Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

DIFFICULTAS potest sumi vel ex extrinseca ratione ipsius motus, qui non potest in vacuo acquirere terminum, vel ex aliquo extrinseco, quia posito vacuo deficit influentia caeli, a qua dependet omnis motus corporis inferioris. In praesenti loquimur de motu in vacuo absolute, et quantum est ex natura motus, non attenta dependentia ab extrinseco, quae vel potest suppleri a Deo, vel non currit nisi in corporibus inferioribus, vel non nisi durante hoc statu rerum, non cessante motu caeli.

RESOLUTIO ERGO NOSTRA EST: Non repugnare motum in vacuo absolute loquendo, licet extra universum non fiat motus naturalis a gravitate vel levitate.

Haec sine dubio est sententia D. Thomae. Nam 3. p. q. 57. art. 4. ad 2. docet «Corpus Christi Domini esse extra totam continentiam caelestium corporum, et non esse in loco continente». Et Quodlib. 6. art. 3.¹ docet, «quod nihil prohibet angelum et corpus gloriosum esse in convexo caeli empyrei, quia non dependent ista corpora a primo continente, quod est caelum». Ubi pondero S. Thomam non restrinxisse modum existendi corporis Christi in caelo ad hoc, quod tangat superficiem ultimam caeli aliqua parte corporis, sed absolute dicit, quod est extra totam continentiam caeli. Et saltem aliquae partes corporis Christi, ut caput et brachia extra continentiam caeli sunt, etiam dato, quod pedibus tangat ultimam superficiem; ab illa enim tunc non circumscribitur, et sic non erit locus, sed illuc pervenit Christus per motum localem, quo scilicet ascendit super omnes caelos. Ergo aliquas partes corporis sui movit per illud spatium, quod est extra caelum, quod est vacuum negativum. Denique in 4. Phys. lect. 11. circa finem² dicit D. Thomas, «quod in vacuo non moveretur aliquid motu proicientis, nisi quamdiu veheretur a manu proicientis, sed statim emissum a manu caderet». Ergo sentit, quod daretur aliquis motus in vacuo absolute loquendo.

Deinde constat ultimum corpus in sententia Philosophi et absolute loquendo posse moveri. Constat autem, quod superficies ultimi corporis non est in loco, cum ultra illud non sit aliud corpus ambiens, ergo motus in vacuo dari potest.

Denique nulla est repugnantia ad motum in vacuo. Nam ex parte corporum datur potentia motiva, praesertim si sit vivens. Similiter datur aliquis terminus, quem acquirat; potest enim approximare vel recedere ab aliquo alio corpore posito etiam in vacuo. Et sine dubio, si Deus annihilaret corpora sublunaria et relinqueret ignem in terra, ille ascenderet tum ad conservandum se in loco proprio iuxta caelum, tum ad replendum vacuum; ergo moveretur per illud. Quod vero Aristoteles in 8. cap. huius libri³ probaverit non dari vacuum, quia in eo non potest dari motus, non absolute id Philosophus docet, sed ad hominem arguit eos, qui dicebant impediri motum, si spatium esset plenum. Contra quos probat, quod vacuum potius impedit motum, saltem naturalem et proiectionis, quia tunc non dabit locus determinatus, ad quem feratur, ut quiescat, sed in infinitum movebitur. Sed non probat de omni motu in vacuo, v. g. qui fieret, si poneretur vacuum intra hoc universum, ad replendum illud, vel qui posset fieri etiam extra caelum per motum progressivum aut motum ultimi corporis. An vero sequeretur fieri motum in instanti, si daretur vacuum, statim dicemus.

CONTRA HANC TAMEN RESOLUTIONEM OBCICES PRIMO: NAM motus localis solum terminatur ad ubi, quod est modus intrinsecus proveniens ab extrinseco circumscribente. Sed in vacuo nullum datur circumscribens, ergo neque aliquod ubi circumscriptivum et consequenter neque motus corporeus, qui solum ubi circumscriptivum et corporeum potest producere. Et praesertim hoc urgetur in sententia D. Thomae 1. p. q. 110. art. 3., ubi dicit, «quod mobile secundum locum non est in potentia ad aliquid intrinsecum in quantum huiusmodi, sed ad aliquid extrinsecum, scilicet locum». Ergo cum in vacuo nullus sit locus extrinsecus, non dabitur motus in illo.

Si dicas motum in vacuo non esse ad locum, sed circa locum, quatenus potest acquirere distantiam vel approximationem ad aliud corpus: contra hoc est, quia talis approximatio vel distantia non est ubi positivum, cum careat omni circumscriptione, et consequenter non est terminus positivus motus; neque enim remoto ubi apparet, quid acquiratur per motum proprium. Et deinde, si omnia corpora essent annihilata a Deo praeter unum tantum, illud non posset acquirere distantiam vel approximationem positivam, quae est respectu alterius corporis. Ergo saltem tunc nihil positivum erit acquirendum per motum, et sic non movebitur illud corpus.

Secundo, si daretur motus in vacuo, sequeretur, quod esset in instanti, atque adeo destrueretur ipsa ratio successivi, quo argumento utitur Aristoteles in hoc libro contra veteres.⁴ Sequela probatur, quia mobile ideo consumit tempus, quia medium illi resistit; quanto enim medium est subtilius, tanto motus est velocior. Ergo remoto omni medio nulla erit resistentia, et sic nullum tempus consumetur, sicut lux in instanti illuminat, quia nihil ei resistit, et generatio substantialis fit in instanti, quia omnis resistentia contrarii per dispositiones ablata est. Tum quia alias duo corpora inaequalis gravitatis, ut moles ferrea et granum milii, moverentur eodem tempore per vacuum; ideo enim aliquid velocius movetur, quia facilius scindit ipsum medium. Ergo ubi nullum est medium, aeque facile utrumque movebitur.

Tertio est difficultas, quia in vacuo neque fit motus naturaliter neque violenter neque per impulsum neque progressive, ergo nullo modo. Non esset naturalis, quia motus naturalis tendit sursum vel deorsum propter sui conservationem; in vacuo autem non est positio aliqua sursum vel deorsum neque virtus conservandi in una parte magis quam in alia. Non violentus, quia motus violentus opponitur naturali et declinat ab illo; ergo ubi non potest dari motus naturalis neque violentus. Non per impulsum, quia res proiecta ideo fertur per impulsum, quia aer concitatus impulsu defert et sustentat proiectum, ne cadat. Sed in vacuo non est aer neque aliud corpus; ergo proiectum non potest deferri per vacuum. Denique, non datur motus progressivus ea generali ratione, quia si corpus occupat spatium in vacuo, hoc ipso quod recedit ab illo spatio, relinquit illud vacuum, et sic naturaliter faceret vacuum per motum.

Ultimo: Magis liber est a loco spiritus quam corpus; sed spiritus non moveretur in vacuo, ergo neque corpus. Minor probatur, quia spiritus movetur acquirendo ubi spirituale, quod resultat non ex passiva circumscriptione, sed ex operatione suae virtutis vel applicatione ad operandum, ut docet D. Thomas 1. p. q. 52. et communiter thomistae. Sed in vacuo non potest operari circa aliquid; ergo nullum ubi potest acquirere neque aliquem terminum motus.

AD PRIMUM RESPONDETUR motum in vacuo posse acquirere ubi, et si non actualiter et formaliter circumscriptivum, virtualiter tamen vel inadequate seu reductive.

Dupliciter enim potest intelligi vacuum et motus in illo: Uno modo, ita quod vacuum fiat intra hoc universum, et licet tollatur superficies immediate ambiens, non tamen tollatur ipsa superficies primi locantis, scilicet caeli, sub quo moveri potest corpus, licet non immediate circumscribatur, sed sit in vacuo. Et sic motus in tali vacuo factus acquirit ubi circumscriptivum circumscriptione mediata et superiori, quia licet non acquirat locum formalem, id est adaequatum et immediate circumscribentem se, acquirit tamen locum mediate circumscribentem; et hoc vocamus ubi virtualiter circumscriptivum. Alio modo potest moveri aliquid in vacuo, quod est extra totum universum, et tunc non potest acquirere ubi, prout dicit circumscriptionem locatam mediatam vel immediatam, sed solum potest acquirere rationem aliquam distantiae vel propinquitatis respectu alterius corporis, a quo recedit vel cui appropinquat. Neque enim motus localis est solum ad locum, ut dicit D. Thomas opusc. 52.,⁵ sed etiam circa locum.

Hinc autem colligimus, quod ad motum localem non solum pertinet acquirere ubi, quod simpliciter et perfecte circumscriptivum sit, sed etiam quod imperfecte vel inadequate et solum reductive sit ubi circumscriptivum. Illud dicitur ubi adequate et perfecte, in quo inveniuntur omnes conditiones ad ubi circumscriptivum requisitae, illud vero inadequate et imperfecte, in quo non reperiuntur omnes, sed aliqua tantum. Requirit autem ubi circumscriptivum duas conditiones: Altera est, quod detur aliquod corpus extrinsecum circumscribens, altera, quod detur aliqua distantia vel propinquitas respectu alicuius termini fixi et immobilis. Neque enim sola circumdatio corporis extrinseci sufficit ad locum; hoc enim etiam invenitur in vase respectu eius, quod continet, et in veste respectu eius, quod circumdat, et neutrum est locus, quia cum ipso mobili defertur, non acquiritur vel relinquitur. Ratione vero distantiae habet locus id, quod proprium est loci, scilicet diversam situationem vel distantiam acquirere et aliam relinquere; et haec non defertur cum ipso mobili, quando movetur, et ideo vocatur immobilis. Remoto ergo corpore circumscribente in vacuo, potest manere ordo propinquitatis vel distantiae ad aliud corpus, circa quod vel penes quod moveatur aliquod corpus. Et hoc est acquirere ubi inadequate seu quantum ad aliquid, et non quantum ad omnia, id est non quantum ad circumscriptionem, sed quantum ad distantiam. Et dicimus acquiri etiam aliquem modum, qui sit reductive et imperfecte ubi, quando sic movetur aliquid in vacuo, quia relatio distantiae vel propinquitatis non potest immediate fundari in ipso corpore mobili, quia indifferens est ad hanc vel illam distantiam vel propinquitatem, et sic requirit aliquem modum seu determinationem de novo advenientem, in quo ista diversa relatio fundetur vel mutetur. Quod ex eo etiam dari colligimus, quia caelum est in potentia ad ubi, et non ad esse, ut ex Philosopho saepe docet S. Thomas et videri potest in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 8. secundo loco,⁶ et tamen ubi ultimi caeli non est circumscriptivum adequate. Et licet in ipso spatio vacuo distantia positiva non sit, potest tamen in ipso corpore, quod movetur in vacuo positiva distantia fundari respectu alterius corporis, a quo recedit vel appropinquat, et sic positive moveri. Quodsi nullum aliud corpus sit creatum a Deo nisi tantum unum in spatio imaginario, tale corpus non poterit moveri motu locali positivo, quia tollitur omnis differentia locorum, sicut etiam sentiunt Conimbric. hic cap. 9. q. 4. art. 2. § Ad rationes. Sed hoc est per accidens, quia deest materia, circa quam producatur ubi sive perfectum sive imperfectum, sicut ignis defectu materiae non alterabit neque generabit. Et sic etiam salvamus dictum D. Thomae, quod motus localis semper est ad extrinsecum, id est vel ad extrinsecum circumscribens vel ad extrinsecum distans aut propinquum, semper tamen supponendo, quod producatur aliquis modus intrinsecus ipsi mobili erga tale extrinsecum, et hoc vocatur ubi. Et sic patet ad omnes replicas primae obiectionis.

Ad secundum negatur sequela ex D. Thoma in 4. dist. 44. q. 2. art. 3. quaestiunc. 3. ad 2.,⁷ ubi docet, quod resistentia non sumitur solum ex parte medii ad motum, sed etiam ex parte mobilis ad movens et ex parte locorum inter se, quia, cum distantiam aliquam habeant, quae est sicut contrarietas positiva, illa non potest vinci in instanti, sed in tempore. Rationes autem Philosophi in cap. 8. huius libri solum procedunt contra aliquos, qui totam resistentiam motus ponebant ex parte medii; sic enim sublato omni medio tollebatur omnis ratio resistentiae. Constat tamen non inde solum oriri resistentiam vel distantiam tempore vincendam, ut patet tum in ipso caelo, in quo non est resistentia ad motum ex parte medii, et tamen consumit tempus; tum etiam, quia si a caelo usque ad terram esset vacuum et moveretur lapis unius palmi, si unico instanti moveretur a caelo ad terram, in eodem instanti esset praesens simul caelo et terrae et intermedie distantiae, cum tamen solum sit unius palmi. Si autem in diverso instanti est in caelo et in terra, iam movetur in tempore, quia inter duo instantia est tempus medium. Et sic patet ad rationes in contrarium. Neque enim tota ratio resistentiae aut maior facilitas se movendi est ratione medii, quo resistit, licet inde sumatur aliqua pars resistentiae, sed sumitur etiam ipsa ex existentia locorum et maior vel minor facilitas motus ex maiori pondere vel virtute moventis.

Ad tertium respondetur, quod extra caelum non esset motus naturalis ratione gravitatis vel levitatis, quia ibi non datur centrum seu locus naturalis conservativus, ad quem inclinant istae virtutes, et consequenter neque dabitur motus violentus illi oppositus. Poterit tamen dari motus progressivus sicut in corpore Christi ascendente ultra caelum, vel etiam per impulsum impressum ipsi corpori, non aeri deferenti. Quod vero tunc ex motu corporis relinquatur vacuum, non obstat, quia hoc non est facere vacuum removendo corpora, ne illud repleant, sed supervacuum iam praesuppositum mutare distantiam propriam.

Ad ultimum respondetur, quod D. Thomas in illo Quodlib. 6. supra cit.⁸ docet angelum posse esse in convexo caeli empyrei, sicut corpus gloriosum, quod ultra caelum moveri potest. Quid autem angelus acquirat in illo vacuo, dependet ex diversis sententiis, quomodo angelus sit in loco, et quid sit ubi spirituale, quod non pertinet ad physicum, sed ad theologum. In sententia Divi Thomae, quod angelus est in loco per ubi in se receptum, mediante tamen contactu non formali, qui est per quantitatem, sed virtuali, qui est per operationem, quatenus potest extra se agere erga corpus, sicut anima informare materiam, dicendum est, quod angelus in vacuo poterit moveri ad aliquod corpus, quod sit distans a se motu discreto, non transeundo per medium, quia non datur aliquod corpus, cui assistat, et quod operatione sua continuata tangat. Si autem nullum sit corpus in rerum natura, moveri non poterit, sicut nec esse in loco operative, quod tamen est per accidens ex defectu materiae, circa quam operatur, sicut anima remoto corpore non potest informare. Nec tamen potest angelus in vacuo acquirere distantiam vel propinquitatem, sicut corpus, quod movetur per vacuum, eo quod angelus non potest fundare distantiam positivam immediate in se, cum careat omni occupatione loci et divisibilitate, sed solum potest fundare illam mediate, id est mediante corpore, cui assistit seu⁹ cui applicabitur ad operandum.