Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Breviter supponenda est ex Aristotele in 1. cap. huius libri¹ et D. Thoma ibi lect. 2.² et q. 28. de Veritate art. 1.³ differentia inter mutationem et motum. Mutatio enim communior est quam motus. Nam mutatio in communi solum dicit transitum de quodam in quiddam, quia, ut dicit D. Thomas hic lect. 2.,⁴ ex ipso mutationis nomine manifestatur, quod importat aliquid esse post aliud et unum esse prius, aliud posterius. Hanc mutationem sic in communi consideratam dividit Aristoteles quatuor modis, quibus contingit aliquid mutari penes terminos ad quos. Aut enim mutatio est de uno termino positivo ad aliud, v. g. ex calido in frigidum; vel de termino negato in terminum negatum, ut de non albo in non nigrum, quod proprie non est mutatio, cum totum sit negatio; aut terminus a quo est negatio et terminus ad quem positivus, seu de non esse ad esse, ut cum ex non albo fit album; aut denique e contra terminus a quo est positivus et terminus ad quem est negativus, ut de esse ad non esse. Et non possunt dari plures species seu modi mutationum, quia nec plures combinationes possunt fieri inter terminos.

Ex quibus solum illa mutatio, quae est a positivo in positivum, habet rationem motus stricte dicti. Reliqua duo se habent ut generatio et corruptio, generatio ut transitus de non esse ad esse, corruptio vero e contra de⁵ esse ad non esse. Excludit autem Philosophus generationem et corruptionem a ratione motus proprie dicti, quia generatio procedit a non esse simpliciter ad esse simpliciter. Ergo supponit subiectum, quod non sit ens simpliciter, sed ens in potentia, qualis est materia prima secundum se. Sed non ens impossibile est, quod moveatur aut quiescat; ergo generatio non est motus, ex eo quod non habet pro subiecto ens in actu. Ubi Aristoteles solum excludit generationem substantialem a ratione motus. Exinde vero colligit, quod corruptio non est motus, quia opponitur generationi, quae motus non est.

In hoc discursu Philosophi duo adverte: ID EST, quam sit constans Aristoteles in ea sententia, quod materia prima secundum se et remota forma non sit existens, nec etiam partialiter, alias enervatur totus discursus Philosophi in textu 8. huius libri,⁶ quod materia non est hoc aliquid simpliciter, et ideo non posse moveri, quia impossibile est, quod id, quod non est, moveatur. Quae consequentia nihil probat, si materia existit secundum se atque⁷ adeo est aliquid, quod est saltem partialiter. Ideo enim probat Aristoteles materiam, quae non est hoc aliquid, non moveri, quia quod non est, non movetur. Vel ergo haec probatio loquitur de eo, quod non est, nec totaliter nec partialiter, et sic habemus intentum, quod materia nec partialiter existit. Vel loquitur de eo, quod non est totaliter, bene tamen partialiter, et sic probat idem per idem. Esset enim sensus Philosophi: Id, quod non est hoc aliquid seu existens totaliter, non potest moveri, quia quod non existit totaliter, licet existat partialiter, non potest moveri, quod est manifeste⁸ petere principium et incidere in battologiam. Et inefficaciter probaret non moveri materiam primam, quia non ens non potest moveri, si revera materia prima est ens actu; restabat enim probandum, quod ens actu partiale non possit moveri.⁹

SECUNDUM, quod adverto, est Philosophum in illo discursu plus concludere de motu, quam exprimit in probatione. Concludit enim in fine capitis,¹⁰ quod motus proprie dictus non invenitur, nisi ubi mutatio est inter terminos positivos, non vero inter terminos contradictorios, sicut inter esse et non esse. Quod iterum repetit textu 49.,¹¹ et in hoc ponit totam differentiam motus a mutatione, quod motus est a contrario in contrarium, mutatio vero non. Probatio vero, qua exclusit generationem a motu, solum expresse loquitur de generatione substantiali. Fortasse autem non meminit generationis accidentalis, ut cum aliquid mutatur de non albo in album. Frequenter enim coniungitur cum motu, quia in motu datur corruptio et non esse termini a quo, et generatio termini ad quem; non tamen motus fit ea ratione, qua est de non esse ad esse, sed quatenus est de positivo in positivum seu de contrario in contrarium. Si quando vero accidens generetur per transitum de non esse ad esse, et non de positivo in positivum, talis erit generatio secundum quid, ut docet D. Thomas in hoc libro lect. 2.¹² et haec reducitur ad generationem simpliciter, ideoque seorsum illius non meminit.

Quod vero Martinius super hoc cap. 5. Phys. notab. 1. notat, eos, qui dicunt generationem et corruptionem non esse motus proprie dictos, eo quod non sunt inter terminos positivos, quia id, inquit, non somniavit Aristoteles, sane videtur ad pauca respexisse in Aristotelem, cuius verba sunt in hoc capite:¹³ «Cum omnis motus sit quaedam mutatio, tres vero sint mutationes, quas diximus, quarum duae, quae in contradictione consistunt, generatio scilicet atque corruptio, motus non sint, ut ostendimus, motum eam esse solum mutationem necesse est, quae ex subiecto ad subiectum acceditur». Idem habet textu 49.¹⁴ Et denique in textu 10.¹⁵ probat in substantia non esse motum, quia in ea nihil est contrarium, cum in textu 8.¹⁶ probasset, quod in ea non est motus, quia subiectum eius est ens in potentia. Ergo non somniavit Aristoteles, sed vigilanter dixit generationem non esse motum, quia non est inter terminos positivos, et non solum, quia eius subiectum est ens in potentia. Sed de hoc dicemus latius¹⁷ 1. libro de Generat.¹⁸

An vero mutatio et motus distinguantur essentialiter, ex eo praecise, quod illa sit instantanea, iste successivus, illa inter terminos contradictorios, iste inter positivos et contrarios, respondetur ex hoc praecise non differre specie, nisi termini ad quos sint specie diversi; mutationes enim et motus specie non differunt nisi ex diversitate termini ad quem. Reliqua vero, quae pertinent ad diversitatem termini a quo vel ad latitudinem et distantiam ab uno in aliud et ad diversam durationem totum accidentale est in motu et mutatione. Diversitas enim termini a quo non variat speciem, quia terminus a quo relinquitur; quod autem specificat, non relinquitur, sed in illud tendit et illud accipitur.

Et ita D. Thomas 1. p. q. 23. art. 1. ad 3. docet, «quod motus non accipit speciem a termino a quo, sed a termino ad quem, sicut ad rationem dealbationis parum refert, quod qui dealbatur, fuerit niger vel pallidus». Quod vero sit distantia vel latitudo in motu, et non in mutatione, ex eo contingit, quod terminus a quo mutationis est privatio, inter quam et esse nulla est latitudo. Terminus vero a quo in motu est aliquid positivum, quod fundat latitudinem ad alterum terminum positivum, et sic habere vel non habere latitudinem reducitur ad diversitatem termini a quo, qui essentialem rationem mutationis non diversificat. Nec obstat, quod in ascensu et descensu diversitas stare possit etiam respectu eiusdem termini ad quem, solum propter diversitatem termini a quo. Hoc, inquam, non obstat, quia isti motus sunt diversi non ex diversitate termini a quo praecise, sed quia terminus ad quem formaliter diversus est. Nam in loco non solum attenditur illud materiale spatium, in quo res collocatur, sed ipse ordo situationis, secundum quod aliquid est inferius vel superius in universo, et sic quia respectu descensus ille locus est inferior et respectu ascensus superior, dicitur formaliter esse diversus locus.

His suppositis restat explicare, ex quo principio sumatur diversitas generica motuum. Ad quod respondetur diversitatem genericam motus sumi ex diversitate praedicamentorum, ad quae est motus, et dari motum ad praedicamentum, nihil aliud est quam terminum motus pertinere ad tale praedicamentum. Conclusio haec est Aristotelis in hoc libro textu 31.,¹⁹ ubi inquit, «quod genere unus est motus secundum praedicamenti figuras». Super quem locum S. Thomas lect. 6.²⁰ inquit, «quod dicitur motus unus genere secundum figuras praedicamenti. Omnes enim, qui sunt in una coordinatione praedicamenti, possunt esse unus motus genere, sicut omnis loci mutatio est genere unus motus, quae est in uno praedicamento ubi; differt autem genere ab alteratione, quae est in praedicamento qualitatis».

RATIO sumitur ex dictis supra q. 14.,²¹ quia motus essentialiter respicit terminum ad quem, cum sit tendentia ad illum, in tantum quod motus non est aliquid praeter res, ad quas est motus, sed se habet ut fieri earum, et ipsae ut terminus. Ergo ubi res ipsae, quae sunt terminus motus, differunt genere, etiam motus ipsi genere diversi sunt. Et haec ratio etiam probat de generibus intermediis et speciebus infimis, quae in motibus variantur secundum speciem terminorum, ad quos est motus, ut dicit ibidem Philosophus et Divus Thomas, et eadem ratio est utrobique, quia motus reducitur ad speciem sui termini sicut ad genus.

Sed inquires duo: PRIMO, quid sit terminum esse formaliter diversum vel unum formaliter, ut intelligatur dari specifica unitas et diversitas. Respondetur, duas conditiones inter alias ad hoc requiri: Prima, quod motus sit per se ad tale praedicamentum seu speciem, et non per accidens et per quamdam resultantiam. Secunda, quod accipiatur in entitate terminante illa formalitas seu ratio, secundum quam attingibilis est a motu, ita quod in termino non attendatur sola entitas seu species termini in se absolute, sed ratio novae vel distinctae attingibilitatis a tali mutatione, quidquid sit de aliis conditionibus seu connotationibus requisitis.

Et prima conditio manifesta est, quia id, quod specificat, debet attingi per se, quia nihil tam per se pertinet ad aliquam rem quam id, quod specificat. Id autem, quod per accidens se habet, cum per aliud attingatur vel resultet, iam supponit specificationem factam ab illo, a quo prius attingitur. Ergo non pertinet formaliter ad rationem specificantis, sed consecutive et per accidens, et sic ut sit terminus formaliter specificans, debet per se et directe attingi a motu.

Secunda vero conditio constat, quia illa dicitur formalitas termini in specificando, ratione cuius terminat et specificat. Ergo specificatio debet in termino sumi ab illa ratione, quae in isto termino est ratio terminandi et determinandi specificationem. Ad hoc enim per se tendit motus, et ad reliqua omnia, quae inveniuntur in termino, tendit ratione huius; et sic se habet ut terminus formalis. Denique inductione constat, quod, quando circa eundem terminum materialem versantur actiones specie diversae, una ab alia distinguitur non ratione alicuius modi operandi ex parte operantis,²² sed ratione alicuius formalitatis ex parte termini ad quem se tenentis. V. g. generatio et creatio hominis ex parte termini ad quem differunt, quia aliquid amplius attingit creatio quam generatio, scilicet materiam et omnem rationem entis, quod generatio non attingit. Et similiter transubstantiatio attingit ex parte termini ad quem totam substantiam, quod non facit generatio, et non primo et per se acciendo ipsam existentiam rei sicut creatio, quia potest illam supponere et in rem praesuppositam aliquid aliud convertere, sicut fit in conversione panis in corpus Christi, quod est non facere ex nihilo. Et similiter in ascensu et descensu respectu eiusdem loci invenitur diversitas formalis in termino ad quem ratione diversae superioritatis vel inferioritatis in situatione, quod per se respicitur in loco. Licet enim aliqui velint omnes motus locales esse eiusdem speciei infimae, sicut omnes calefactiones respectu caloris, tamen est longe diversa ratio, quia Ubi non est una species infima sicut calor, sed unum genere, et sic fundare potest diversas species motus. Denique alteratio simplex et intensio circa eandem qualitatem differunt ex parte termini ad quem, non addendo novam qualitatem, sed novam actuationem et explicationem eiusdem in subiecto, quod aliquid de novo est, ut dicemus in libris de Generatione.²³

SECUNDO INQUIRES, quid dicatur terminus per accidens in motu et quid ad illud requiratur. Respondetur ex doctrina Philosophi in hoc libro cap. 1.²⁴ distinguentis ex parte termini ad quem motum per accidens et motum in partem et motum per se primo simpliciter: motus per accidens, ut si dicas «album cognoscitur», «album augetur» vel «nutritur»; accidit enim albo cognosci vel augeri, in quantum album est. Motus in partem, ut cum dicitur aliquid transmutari in colorem, quia mutatur in albedinem, cuius color est pars; et cum dicitur aliquis sanari, quia curatur pede. Motus primo et per se, cum neque per accidens neque in partem, ut cum dicitur album dealbari, sanabile sanari, quod est in quarto modo per se. Denique si volumus percipere istam distinctionem motus per accidens, in partem et per se primo, discerne per omnia quinque praedicabilia et vide, quod genus et differentia sunt partes intrinscae speciei, ipsa vero species est totum. Deinde accidit speciei proprium et accidens, proprium quidem necessario, accidens autem contingenter. Sic ergo motus ad aliquam speciem attingens ipsam directe et per se, est motus per se primo et simpliciter. Si autem attingat differentiam et genus immediate aut etiam aliquam aliam partem et ipsa mediante totum, dicitur motus in partem, licet sit per se, ut opponitur ei, quod est per accidens. Si vero attingendo speciem seu totum, attingitur mediate proprium vel accidens, dicitur attingi per accidens, id est per aliud prius attactum. Quodsi connexio inter terminum immediatum et mediatum fuerit contingens, tanto magis dicitur per accidens, quia magis contingenter.

Et si dicas hac ratione non posse alterationem primo et per se terminari ad qualitates mixtas seu medias, quae ex aliis prioribus resultant, ut ad colorem viridem, qui resultat ex albo et nigro, et ad alias qualitates, quae ex calore et frigore et aliis primis resultant: respondetur, quod istae secundae qualitates dicuntur mediate fieri et resultare, non quia unico motu fiat prius unus terminus et resultat alius, sed quia est duplex motus, unus ad unum terminum et alius ad alium, licet secundus praesupponat primum, sicut generatio supponit alterationem, et ideo uterque motus per se respicit suum terminum, licet ordine quodam se habeant. Tunc autem dicitur per accidens aliquid attingi a motu, quando uterque terminus ad eundem motum pertinet, unus directe et per se, alter per accidens seu per aliud.

Ut diximus supra q. 14.,¹ ad motum stricte dictum requiruntur DUAE CONDITIONES secundum Philosophum in hoc libro cap. 1.: Prima ex parte terminorum, quod sit inter terminos positivos, non vero inter esse et non esse.² Secunda ex parte subiecti, quod subiectum motus non sit ens in potentia, ut materia prima, sed ens in actu.³ Hunc ergo motum exclusit Philosophus a septem praedicamentis. Non enim datur motus ad substantiam neque ad relationem neque ad actionem et passionem, situm, quando et habere. An vero ad illa praedicamenta detur motus per accidens? Non potest aeque probari de omnibus, sed iuxta quod ad motum consequuntur vel connectuntur accidentaliter cum termino primario, dicuntur per accidens terminare motum.

Et licet fundamentum unde debemus dignoscere, quod ad aliquod praedicamentum non detur per se motus, debeat sumi ex applicatione dictarum conditionum, quae ad motum per se requiruntur, tamen non aequaliter applicat Aristoteles hoc fundamentum omnibus praedicamentis; aliter enim ostenditur ad substantiam non dari per se motum, aliter ad relationem, aliter ad actionem et passionem, et aliter ad situm, quando et habere.

Ad substantiam non datur per se motus, quia substantiae nihil est contrarium positive, et subiectum generationis substantialis est ens in potentia. Ad relationem non datur per se, quia relatio nasci potest non mutato eo, in quo est, sed termino. Ad actionem et passionem non datur, quia actio et passio entitative motus sunt, et ad motum non datur motus. Ad situm, quando et habere non datur per se motus, quia semper se habent ut aliquid consecutum. Et similiter est de quando.

Restant ex numeratione praecedentis articuli tria praedicamenta, ad quae Philosophus motum per se attribuit, scilicet quantitas, qualitas et ubi. Motus ad qualitatem vocatur alteratio; motus ad quantitatem augmentum et decrementum; motus ad ubi latio.

De quantitate specialis difficultas est, an quantitas partialis ut maior vel minor producatur per motum distinctum ab actione producente substantiam. Dicendum est, quod etiamsi quantitas sit passio adiunctam, adhuc non producitur per motum et actionem distinctam ipsa quantitas partialis absolute considerata, sed secundum quod induit diversam terminationem secundum latitudinem et distantiam maioris et minoris. Sic enim habet sufficientem contrarietatem ad motum augmentationis, et sic illa quantitas, in quantum maior, non est propria passio viventis, quia non est illi necessario connexa, siquidem sine ipsa potest dari tale vivens. Est ergo illa terminatio solum accidens, et sic potest terminare distinctum motum ab actione producente substantiam, ex qua resultat propria passio, sed non quantitas ut maior vel minor.

Specialis difficultas est de principio unitatis numericae in motu, quia non sufficit ad illam unitas numerica termini, tum quia de illo erit eadem difficultas, unde sumatur unitas numerica termini (si enim sumitur ex eo, quod producitur ab ista numero actione, erit circulus, sumendo unitatem numericam termini a motu et motus a termino); tum quia circa eundem terminum non repugnat dari plures motus, ut cum idem locus numero saepius repetitur. Hoc tamen non multum urget, quia circa eundem locum extrinsecum per diversos motus diversa ubi producuntur.

DICENDUM ERGO EST, quod unitas numerica motus praesupponit quidem unitatem specificam termini, a quo sumitur eius species, et superaddit duplicem continuitatem, scilicet temporis et mobilis, ut videlicet neque motus interrumpatur quiete ex parte temporis neque diversitate subiecti ex parte mobilis.

Ita sumitur ex D. Thoma in hoc libro lect. 7.,¹ ubi inquit: «Ad hoc, quod motus sit continuus, requiritur, quod sit unus secundum speciem, quae quidem unitas speciei est in motu ex re, in quam² est motus. Secundo requiritur, quod sit unus subiecti, quia diversorum subiectorum motus possunt esse habiti» (id est, consequenter se habentes) «sed non continui. Tertio requiritur ad continuitatem motus et unitatem, quod sit unus tempore ad hoc, quod non interveniat aliqua immobilitas vel quies, quia si deficeret aliquod tempus motui, in quo scilicet non moveretur, sequeretur, quod quiesceret in illo, si autem quies interponitur, erunt multi motus, et non unus». Haec D. Thomas. Cum ergo stantibus istis conditionibus non interrumpatur motus, sequitur, quod maneat unus, quia eius unitas numerica consistit in continuitate successionis, non in aliqua indivisibilitate. Et ideo requiritur ad eius unitatem id, quod est commune omnibus accidentibus, scilicet unitas subiecti, quia in duobus subiectis non est unum accidens; et requiritur id, quod speciale est motui, scilicet unitas successionis ex parte temporis.

Si vero inquiras, cur etiam non requiratur unitas motoris seu causae efficientis et unitas loci, quia diversis motoribus et in diversis locis non progreditur unus motus: Respondetur, quod unitas motoris entitative et absolute non requiritur ad unitatem motus, quia potest unicus motus procedere a pluribus causis partialibus in eodem subiecto, ut cum navis trahitur a pluribus. Solum ergo requiritur unitas causae, non quidem numerica, sed una ratio causae totalis. Sed haec non ex ratione motus, ut motus est, sed ut actio et causalitas, quae non potest exire a duplici causa totali, quod etiam est commune omni effectui, ut effectus est, et non solum ratione motus. Unitas autem loci involvitur in ipsa unitate mobilis, quod in pluribus locis esse non potest, et in unitate termini, si sit motus localis, quia in diversis locis non datur unus terminus.

Sunt tamen quaedam vulgares OBIECTIONES contra has conditiones:

Prima contra unitatem ex parte termini, quia in motu locali continuo variantur plura ubi, ut cum lapis decidit vel aliquis ambulat per leucam, variantur diversa ubi, quia acquiruntur diversa loca seu distantiae et alia amittuntur; et tamen ille motus est unus numero, quia est continuus tempore et subiecto. Idem argumentum fit de motu intensionis, qui eadem continuatione acquirit plures gradus, quorum quilibet potest terminare motum.

Secunda contra unitatem mobilis est vulgare exemplum in cane decidente de turri, si in medio moriatur, vel si deambulante praegnante animetur foetus, illi motus sunt in diversis subiectis, scilicet cadavere et cane, et tamen motus est unus, quia continuus et nulla quiete interruptus; ergo non requiritur unitas subiecti.

Tertia contra unitatem temporis, quia tempus sumit unitatem numericam a motu, cum sit eius duratio; ergo si motus est unus ratione temporis, datur circulus in istis unitatibus desumendis.

Et confirmatur, quia tempus vel sumitur proprie pro tempore caeli, et hoc est unum pro omnibus motibus mundi; et sic ab illo non potest sumi unitas numerica cuiuscumque motus. Vel sumitur communiter pro duratione cuiuslibet motus; et tunc dicendo, quod motus est unus, quia tempus est unum, est dicere, quod est unus, quia eius duratio est una. Et hoc est petere principium; inquirimus enim, quando motus est unus in duratione et continuitate.

Ad primum relictis variis solutionibus respondetur, quod in illo motu locali sunt plura ubi partialia et inadaequata, unum vero adaequate et simpliciter, scilicet illud, in quo ultimo sistit motus. Reliqua enim, quia in illis non sistitur, potius habent rationem continuantis partes motus et transitum de uno ad aliud quam rationem termini, et ita semper salvatur, quod terminus est unus, scilicet ubi datur ratio ultimi; qui³ enim est ultimus, est terminus simpliciter. Quodsi motus sistat in medio, illud ubi habet rationem termini hoc ipso, quod in eo sistitur; et tunc ab eius unitate pendet motus, sicut de unitate numeri diximus in Logica q. 16.⁴

Ad secundum respondetur, quod in illis casibus discontinuantur motus propter discontinuationem subiecti, supposito quod non manent eadem accidentia in genito et corrupto, ut ostendemus in libris de Generat.,⁵ licet maneat accidens simile. Et ita fallitur sensus videns⁶ continuari eundem motum, cum tamen non sit idem numero, sicut quando iudicat esse eandem virgam, quae partim est viridis, partim sicca, cum tamen non sit continua, sed contigua. Et si proiciatur, videtur ferri unico motu, cum tamen duplici feratur propter duplex subiectum, sicut etiam plura ligna ligata videntur ferri unico impetu, et tamen pluribus motibus moventur. Sic in illo instanti, quo generatur cadaver descendente cane, incipit alius motus inceptione extrinseca, quia in illo instanti motus non est, sed finis motus praecedentis et inchoatio extrinseca sequentis, sufficitque illa quies negativa, ut in diversis subiectis discontinuuntur motus. Et si dicas, quod illi motus copulantur unico instanti indivisibili, ergo sunt partes continuae, et non contiguae, respondetur hoc intelligi de copulatione partium motus vel quantitatis in eodem subiecto, in diversis autem subiectis unico instanti finiuntur et incipiunt extrinsece diversi motus. Qui erat in cane in instanti corruptionis, non habet mutatum esse a se productum, sed a generatione cadaveris praeventum, a qua generatur in eo loco, in quo debeat poni a motu, si non desineret motus corrupto subiecto, et ideo non est continuativum cum motu cadaveris, sed extrinsece ab illo incipit sequens pars motus cadaveris. Quomodo vero possit continuari idem motus in ascensu et descensu, si per impulsus res proiciatur deorsum et eodem impetu transeat ultra centrum, aut etiam resiliendo a pariete faciat motum reflexum, ita quod quies aliqua interrumpat illum motum, dicemus in libro 8. q. 23.⁷

Ad tertium respondetur motum et tempus ad invicem individuari in diverso genere causae, tempus a motu in genere causae materialis, motus a tempore seu potius a non interruptione temporis in genere conditionis seu formalitatis requisitae ad unitatem motus; negatio enim ut conditio solum se habet, sicut materia individuatur a quantitate ut a conditione, quantitas a materia ut a subiecto. Neque in diverso genere causae circulus vitiosus est, ut in libris Posteriorum⁸ ostendimus.

Ad confirmationem respondetur, quod unitas motus pendet ab unitate temporis, non ut est tempus primi mobilis, quod omnia comprehendit, neque ut est tempus proprium huius motus in singulari positive, sed solum negative, id est quatenus illa duratio particularis quiete non interrumpitur. Et sic pendet unitas numerica motus a negatione interruptionis ut a conditione, quidquid sit de positivo tempore, quo mensuratur motus.

Contrarietas in motibus potest intercedere vel inter motum et motum, sicut frigefactio et calefactio, sicut moveri in album vel quiescere in albo, vel inter corruptionem et generationem respectu eiusdem rei.

DICO ERGO PRIMO: Contrarietas duorum motuum inter se sumitur ex contrarietate obiectorum seu terminorum ad quos, non ex contrarietate terminorum a quibus formaliter et per se loquendo, licet quando est contrarietas perfecta motuum, etiam inveniatur contrarietas in terminis a quibus.

Est D. Thomae in hoc libro 5. lect. 8.¹ et Philosophi ibidem a textu 47. usque ad 50.² ET RATIO PRIMAE PARTIS est tum, quia termini ad quos dant speciem motui, ergo et contrarietatem, haec enim convenit ratione speciei; tum quia termini a quibus relinquuntur termini ad quos assumuntur a motu. Ex eo ergo, quod termini a quibus sint contrarii, solum sequitur, quod recedat a contrariis; ex eo vero, quod accedat ad terminos ad quos, accipit contrarietatem, si illi contrarii sint. Imo ex contrariis terminis a quibus, contingit pervenire ad eundem terminum, ut ex albo et nigro in viride. Ergo contrarietas terminorum a quibus non constituit contrarietatem motuum per se.

SECUNDA VERO PARS PROBATUR, quia termini a quibus etiam ad contrarietatem conducunt, quia motus petit contrarietatem inter terminum a quo et ad quem, cum versetur inter terminos positivos et contrarios. Ergo sicut datur contrarietas inter terminos ad quos, ita supponetur contrarietas ex parte terminorum a quibus, si perfecta sit.

DICO SECUNDO: In mutationibus, quae non versantur inter terminos contrarios, sicut sunt mutationes substantiales, contrarietas earum non sumitur ex contrarietate terminorum, sed ex accessu et recessu respectu eiusdem termini.

Ita D. Thomas et Philosophus cit. loco. RATIO EST, quia in his mutationibus termini proprie non habent contrarietatem, licet habeant incompossibilitatem, sicut una forma substantialis non compatitur cum alia, licet non habeat contrarietatem, sicut generatio equi et generatio ignis contrarietatem non habent ex parte terminorum ad quos. Ergo contrarietas istarum mutationum, qualis est inter corruptionem et generationem, debet sumi respectu eiusdem termini, quia generatio ignis et corruptio eius sunt opposita positiva, et non relative, ergo contrarie. Sumitur ergo in eis contrarietas per hoc, quod recedatur vel accedatur circa eundem terminum. Recessus enim et accessus motus contrarii sunt, si respiciant eundem terminum, sicut etiam in passionibus animae datur aliquando contrarietas non penes obiecta seu terminos contrarios, sed penes accessum et recessum erga idem obiectum, ut spes et desperatio, timor et gaudium respectu eiusdem obiecti, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 23. art. 1. et 2., ubi etiam tradit totam hanc doctrinam.

DICO TERTIO: Contrarietas inter motum et quietem sumitur ex terminis oppositis, in quibus aliquid quiescit vel movetur; respectu vero eiusdem termini quies et motus non contrariantur potentialiter et entitative, licet quies habeat privationem motus.

Sumitur ex Aristotele et D. Thoma in hoc libro a textu 53.³ lect. 9.⁴ RATIO EST, quia cum aliquid movetur a contrario in contrarium, v. g. ab aegritudine ad sanitatem, non contrariatur quies in sanitate motui in sanitatem. Motus enim ad sanitatem tendit ad quietem in illa; terminus autem ad quem non contrariatur motui, sed perficit et consummat illum. Ergo neque quies in tali termino, sed quies in opposito v. g. in aegritudine, contrariatur motui ad sanitatem. Sed tamen, quia quies in termino ad quem facit cessare motum et privat illo, dicimus opponi motui non quantum ad entitatem, quia haec identificatur cum termino ad quem, sed quies opponitur ipsi moveri seu tendentiae de uno ad aliud, quod est imperfectionis in motu. Et⁵ sic quies et motus sunt status contrarii, non entitates contrariae. In mutationibus autem, in quibus non est contrarietas, ut in substantia, non datur proprie quies contraria mutationi, sed solum quaedam negatio mutationis in esse. Haec enim opponitur corruptioni, eo quod corruptio recedit a quiete seu mansione in esse. Quieti vero seu immutationi in non esse non assignatur motus oppositus, quia quiescere in non esse solum dicit negationem ipsius esse, non autem importat aliquod subiectum, circa quod versetur motus.

QUAERI SOLET, an possit aliquid secundum eandem partem moveri duplici motu contrario alterationis vel locali. Secundo, an possit aliquid moveri transeundo de extremo ad extremum, et non per medium.

Ad primum respondetur, quod duplici motu locali non potest aliquid moveri, quia locus est adaequatus locato. Unde si datur duplex ubi seu locus respondens duplici motui, quantumcumque minime distent, non erit locus adaequatus locato. Et eadem ratione non potest aliquid moveri duplici motu augmentationis, quia non fit sine aliqua distantia loci, quem occupat nova quantitas. At vero duplici motu alterationis in gradibus remissis non repugnat aliquid moveri, sed bene⁶ in gradibus intensis, quia termini alterationis sunt compatibiles in gradibus remissis, ut calor et frigus, ergo et motus, quia uterque agens non impeditur agere nisi ratione materiae, in qua non compatitur eius effectus. Ergo si compatitur, non repugnat ab utroque agente procedere motus contrarius et recipi in eodem subiecto sicut et terminus eorum. In gradibus autem intensis termini repugnant et se expellunt, ergo et actiones.

Ad secundum respondetur non posse in motu continuo locali fieri transitum de extremo in extremum nisi per medium, licet non semper per lineam rectam, eo quod continuitas motus dependet ex continuitate spatii. Si autem non transitur per medium, discontinuatur. Et quia motus localis totam suam quantitatem habet ex parte spatii, in quo acquirit loca, et sine quantitate non habet successionem, quae ad eius essentiam pertinet, ideo si fit transitus sine medio ad extremum, in eo ille transitus carebit spatio, et consequenter quantitate et successione, atque adeo essentia motus physici. Angelus autem quia non pendet a spatio in suo motu, potest per motum discretum transire ad extremum sine medio. Et Deus potest transferre corpus ad alium locum sine medio, sed non per motum talis corporis, quia hic semper dependet a spatio in sua divisibilitate et successione; est autem de ratione motus physici, quod sit successivus et divisibilis et quantitatem habeat. Angelus autem, quia non potest corpora movere nisi motu locali, non poterit sic transferre corpus. Quomodo vero globus perfectus moveatur de puncto in punctum per planum non tangendo partes, dicemus quaest. seq. art. 2.