectissimo effectu, quem causae naturales non impeditae producunt, et ex eo, quod species inferior est facilioris abstractionis etc. At vero totum hoc ulterius regulandum est iuxta capacitatem potentiae cognoscentis, quae cum procedat de potentia ad actum, ut praefati auctores non negant, quantumcumque singulare aliquod vehementius moveat, tamen ipsa potentia non poterit magis moveri nec prodire in effectum perfectiorem, nisi quantum fuerit capax pro illo statu. Qui cum sit status maxime potentialis, quia tunc primo procedit intellectus de potentia ad actum, consequenter prius attinget imperfectius et potentialius obiectum quam perfectum et distinctum, sicut materia prima, quae in genere naturali est pura potentia ad formas, quantumcumque immutetur ab efficaciori agente, impossibile tamen est, quod eius actuatio non incipiat a gradu corporeitatis, qui imperfectior est et potentialior, quam a gradu vitae vel sensus. Perspicacius D. Thomas resolvit hanc difficultatem attendendo ad capacitatem et statum imperfectum potentiae cognoscentis, ut exinde perpendat, quaenam sit prima ratio cognoscibilis seu primum cognitum formale in quocumque obiecto primo occurrente.

Restat ergo probare, quod conceptus entis modo superius explicato sit imperfectior et confusior et consequenter magis proportionatus intellectui sic procedenti de potentia ad actum. Et hoc constat, quia in aliquo toto actuali illa est ratio confusior, per quam minus discernuntur et distinguuntur ea, quae ipsi toti conveniunt, sicut v. g. occurrente Petro tunc maxime cognoscitur distincte, quando discernitur in eo non solum ratio generica vel specifica, sed etiam individualis, in qua a ceteris individuis distinguitur et magis in se designatur. Quando autem non apparet, in quo discernatur ab alio individuo, tunc dicitur confuse cognosci in ratione hominis, quae est ratio confundens illa individua. Quodsi ulterius non appareat, in quo distinguatur ab alio animali, adhuc confusius cognoscetur. Quodsi denique nec discerni possit, in quo distinguitur substantia et accidens, erit confusissima omnium cognitio, quia nihil habet discretionis et distinctionis respectu omnium, quae sibi conveniunt. Illa autem ratio sic indeterminata et confusa non potest esse nisi ens, quia solum in illo confunditur substantia cum accidente. Ergo eius conceptus est maxime imperfectus et consequenter maxime proportionatus potentiae imperfectae.

SED DICES ex Scoto, quod ens non est cognoscibile cognitione confusa actuali, quia eius conceptus est simplicissimus. Unde non est ibi sumere aliquid confuse et aliquid distincte, quia est omnino indivisibile nec habet partes, quas involvat confuse vel resolvat distincte. Respondetur, quod illa ratio entis dicitur simplicissima «ut quod», quia in se non est aliquid compositum ex aliquo gradu superiori et inferiori, sicut alia praedicata generica vel specifica; est tamen confusissimum «ut quo», quia est praedicatum adeo commune, ut in illo et ratione illius omnia alia confundantur seu minus discernantur.

QUODSI INQUIRAS, an sicut cognoscitur ens tamquam primum cognitum ab intellectu, ita necessario debeat intellectus procedendo de potentia ad actum prius attingere praedicata universaliora, quae sequuntur post ens, eo quod confusiora sunt, quam praedicata minus communia: respondetur (quod et advertit Caietanus quaestione illa prima de Ente et Essentia concl. 2.) non esse ordinem essentialem inter ens, quod est primo cognitum, et reliqua praedicata inferiora in cognoscendo quantum ad applicationem et exercitium cognoscendi, licet ex parte rei cognitae maior proportio sit in praedicatis communioribus ad intellectum imperfecte cognoscentem. Ratio est, quia in prima omnium cognitione neque intellectus se potest applicare neque voluntas intellectum, cum non praecesserit alia cognitio, virtute cuius se applicet, et ideo tantum operatur ibi proportio immediata obiecti cum potentia. Et cum potentia sit tunc in statu purae potentialitatis, non proportionatur illi obiectum secundum rationem magis actualem et distinctam, sed secundum potentialem et confusam, et ab illa movetur tunc intellectus. Ceterum post illam primam cognitionem potest intellectus se movere vel per voluntatem applicari ad id, quod voluerit, sicque relictis intermediis generibus ad praedicatum infimae speciei se applicare, unde contingit cognoscere aliquando praedicatum specificum ignorato genere intermedio, imperfecte tamen propter ignorantiam praedicati intermedii, quod ex parte rei cognitae praecise magis proportionatum est potentiae procedenti de imperfecto ad perfectum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra ordinem, quem posuit Philosophus, quod magis confusa seu universalia sunt prius cognita. Nam vel Philosophus loquitur de ordine et modo cognoscendi artificioso et scientifico vel naturali. Hoc secundum impertinens est, quia Philosophus non intendit hic docere modum, quo procedit natura in cognoscendo, cum solum intendat ostendere, quomodo in Physica procedendum sit, quae solum scientifico modo procedit. Alioquin si solum de naturali ordine procedendi loqueretur, non solum deberet loqui de cognitione intellectiva, sed etiam de sensitiva, quia haec etiam procedit de imperfecto ad perfectum, et tamen, ut diximus, in praesenti non loquitur Philosophus de cognitione sensitiva, sed solum de intellectiva. Si primum, falsum est scientificum processum esse a confusioribus, et confusiora esse notiora. In processu enim scientifico notiora sunt principia, per quae alia demonstrantur, et processus scientificus non est cognitio confusa, sed distincta. Ergo non bene dicitur, quod confusiora sunt notiora nobis scientifice.

RESPONDETUR Philosophum in praesenti agere de processu naturali, quia naturalis cognitio in nobis procedit de imperfecto ad perfectum, et eius probationes et exempla id manifestant. Ex hoc autem manuducit Philosophus ad ostendendum, quod etiam in scientifico processu oportet procedere ab universalioribus et confusioribus, non quidem comparando principia ad conclusiones (sic enim proceditur cognitione distincta), sed comparando unam materiam tractandam in scientia cum alia materia. Sic enim ut ordinate procedatur, illud obiectum seu materia prius tractanda est, quae est universalior et confusior, utpote nobis facilior, et inter ipsa principia semper universaliora prius attingenda sunt. Et ita dicit D. Thomas 1. Phys. lect. 1.²³, quod «Philosophus ostendit inter principia oportere praedeterminare de universalioribus». Et subdit, quod «quia iste est naturalis modus sive ordo addiscendi, ut veniatur a nobis notis ad ignota nobis, inde est, quod oportet nos devenire a notioribus nobis ad notiora naturae»²⁴. Sic ergo in modo procedendi a principiis ad conclusiones proceditur cognitione distincta a partibus ad totum. Inter ipsa autem principia et materias pertractandas proceditur ab eo, quod est confusius et universalius et facilius.

Ad id autem, quod additur de cognitione sensus, respondetur, quod in illo loco notanter dicit S. Thomas, quod prius secundum sensum diiudicamus, id est discernimus magis commune, cuius exemplum ponit tum in his quae videntur a remotis, tum in infantibus, quia principio non discernunt, sed omnes viros vocant patres. Hoc autem iudicium non pertinet ad sensum exteriorem, qui tantum simplici apprehensione sentit, sed pertinet ad interiorem aestimativam et sensum communem, licet hoc originetur ex sensu exteriori, qui aliquando accipit species rei perfectas, aliquando imperfectas. Et sic sensus externus quantum ad simplicem apprehensionem non semper procedit de potentia ad actum seu²⁵ de imperfecto ad perfectum, sed quando videt aliquid in distantia proportionata, determinate et distincte apprehendit, quia sic repraesentatur sensui. V. g. quando album sibi proponitur prope oculos, statim a principio album videt sine confusione, non²⁶ coloratum in communi et confuse. Ceterum discretio ipsa seu iudicium inter unum et aliud procedit a confusiori et communiori ad minus commune; paulatim enim in pueris tollitur confusio, quia prius non discernebant unum particulare ab alio, sed²⁷ hoc iudicium pertinet ad intellectum vel aestimativam.

Secundo arguitur: Potentia naturalis non impedita, et obiecto debite applicato, producit cognitionem perfectissimam, quam potest. Sed intellectus est potentia non impedita (neque hic loquimur in casu impedimenti, sed de intellectu secundum se) et est agens naturale, et obiectum mediantibus sensibus debite applicatum, ut cum species repraesentat quidditatem materialem determinatam. Ergo producet cognitionem perfectiorem, quam potest circa tale obiectum.

Confirmatur, quia cognitio intuitiva semper praecedit abstractivam, non solum quia sensus praecedit intellectum, sed etiam in ipso intellectu, eo quod necesse est prius moveri intellectum ab aliquo obiecto praesenti quam ab absenti, cum absens cognoscatur ad instar alicuius praesentis. Intuitivum autem non est magis confusum, sed magis clarum quam abstractivum, cum sit ipsa clara visio. Ergo confusiora non sunt nobis notiora.

RESPONDETUR, quod causa non impedita producit effectum perfectissimum, quem potest pro illo statu, in quo reperitur, et iuxta capacitatem suam. Cum autem in prima cognitione intellectus connaturali modo procedens habeat lumen debilissimum, cum procedat a pura potentia intelligibili, consequenter perfectissimus effectus, quem tunc potest, est confusissima cognitio. Et non dicimus intellectum tunc esse potentiam impeditam impedimento extrinseco seu contrariae dispositionis, sed esse intrinsece inhabilem ob statum purae potentialitatis, ne procedat ad perfectiorem cognitionem. Unde intellectus non habens illum statum purae potentialitatis, sed lumen perfectum, ut angeli, statim etiam perfecte cognoscet.

Nec obstat, quod aliquando natura producit in ipsa generatione perfectiorem effectum a principio, sicut in generatione animalis prius generatur cor, quod est nobilius reliquis membris. Respondetur enim, quod ipsum cor prius est informis quaedam substantia et sub imperfectis dispositionibus, et ita in ipso proceditur de imperfecto ad perfectum. Formatur tamen prius quam alia membra propter necessitatem, quia est principium vitae et motus in reliquis membris, sicut fundamentum in domo prius inchoatur quam reliquae partes. Et tamen ratione totius structurae imperfectiorem statum habet animal, quando solum est formatum cor, et domus, quando solum est iactum fundamentum, quam cum reliquae partes construuntur.

Ad confirmationem respondetur verum esse, quod aliqua intuitiva cognitio debet praecedere, tam in sensu quam in intellectu, sed tamen debet esse imperfectissima in discernendo unum ab alio. Nam in ipsa intuitiva cognitione etiam dantur gradus, et quaedam est imperfectior alia, ut patet, cum videmus e longe aliquid, quod nullo modo discernimus in particulari, quid sit, ubi solum datur intuitiva cognitio quoad an est. Sic intellectus in sua prima cognitione id, quod ipsi proponitur, videt quasi a longe in genere intelligibili, licet praesens sit obiectum, et sic illa notitia intuitiva solum de obiecto attingit ipsum esse seu quoad an est, quod est esse intuitivam imperfecte et cum omnimoda confusione respectu quidditatis et²⁸ discretionis praedicatorum.

Tertio arguitur: Totum actuale secundum cognitionem confusam prius est cognoscibile quam partes; siquidem cognitio per partes est cognitio distincta, non confusa. Ergo illud, quod est magis totum actuale, est prius cognoscibile, sed species infima est magis totum actuale quam ens in communi vel alia praedicata universaliora; siquidem species infima habet ens et alia praedicata universalia tamquam partes, quibus actu componitur. Ergo est magis totum actuale respectu illorum, quam quodlibet praedicatum universale, et habet se ad illa sicut definitum ad sua definientia. Genera enim et praedicata superiora intrant definitionem speciei ut partes, ipsum autem ens et praedicata superiora sunt quidem totum, sed potentiale respectu eorum, quae sub se continent, sunt autem confusiora respectu eorum, ex quibus actu constant, et sic sunt minus totum actuale. Totum autem actuale est prius cognitum suis partibus et definitum suis definientibus, ut dicit Philosophus 1. Phys. cap. 1.²⁹, in quo etiam videtur claudicasse eius processus, dum dicit, quod totum est magis notum sensui, universale autem est quoddam totum continens sub se plures partes, ubi manifeste aequivocat de toto actuali in maiori et de toto potentiali in minori; universale enim est quoddam totum potentiale.

Confirmatur, quia quando cognoscitur ens in prima cognitione, vel cognoscitur ut contractum et concretum cum aliis praedicatis inferioribus vel ut abstractum et separatum ab illis. Si primo modo, non cognoscitur ens sub conceptu confuso, sed magis sub contracto, quod non est cognoscere ens sub conceptu entis, sed sub conceptu alterius praedicati. Si secundum, non potest primo cognosci ens, quia abstractio illa est omnium suprema et difficillima, abstractio autem speciei infimae est facilior, quia abstrahit a similioribus, scilicet ab individuis unius speciei, et magis accedit ad sensibilem cognitionem, quae versatur circa ipsa individua. Unde et illa scientia, quae agit de ente in abstracto et in communi, est omnium postrema, scilicet Metaphysica.

RESPONDETUR, quod species infima est quoddam totum actuale per modum rei et per modum cuiusdam compositi, et sic est magis cognoscibilis cognitione confusa actuali tamquam cognitum «ut quod» et ut quidditas ipsa materialis, quae occurrit intellectui. Ceterum in ista specie et quidditate sic occurrente intellectui in prima sui potentialitate, ratio formalis «quae» seu obiectum prius cognitum «ut quo» et ut ratio confundendi totum illud constitutum, quod est species, est ipsa ratio entis seu praedicati universalioris, quatenus in illo secundum se minus discernuntur seu magis confunduntur reliqua praedicata. Ideo enim totum actuale confuse concipitur, quia solum sub ea ratione cognoscitur, in qua omnes illae partes minus discernuntur et minus ea, quae sunt propria totius, attinguntur. Constat enim, quod quando totum actuale cognoscitur confuse, sub aliqua ratione formali confunditur, et illa debet esse, in qua propriae rationes illius totius non discernuntur, sed cum his, quae ipsi et aliis communia sunt, confunduntur. Haec autem est ratio seu praedicatum commune secundum se.

Quod vero dicitur praedicata communia esse partes componentes et definientes ipsam speciem infimam, dicimus, quod illa praedicata secundum diversos respectus pertinent ad cognitionem confusam vel distinctam, actualem vel potentialem. Si enim considerantur ut partes huius quidditatis, quam componunt, et ut contractae ad illam, processus cognitionis ab ipsis ad totum est processus cognitionis distinctae. Si vero considerantur secundum se praecise, non sub relatione et comparatione ad inferiora, sed absolute secundum se, sic sunt ratio confundendi cognitionem totius. Unde dicit S. Thomas 1. p. q. 85. art. 3. ad 3., quod pars potest cognosci vel absolute, et sic prius cognoscitur quam totum, vel secundum quod est pars huius, et sic prius cognoscitur totum, et sic etiam definientia absolute considerata sunt priora definito, quia notificant illud, sed ut partes definitionis sunt posterius nota. Sic ergo partes non semper sunt ratio cognitionis distinctae actualis, nisi in quantum sunt propriae huius, non si solum considerantur absolute et secundum se; sic enim potius sunt ratio confundendi, quia solum in eis attingitur id, quod est commune, non quod proprium huius. Si vero ista praedicata communia comparative ad inferiora attinguntur, sic fundant cognitionem totius potentialis nec pertinent ad primum cognitum.

Quod vero additur de processu Philosophi a toto actuali ad totum potentiale, respondetur ex D. Thoma 1. Phys. lect. 1.³⁰, quod Philosophus subsumit de universali, quod est quoddam totum, non quatenus exercet rationem totius potentialis, id est³¹ secundum habitudinem superioris ad inferiora, sed quatenus est ratio quaedam confusa et concipitur secundum se, in qua non discernuntur, sed confunduntur reliqua praedicata et differentiae propriae, et quatenus utrumque totum, actuale et potentiale, conveniunt in ratione confusi, sic procedit de uno ad aliud. Nam ratio totius potentialis sumpta secundum se et ut pars communis et non propria huius naturae³², quae est totum seu compositum ex illa, est ratio formalis confundendi cognitionem eius, ut dictum est.

Ad confirmationem respondetur, quod cum dicitur ens esse primo cognitum et praedicata universaliora esse notiora, non sumitur ens, ut subest abstractioni positiva, sive formali sive totali, sicut de illo tractat Metaphysica, sed ut concipitur secundum se et sub abstractione negativa, qualis etiam potest contingere in sensu, qui accipit unum omisso alio, v. g. colorem in pomo omisso sapore, et in ipso colore possumus videre a longe rationem colorati singularis, non discernendo propriam differentiam talis coloris. Sic in prima cognitione intellectus accipit ens ut concretum quidditati sensibili, non quia abstractionem positivam eius formet, nec quia propriam et determinatam rationem praedicati inferioris accipiat, sed quia in ipsa quidditate sensibili solum accipit rationem confusiorem vel communiorem secundum se, quae est magis imperfecta et potentialis. Et haec est facilioris abstractionis negativae, licet positiva eius abstractio, quae est cum habitudine superioris ad inferiora, sit difficilior et in specie infima facilior.

Ultimo arguitur ad probandum, quod singulare prius ab intellectu attingitur quam universale. Nam intellectus movetur a phantasmate sicut visus a colore, ut saepe asserit Aristoteles. Et experientia ipsa testatur, quia cum primum aliquid singulare offertur sensui, illud ipsum movet intuitive intellectum. De ratione autem intuitivae cognitionis est, quod sit circa rem praesentem et existentem, ergo circa singulare. Cum ergo a phantasmate moveatur intellectus, ab ipso etiam determinatur ad cognoscendum hoc singulare, quod in phantasmate repraesentatur; alioquin non moveret intellectum, si non moveret ad id, quod repraesentat, quod totum est singulare.

Confirmatur, quia intellectus possibilis abstrahit universale a singularibus, faciendo comparationem et collationem singularium in eo, in quo conveniunt et in quo differunt. Ergo necesse est, quod prius cognoscat ipsa singularia; alioquin numquam abstraheret universalia, si non cognosceret, a quibus abstrahit.

Confirmatur secundo: Nam intellectus potest formare conceptum directe repraesentantem singularia. Ergo et speciem impressam habere potest repraesentantem illud directe, atque adeo potest intellectus immediate cognoscere illud. Consequentia constat, quia ratio, quare non potest primo et per se repraesentari singulare sensibile, est, quia non est primo et per se intelligibile, quousque denudetur a conditionibus singularibus. Sed species expressa seu conceptus est magis in actu intelligibilis quam species impressa; ergo si potest repraesentare directe singulare, a fortiori species impressa id poterit, et consequenter intellectus directe et immediate informabitur ad repraesentationem talis singularis. Antecedens autem constat, quia intellectus format immediate propositionem singularem, ut «Petrus est albus», et intuitive attingit obiectum propositum, quod non potest esse, nisi in singulari attingat et in quantum existens est. Ac denique practice dirigit operationes voluntatis, quae circa individuum saepe versantur, sicut quando electio aliquid in singulari eligit prae alio. Neque dici potest, quod cognoscatur per reflexionem supra ipsum phantasma, quia haec reflexio indiget comparatione obiecti intellecti ad ipsum phantasma. Et tunc vel tale phantasma singulare est sibi ignotum vel notum. Si ignotum, non faciet comparationem, si notum, ergo per aliquam notitiam, qua directe repraesentet ipsum, et sic habetur intentum; praeterquam, quod istae reflexiones vix fieri possunt ab hominibus valde exercitatis et doctis, singulare autem a quocumque intelligitur.

RESPONDETUR ad principale argumentum, quod ut plenius dicetur in libris de Anima³³, phantasma dicitur movere intellectum, quatenus proponit obiecta, a quibus intellectus agens accipit et format speciem spiritualem repraesentantem obiectum, non eo modo, quo in phantasmate continetur, sed eo modo, quo intellectus exigit iuxta rationem sui obiecti formalis. Formale autem obiectum intellectus in eo, in quo distinguitur a sensu, est ipsa quidditas rei secundum se, non autem secundum accidentia exterius apparentia. Intellectus enim dicitur quasi intus legens, eo quod penetrat ad interiora rei, id est ad quidditatem, quod non facit sensus. Quare phantasma dicitur movere intellectum ad quidditatem sui obiecti repraesentati eo modo, quo intellectus exigit, non eo modo, quo phantasma continet, sicut etiam colores movent visum ad cognoscendum praecise ipsum colorem, non autem coniunctionem eius ad saporem vel calorem, quam tamen habet in re. Quod vero dicitur intellectus intuitive videre obiectum, dicimus, quod id habet dependenter a sensu et in quantum continuatur cum illo. Clausis autem sensibus, quantumcumque res sint praesentes, intellectus non potest intuitive cognoscere, quia non possunt illae species de tali praesentia certificare nisi mediantibus sensibus. Si tamen Deus infunderet aliquod lumen superius et species exemplatas a Deo, sicut infunduntur angelis, posset illis intuitive videre independenter a sensu. Sed in praesenti non loquimur nisi de speciebus per sensum acquisitis et ab illo dependentibus.

Ad primam confirmationem respondetur universale metaphysicum posse fieri ante comparationem et collationem cum singularibus, sed per abstractionem negativam³⁴. Sic enim intellectus agens dicitur abstrahere speciem a phantasmate, quatenus repraesentat naturam et omittit individua, id est rem per modum quidditatis, et non per modum conditionum singularizantium, eo quod ratio ipsa quidditatis a singularibus conditionibus non dependet. Quando vero intellectus comparat hanc naturam universalem ad singularia sive ad conditiones individuales, cognoscit quidem ipsa singularia, sed indirecte et ut sunt aliquid connotatum vel praesuppositum in phantasmate ad ipsam quidditatem.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod intellectus non cognoscit singulare eo modo, quo universale, licet utrumque cognoscat, et sic negamus dari conceptum seu cognitionem directe repraesentantem singulare, sicut negat semper D. Thomas. Aliud est enim, quod possit dari conceptus proprius rei singularis, aliud quod directus. Proprius quidem dari potest ex parte rei cognitae, discernendo hoc individuum ab illo, et qui distincte cognoscit, proprie cognoscit, non autem directus, quia formalis ratio cognoscendi intellectus, in quo a sensu distinguitur, non est ipsa singularitas, sed ipsa quidditas, cuius singularitas est modus. Sed tamen quia intellectus non attingit ipsam quidditatem nisi dependenter a phantasmatibus, convertendo et coordinando se illis, ut dicitur 3. de Anima textu 32.³⁵, ideo attingit singularia, ut sunt quaedam connotationes quidditatis abstractae a phantasmatibus, ad quae dicit ordinem. Et ita sensus et intellectus contrario modo procedunt, quia sensus primo et per se respicit accidentia, a quibus pendet individuatio quidditatis, intellectus autem primo et per se respicit quidditatem, quae talibus accidentibus et individuatione connotatur et designatur, et ideo potest proprie distincte attingere illa, non tamen immediate et directe. Intelligitur enim res materialis modo immateriali et consequenter segregatur a modo materiali, qui maxime invenitur in conditionibus singulariter individuantibus. Et ideo obiectum, quod fit immateriale a nobis per segregationem a modo materialitatis, implicat, quod directe repraesentet sub modo singularitatis, quae est maxime materialis. Secus est de speciebus infusis a Deo, quae repraesentant sua obiecta immaterialiter, quatenus descendunt a Deo, a quo et quidditas et singularitas derivatur, et consequenter repraesentatur ut sic derivata.

Quare ad argumentum negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod intellectus format propositionem rei singularis et singularitatem cognoscit practiceque proponit voluntati, formando quidem proprium et distinctum conceptum illius, sed indirectum, quatenus connotatur singularitas in ipsa quidditate, ut extracta est a phantasmatibus. Et sic non cognoscit singularia confuse, ut continentur solum sub natura communi, sed ut repraesentantur distincte in phantasmatibus. Non quod intellectus concipiat per phantasma formaliter, sed quae sunt propria phantasmatum, investigat intellectus per conceptum quidditatis ut habentis ordinem et dependentiam a phantasmate ut a termino a quo est extracta. Et haec est cognitio reflexa seu indirecta, qua cognoscitur singulare, quia scilicet cognoscitur quidditas attendendo etiam ad connotationem et ordinem, quem habet ad phantasmata, a quibus extracta est, et propterea dicitur reflecti super illa. Ab illis enim incepit cognitio, et hac ratione explicat hanc reflexionem S. Thomas 1. p. q. 86. art. 1. et opusc. 29.³⁶ et aliis locis. Neque hoc requirit maius exercitium vel comparationem, quam ipsa conversio ad phantasmata, quae cuilibet homini convenit, licet exercitatiores comparationem ipsam et reflexionem in actu signato possint advertere. Et sic etiam practica cognitio, ut in singulari moveat ad rem sensibilem vel modo sensibili indutam, indiget formare aliquam sensitivam cognitionem, mediante qua moveatur in singulari appetitus ad exequendum, ut loco cit. 1. p. ad 2. dicit D. Thomas et 3. de Anima ex Philosoph., lect. 12.³⁷ Voluntas autem ex cognitione singularis indirecta movetur, licet³⁸ sit propria et distincta.