Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Motus etsi pluribus modis ab Aristotele declaratus sit, unica tamen definitione definitur, scilicet: «Actus entis in potentia prout in potentia». Licet enim dixerit Philosophus, quod motus est actus mobilis ut mobile, et iterum quod est actus activi et passivi, prout talia sunt, tamen per haec non introducit novam definitionem, sed explicat difficultates ex illa definitione ortas, scilicet quomodo motus pertineat ad mobile et ad moventem. Tota autem definitio ab Aristotele tradita ad hoc tendit, ut ostendat motum esse actum imperfectum, id est cui aliquid restat acquirendum, ad differentiam earum definitionum, quas tradiderunt antiqui et Philosophus reprobat, quia collocabant motum sub non ente vel sub inaequalitate aut similibus, prout ex textu cap. 2.¹ colligitur.

Pro explicatione autem definitionis traditae notanda sunt verba D. Thomae 3. Phys. lect. 2.,² ubi de natura motus loquens inquit, quod «antequam aliquid moveatur, est in potentia ad actum perfectum, qui est terminus motus, et ad imperfectum, qui est motus, sicut aqua antequam incipiat calefieri, est in potentia ad calefieri et ad calidum esse. Cum autem calefit, reducitur in actum imperfectum, qui est motus, sed respectu sui adhuc remanet in potentia». Quam doctrinam etiam tradit S. Doctor 11. Metaph. lect. 9.³

Ex quo colligitur, quod res potest considerari in triplici statu: Primo, in potentia tantum, sine aliqua reductione ad actum; secundo, in actu ultimo; tertio, medio modo, quando est partim in actu, partim in potentia. Et quando est in potentia tantum nondum movetur; quando est in actu perfecto seu ultimo, cessat motus; quando medio modo se habet, tunc est in moveri et in transitu de uno ad aliud.

Ex his ergo EXPLICATUR MOTUS per suas partes. Primo dicitur „actus“ quasi loco generis, et sumitur actus pro eo, quod distinguitur a potentia, abstrahendo ab actu perfecto vel imperfecto. Et licet includat motus aliquid potentiae, ponitur tamen in genere actus et non potentiae, quia praecipuum officium motus est reducere mobile in actum, licet quia id facit tamquam actus imperfectus, aliquid potentialitatis includat. Invenitur autem in motu duplex habitudo potentialitatis: Altera respectu mobilis seu subiecti recipientis motum, in quo convenit motus cum aliis formis, quae etiam reducunt subiectum de potentia ad actum informando illud. Et ad hoc explicandum ponitur sequens particula „entis in potentia“, id est subiecti existentis in potentia. Non autem dicitur corporis in potentia, ne supponatur id, quod probandum erit de subiecto motus, scilicet quod sit corpus, quod⁴ probatur, quia est divisibile. Altera autem habitudo potentialitatis in motu est ad ulteriorem terminum, in quo distinguitur a reliquis formis, quae solum actuant subiectum, in quantum est in potentia ad se, motus autem actuat subiectum, non solum ut est in potentia ad se, sed ut est in potentia ad ulteriorem terminum, et propterea dicitur, quod est „entis in potentia prout in potentia“, sicut aes quando movetur ad formam statuae, non actuatur a motu in quantum aes, sed in quantum in potentia ad statuam. Ita D. Thomas 3. Phys. lect. 2. § Manifestat.⁵

Ex qua explicatione solvuntur plures instantiae, quae contra istam definitionem obici possunt. Nam potest argui, quod est redundans, quia convenit aliis, et quod est diminuta, quia non explicat omnia, quae sunt de essentia motus. Et quod conveniat aliis, probatur. Nam convenit omnibus formis imperfectis, quae relinquunt subiectum in potentia ad alias formas, ad quas ordinantur, et tamen non sunt motus, sicut forma embryonis relinquit materiam in potentia ad formam perfectam equi, et similiter calor ut quatuor ad calorem perfectum ut octo, et tamen neque forma embryonis neque calor ut quatuor sunt motus, ergo etc. Quod vero sit diminuta, probatur, quia non explicat aliqua, quae sunt de conceptu motus, v. g. quod sit ab agente et in passo et ad terminum ad quem, quae habitudines sunt essentiales motui, cum motus essentialiter sit via et tendentia ab uno ad aliud. Ergo definitio data undique deficit.

Ad primum respondetur formam imperfectam dupliciter sumi posse: Uno modo, quia est imperfecta in ratione formae comparative ad aliam perfectiorem, alio modo, quia non solum est imperfecta comparative ad aliam formam, sed etiam habet statum potentiae et imperfectionis, qui est tendere ad formam tamquam ad terminum. Hoc enim requiritur, ut actus ille ita sit imperfectus, quod non sit terminus motus. Quantumcumque enim forma sit imperfecta in ratione informandi, si tamen non habet illum statum imperfectionis, qui est tendere, non est motus, sed terminus motus; nam hoc ipso, quod forma aliqua informat et cessat tendere ad ulteriorem terminum, cessat motus. Unde calor ut quatuor licet sit imperfectus in informando respectu caloris ut octo, tamen, si cessat tendere ad calorem ut octo, non informat ut motus, sed ut forma imperfecta; omnis⁶ enim forma, etiam imperfecta in ratione formae, est terminus, non via, licet solum forma perfecta sit terminus ultimus. Et sic intelligitur definitio motus, quod sit actus entis in potentia, prout in potentia, id est prout habens statum potentiae, qui est tendere ad actum.

Ad secundum respondetur, quod illae habitudines etsi non ponantur expresse, ponuntur tamen virtualiter. Per hoc enim, quod dicitur „entis in potentia prout in potentia“, denotatur subiectum, quod patitur seu transmutatur; sic enim est in potentia, dum mutatur de uno ad aliud. Ubi autem est passio, virtualiter insinuatur actio, quia passio non est nisi transmutatio ab aliquo agente. Similiter habitudo termini a quo ad terminum ad quem insinuatur in eadem particula „prout in potentia“. Intelligitur enim, quod sit in habitudine et potentia ad ulteriorem terminum, qui est terminus ad quem, ubi consequenter insinuatur terminus a quo, quia non est transitus ad terminum ad quem nisi ex aliquo termino a quo.

Explicata definitione motus restat explicare, an conveniat omni motui, tam successivo quam instantaneo, tam continuo quam discreto, quod est inquirere, an successio et continuitas sint de essentia motus hic definiti.

Aliquorum enim sententia est, solum MOTUM SUCCESSIVUM in hac definitione includi, non mutationem instantaneam, ut generatio substantialis. Quam sententiam videntur tenuisse aliqui antiqui, qui, ut refert D. Thomas 11. Metaph. lect. 9.,⁷ dicebant, quod motus est exitus de potentia in actum non subito. Ex recentioribus tenent illam Mag. Soto 3. Phys. q. 1. concl. 3., quem sequuntur Conimbric. 3. Phys. q. 1. art. 2. ad 3., licet fateantur esse contra D. Thomam. Fundamentum est, quia tales actiones instantaneae non sunt actus entis in potentia, siquidem in uno et eodem instanti completur tota mutatio, et sic tota est simul in actu, non partim in actu, partim in potentia, sicut requiritur ad rationem motus. Item, quia alias creatio esset mutatio, quod negat D. Thomas 1. p. q. 45. art. 2. ad 2. et 4.; nam est productio instantanea faciens transire de non esse ad esse, et non minus habet de potentia et actu secundum diversas prioritatis naturae quam generatio vel illuminatio. Denique, quia alias actus immanentes intellectus et voluntatis essent motus hic definiti, siquidem sufficit, quod sint mutationes instantaneae et habeant actum et potentiam secundum diversa instantia naturae, non temporis.

Nihilominus difficultatem hanc ita resolvit D. Thomas 5. Phys. lect. 2. in principio,⁸ ubi inquit: «Aristoteles supra in 3., ubi motum definivit, accepit nomen motus, secundum quod est commune omnibus speciebus mutationis, et hoc modo accipit hic nomen mutationis, motus autem accipitur magis stricte pro quadam mutationis specie». Ita Divus Thomas. Ex qua doctrina colligitur in hac definitione definiri mutationem generaliter sumptam, prout comprehendit instantaneam et successivam. Et haec ipsa est sententia Mag. Soto, ubi supra.

Ratio autem est, quia etiam mutatio instantanea est actus entis in potentia prout in potentia, quia in generatione substantiali materia, quae habet rationem subiecti, est in potentia mutationis et transitus de una forma ad aliam. Ergo ipsa mutatio habet, quidquid requiritur ad rationem motus sic definiti, siquidem est actus existentis in potentia, supponens ipsum subiectum ut in potentia existens, scilicet materiam primam, et de potentia transire ad actum, quatenus in eodem instanti datur fieri et factum esse, et relinquendo unum terminum a quo et transeundo ad terminum ad quem. Ergo mutatio instantanea etiam in definitione motus comprehenditur. Quare Philosophus in hac definitione motus posuit exempla in omnibus mutationibus, alteratione, augmento, motu locali et generatione, ut patet in hoc 3. libro, lect. 2. apud D. Thomam.⁹ Unde non accepit generationem lato modo, prout etiam alterationem antecedentem comprehendit. Nam cum posuisset exemplum in alteratione et augmento, non poterat iterum nomine generationis intelligere alterationem.

Ceterum loquendo de mutatione instantanea actus immanentis intentionalis, illa excluditur a motu physico hic definito, ut patet per Aristotelem 3. de Anima textu 28.,¹⁰ ubi loquens de sentire et intelligere inquit, «quod alia est species motus, motus enim imperfecti actus, simpliciter autem actus alter est qui perfecti», ubi¹¹ S. Thomas explicans hunc textum inquit, «quod motus physicus est actus existentis in potentia, quia videlicet recedens ab uno contrario, quamdiu movetur, non attingit alterum contrarium, quod est terminus motus, sed est in potentia ad ipsum. Et quia omne, quod est in potentia, in quantum huiusmodi, est imperfectum, ideo ille motus est actus imperfecti. Sed iste alius motus est actus perfecti, est enim operatio sensus iam facti in actu per suam speciem». Ita D. Thomas. Et similiter videri potest 1. p. q. 18. art. 1. Ubi satis profunde naturam motus explicat, quia in tantum dicitur esse in potentia, in quantum subiectum motus ita recedit ab uno contrario, quod nondum attingit aliud, sed aliquo modo est in potentia ad illud, et hoc est esse actum imperfecti, id est esse actum subiecti in tali dispositione positi, quod nondum habet formam nec attingit illam. Quando vero aliquid operatur attingendo actu ipsam formam, quam habet illa operatio, non est motus de potentia ad actum, sed habens actum, et ideo non continetur in ista definitione motus, qui est actus existentis in potentia, prout in potentia. Actus autem immanentes versantur circa obiectum, etiam quando actu habent illud, imo tunc perfecte operantur circa obiectum, quando magis actuantur ab illo et possident illud. Ergo talis operatio non consistit in motu physico definito procedente de potentia ad actum, et ideo dicitur motus perfecti, id est non existentis in potentia. Unde patet operationem de se non requirere potentialitatem in eo, a quo procedit, sed salvari posse cum summa actualitate; invenitur enim operatio remoto motu, quando operans non respicit obiectum ut non habitum, sed etiam habendo illud operatur circa illud cognoscendo vel amando.

Ad argumenta supra posita respondetur: Ad primum, quod licet in eodem instanti generationis simul sit fieri et factum esse, tamen vere invenitur transitus et mutatio de potentia in actum secundum diversa instantia et prioritatis naturae; mutatur enim aliquid de non esse ad esse. In actu autem immanente ex eo praecise, quod immanens est, non fit transitus de potentia ad actum circa obiectum cognitum, nisi per accidens, si obiectum non sit sufficienter unitum aut habitum in ipsa potentia; per se enim loquendo quanto magis in actu habetur ipsum obiectum, tanto perfectior est operatio circa ipsum. Et licet producatur species expressa, ad quam est in potentia per speciem impressam, tamen non consistit ratio actus immanentis in huiusmodi productione. Nam etiamsi non producatur talis species expressa, sicut non producitur in sensu externo, vel etiam postquam producta est in intellectu, datur vera operatio cognitionis circa obiectum; de quo amplius dicetur in 3. de Anima.¹²

Ad secundum de creatione respondetur non esse mutationem, quia deest illi subiectum, sine quo non datur actus existentis in potentia, atque adeo deficit illi una pars definitionis motus. Dicitur tamen mutatio non ex parte subiecti, sed ex parte termini transeuntis de non esse ad esse, quod est significari per modum motus, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 45. art. 2. ad 3.

Quod vero attinet AD CONTINUITATEM MOTUS, an sit de essentia motus, quod sit continuus, vel includatur etiam in hac definitione motus discretus, respondetur motum discretum alium inveniri in naturalibus, alium in spiritualibus. In spiritualibus non est aliud quam pluralitas operationum indivisibilium, et sic est extra latitudinem motus physici, qui divisibilis esse debet. In naturalibus autem motus discretus non est aliud quam plures motus continui interrupti, sicut quantitas continua divisione facta redditur discreta. Est tamen differentia in hoc, quod quantitas discreta licet ex vi divisionis et multitudinis tantum non constituat particularem speciem quantitatis, quia tamen induit diversam ordinationem partium divisarum et mensurationem, ideo numerus constituit diversam speciem quantitatis. At vero motus discretus non induit diversam rationem exeuntis de potentia ad actum, nisi tantum eam, quam habet continuus, per cuius interruptionem redditur discretus, et sic non constituit distinctam speciem, sed reducitur ad speciem continui.

Quodsi ultimo inquiras, an MOTUS LOCALIS ANGELI includatur in motu physico hic definito, respondetur, in sententia D. Thomae motum angeli fieri per ipsam conceptionem intellectus, secundum quod habet efficaciam aliquid transmutandi, et sic ipsa actio movendi angeli est conceptio intellectus, ut expresse affirmat S. Doctor opusc. 11. art. 3.¹³ Unde consequenter removeri debet motus localis angeli a ratione motus physici sicut ipse actus intellectus. Adhuc tamen abstrahendo ab hoc, etiamsi motus localis sit aliquid praeter conceptionem intellectus, excluditur tamen a motu physico, etiam quando est motus continuus in angelo, quia non est simpliciter divisibilis, sed solum ex parte subiecti, in quo est motus, quia, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 53. art. 1. ad 1., angelus dum movetur, partim est in termino a quo et partim in termino ad quem, ut tamen partialitas non referatur ad substantiam angeli, sed ad locum, quia in principio motus continui angelus est in toto loco divisibili, a quo incipit moveri, sed dum est in ipso moveri, est in parte primi loci, quem deserit, et in parte secundi loci, quem occupat, licet¹⁴ ipse et eius actus non extendatur per locum, in quo movetur. Itaque motus angeli est indivisibilis subiective, divisibilis autem terminative seu¹⁵ ex parte effectus. Sed de hoc latius pertinet ad theologos et¹⁶ videri possunt, quae dicimus 2. tom. 1. p. disp. 20.