Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Omnes habitudines, quae in motu reperiuntur, reducuntur ad ista quatuor, eo quod in omni motu seu mutatione, ut inquit D. Thomas q. 3. de Potentia art. 3.,¹ est duplex processus, scilicet inter terminos a quo et ad quem et inter movens et mobile. INQUIRIMUS ERGO, quomodo distinguatur motus ab actione, et quomodo etiam distinguatur a termino.

ET QUANTUM AD PRIMUM ad triplicem sententiam reducuntur varia placita auctorum. Prima affirmat actionem et passionem inter se et a motu distingui realiter. Ita sentiunt, qui existimant actionem esse in agente et passionem in passo, de quo seq. art. agemus. Eandem sententiam communiter sequitur schola Scoti, in qua distinguitur actio praedicamentalis et actio physica, et actionem praedicamentalem constituunt in respectu agentis ad passum, quia per talem actionem formaliter constituitur agens in ordine ad passum, et sic apud ipsos actio praedicamentalis non est productio termini, sed formalis relatio agentis ad passum, unde distinguunt realiter actionem et passionem inter se et a motu. Actio autem physica sumitur ab ipsis pro ipsa forma fluente, quae ut respicit passum, dicitur passio physice, et ut est ab agente, actio. Et sic tales respectus non constituunt ipsum agens ad passum, sed ipsum motum seu formam fluentem, cum qua aliqui putant identificari istos respectus, alii vero etiam differre putant, solumque identificari cum motu tamquam cum subiecto. De qua sententia scotistarum videri potest Fuente libro 3. Phys. q. 2. fere per totam.

Secunda sententia non agnoscit nisi distinctionem rationis inter actionem et passionem et motum. Sed adhuc dividuntur. Nam quidam existimant non distingui nisi ratione, quia motus se habet ut gradus superior respectu actionis et passionis. Quod attribuitur Mag. Soto 3. Phys. q. 2. concl. 3. § Quaeritur, et tenet Cabero 3. Phys. disp. 1. dub. 2. Alii vero existimant motum se habere ad actionem et passionem non ut genus, cum sint praedicamenta primo diversa et motus est postpraedicamentum, sed tamquam quid praesuppositum ad actionem et passionem, cum quo tamen identificatur taliter, quod sola ratione ratiocinata ab eo distinguuntur. Ita Rubius 3. Phys. tract. 1. q. 7. n. 48. et P. Suarez disp. 49. Metaph. sect. 2., qui etiam addit n. 13., quod licet actio et passio differant ratione ratiocinata, motus tamen et passio nec ratione ratiocinata differunt, sed sola nominis appellatione, eo quod eandem definitionem habet apud Philosophum motus et passio, et D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 3. dicit, «quod calefactio passio nihil aliud est quam motus ad calorem».

Tertia sententia est, quod actio, passio et motus distinguuntur a parte rei, non tamen distinctione reali ut res a re, sed distinctione modali. Est communis thomistarum ut videri potest apud Nazarium 1. p. q. 25. art. 1., Araujo 5. Metaph. q. 1. art. 4., Collegium Carmel. 3. Phys. disp. 17. q. 2. § 2., ubi plures citantur.

CIRCA SECUNDUM RESPECTUM, id est habitudinem inter terminum a quo et ad quem in motu, etiam variant auctores. Nam quidam distinguunt motum a termino ad quem sola ratione ratiocinata. Sumunt enim motum pro ipsa entitate seu forma fluente, quae solum differt a termino ratione status, quia scilicet vel est in via vel est in termino, in mutatione vel mutato esse. Alii ex opposito distinguunt motum a termino realiter, quia revera motus non est forma fluens. Nam forma non fluit, sed fit totaliter de novo, motus autem se habet ut via seu tendentia ad istam formam. Unde videmus separari motum a termino et e contra; nam incipiente motu est motus sine termino, et cessante motu est terminus sine motu, ergo distinguuntur, quia separantur. Alii denique existimant distingui motum a termino modaliter seu formaliter, realiter vero motum non esse aliquid praeter res, ad quas est motus.

DICO PRIMO: Actio et passio non respiciunt motum tamquam genus et gradum sibi essentialem, sed sunt conditiones intrinsecae ipsius motus eique quasi subiecto convenientes.

Sumitur ex Aristotele 3. Phys. textu 22.,² ubi inquit, «quod omnino neque doctio est idem cum disciplina neque actio idem quod passio, sed motus, cui haec insunt». Et Divus Thomas 3. Phys. lect. 5.³ dicit, «quod cum motus abstrahat a ratione actionis et passionis, non continetur in praedicamento actionis neque passionis, ut aliqui dixerunt».

Et praeter rationem insinuatam, quod actio et passio sunt praedicamenta primo diversa et sic non habent genus supra se, deducitur FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS ex eo, quia actio et passio identificantur cum motu a parte rei. Ergo non possunt respicere illum pro genere, nisi multiplicetur in eis motus. Quod est falsum, ut probat Philosophus ibi, quia alias si essent duo motus, actio redderet motum subiectum, in quo est, et sic, si subiectum est agens, moveretur in quantum agens, quod est falsum, quia agens ut agens solum movet. Si autem est in passo, moveretur passum duplici motu respectu unius et eiusdem termini, quod est falsum. Non ergo multiplicatur motus in actione et passione, et consequenter motus non est genus ad illa. Repugnat enim, quod aliquid sit genus ad duas species, et non multiplicetur in illis, siquidem contrahitur et dividitur per differentias talium specierum, unde si non dividitur, sed identificatur cum utraque specie, non est genus illarum, sed aliquid praesuppositum. Et hoc est, quod dixit Philosophus, quod actio et passio sunt idem cum motu, cui haec insunt. Inesse autem illi denotat, quod habet rationem subiecti seu praesuppositi, non subiecti ut quod sed ut quo, tamquam conditiones necessariae motus, siquidem motus essentialiter est fluxus et tendentia quaedam, quae necessario requirit fluere ab aliquo et tendere ad aliquid in aliquo subiecto, quod est includere actionem et passionem. Et sicut in ipso termino in facto esse actio, quae identificatur cum termino, habet ipsam entitatem termini ad modum subiecti et rei, cum qua identificatur, ita et ipse motus, qui est terminus in fieri, habet actionem quasi formalitatem sibi identificatam.

QUODSI DICAS non repugnare, quod gradus genericus corrupta specie maneat in alia specie, quae est sub eodem genere, ut cum circulus transit in semicirculum non corrupta ratione figurae, quae est gradus genericus. Ergo non repugnabit etiam eundem motum identificari cum actione et passione saltem entitative, licet multiplicetur formaliter motus in alia specie, quae est sub actionis et passionis. Sed contra est, quia implicat, quod corrupto gradu specifico remaneat idem gradus genericus, quia ab eadem forma provenit gradus genericus et specificus. Corrupta ergo forma neque specificus gradus manet neque genericus, licet posset manere similis gradus, quia utraque species est sub eodem genere, sed non idem numero.⁴ Si vero dicitur multiplicari motum formaliter, sed non entitative, ergo multiplicabitur effectus eius formalis, et sic duplici motu movebitur etiam respectu eiusdem termini, quod tamquam inconveniens infert Aristoteles in hoc libro textu 19.⁵

DICO SECUNDO: Actio et passio non distinguuntur sola distinctione rationis, sed distinctione modali seu formali reali, tam inter se quam a motu.

Quae distinctio formalis non est illa, quam ponit Scotus,⁶ qua dixit distingui ea a parte rei, quorum unum non est de conceptu alterius, sed est distinctio formalis, de qua loquimur, est idem quod distinctio modalis, quae ab omnibus admittitur.

Conclusio ergo posita est D. Thomae, qui affirmat actionem et passionem importare diversas habitudines motus et remoto motu nihil remanere nisi habitudinem originis et receptionis, ut patet 1. p. q. 28. art. 3. ad 1. et q. 41. art. 1. ad 2. et q. 45. art. 2. ad 2., ubi inquit, «quod actio et passio conveniunt in substantia motus et differunt solum secundum diversas habitudines, ut dicitur 3. Phys.⁷ Et ita oportet, quod subtracto motu non remaneant nisi diversae habitudines». Et idem repetit art. 3. seq.

Ex quo sumitur FUNDAMENTUM huius sententiae, quia in actione et passione importantur diversae habitudines ad movens et ad mobile secundum rationem originis et receptionis. Vel ergo istae habitudines sunt relationes praedicamentales et secundum esse vel secundum dici. Si primum, manifestum est aliquid addere ad motum, quia relatio aliquid est praeter suum fundamentum. Si secundum, ergo sunt aliquid absolutum fundans illam relationem, et sic cum fundent relationes diversas, utpote ad diversos terminos se habentes, non poterunt omnino esse idem fundamentum, sed oportet, quod distinguantur non minus quam ipsae relationes fundatae. Item potest dari actio sine motu, ut patet in creatione, ut S. Thomas affirmat 1. p. q. 45. art. 2. et 3. Ergo actio ex suo conceptu differt a motu tamquam aliquid a parte rei distinctum. Motus enim non se habet ut genus, sed ad modum subiecti respectu actionis, ut dictum est. Si ergo ex natura sua aliquando separari potest a motu, signum est a parte rei distingui. Ut omittam, quod actio et passio sunt distincta praedicamenta, ergo postulant distinctionem plusquam rationis, quia cum praedicamenta sint coordinationes entium realium, ubi sunt distincta praedicamenta, debent esse distinctae series realitatum et consequenter diversa realitas saltem modalis.

Ex eodem principio constat debere distingui passionem et motum, quia importatur in illis diversa habitudo. Nam passio respicit subiectum ut recipiens ab agente, et sic habitudo eius est inter subiectum et agens; dicitur enim aliquid pati ex eo, quod trahitur ad agentem, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 22. art. 1. At vero motus respicit terminum per modum transitus et tendentiae ad illum de imperfecto ad perfectum, et sic respicit terminum per modum transitus inter terminum a quo et ad quem, non formam per modum receptionis ab agente, ergo diversas importat habitudines.

Quod vero distinctio istorum trium non sit nisi modalis, ex eo probatur, quia ut realitas illa motus dicatur actio, non requiritur realitas superaddita, sed quod eadem se habeat ad agens secundum rationem originis ab eo; solum ergo est modus aliquis, non realitas distincta, sed eiusdem realitatis nova respicientia et modificatio. Et constat etiam ex eo, quia eodem actu, quo impello vel percutio alterum, ille dicitur percussus vel impulsus. Non ergo requiritur distinctus actus seu realitas, ut motus sit actus activi et actus passivi, sed sufficit distincta modalitas.

DICO TERTIO: Considerando motum respectu termini ad quem, motus entitative non distinguitur ab eo realiter, sed modaliter ratione diversi status, imperfecti et perfecti, fieri et in facto esse, potest tamen secundum aliam considerationem reduci ad praedicamentum actionis et passionis, et similiter est postpraedicamentum.

Sumitur haec conclusio ex Divo Thoma 3. Phys. lect. 5.,⁸ ubi inquit: «Quantum ad id, quod est in rerum natura de motu (id est quantum ad entitatem), motus ponitur per reductionem in illo genere, quod terminat motum, quod reducitur ad perfectum; sed quantum ad id, quod ratio comprehendit circa motum, scilicet medium quoddam inter duos terminos, sic iam implicatur ratio causae et effectus; nam reduci aliquid de potentia in actum non est nisi ab aliqua causa agente. Et secundum haec motus pertinet ad praedicamentum actionis et passionis». Idem repetit in 5. Phys. lect. 3. § 1.⁹

Itaque quod motus reducatur ad praedicamentum sui termini et non distinguatur realiter ab illo, ex eo constat, quia motus et terminus eius solum differunt sicut fieri et factum esse, sicut res in tendentia et in termino, in potentia et in actu. Si autem esset diversa res in fieri et in facto esse, numquam verificaretur, quod ista res, quae modo est consummata, aliquando fuit inchoata et in fieri. Unde si illa res, quae est in facto esse, distinguitur ab ea, quae est in fieri, illa, quae est in facto esse, solo illo instanti fieret, non vero motu, quia quidquid motu, et fieri antecedenter se haberet, pertineret ad aliam realitatem. Et non sufficit sola distinctio rationis, sicut est inter genus et differentiam, quia ibi solum intervenit potentia logica et secundum compositionem intellectus, quia uterque gradus radicatur in eadem forma. Motus autem dicit potentiam physicam ad terminum secundum realem transitum et successionem de uno in aliud, quod sine aliqua distinctione saltem diversi status nequit intelligi. Quia vero iste transitus et mutatio non stat sine origine ab aliquo et receptione in aliquo, in quo fit mutatio, necessario reducitur ad actionem et passionem, ut identificatur cum illis.

Quod denique motus etiam sit postpraedicamentum, ex eo constat, quia motus potest sumi dupliciter: Uno modo pro eo, cum quo identificatur, sive sit forma ipsa, ad quam tendit, sive actio et passio, sine quibus non tendit. Secundo, pro ipso statu seu conditione, in qua constituit formam vel actionem. Est enim motus status quidam oppositus quieti; terminus enim motus non solum est ipsa res, ad quam tenditur, sed etiam quies in illa, ut notat S. Thomas 1. p. q. 5. art. 6. Sic ergo motus ut nominat statum quemdam oppositum quieti, cum sit status seu conditio consequens ad plura genera, dicitur postpraedicamentum, quia postpraedicamentum est conditio aliqua seu ratio consecuta ad plura praedicamenta, ut in Logica¹⁰ diximus. Motus autem pro re, cum qua identificatur ut imperfectum cum perfecto vel ut medium inter agens et patiens, reducitur ad ea praedicamenta, cum quibus identificatur.

DICO ULTIMO: Motus stricte sumptus ut condistinctus a mutatione generaliter dicta addit supra mutationem haec tria: Primo, quod sit inter terminos positive contrarios, et non solum inter privationem et formam. Secundo, quod habeat pro subiecto aliquod ens in actu completum, licet mutatio salvetur in sola materia prima. Tertio, quod se habeat ut fluxus inter duos terminos seu mutationes.

In uno enim motu includuntur duae mutationes, scilicet ex parte termini a quo corruptio, et ex parte termini ad quem generatio.

De hac conclusione agemus infra libro 5. q. 19.¹¹ Interim videri potest S. Thomas q. 28. de Veritate art. 1.,¹² ubi sic inquit: «Differentia est inter motum et mutationem. Nam motus unus est, quo aliquid affirmative significatum abicitur et aliud affirmative significatum acquiritur; est enim motus de subiecto in subiectum, ut dicitur in 5. Phys.¹³ Unde unus motus alterationis est, quo album abicitur et nigrum acquiritur. Sed in mutationibus, quae sunt generatio et corruptio, aliter se habet. Nam generatio est mutatio de non subiecto in subiectum, ut de non albo in album. Corruptio vero est mutatio de subiecto in non subiectum, ut de albo in non album. Et ideo in abiectione unius et adeptione alterius oportet duas mutationes intelligi, quarum una sit generatio, alia corruptio vel simpliciter vel secundum quid. Sic ergo idem motus figuratur per ablationem unius et inductionem alterius, non autem significatur eadem mutatio, sed diversa». Similia habet 5. Phys. lect. 2.¹⁴ Et bene nota, quod, ut detur duplex mutatio, scilicet corruptio et generatio, oportet, quod terminus a quo sit aliquid positivum, quod corruptione tollatur. Si autem terminus a quo sit privatio, eius corruptio non est distincta mutatio a generatione formae, quia privatio non corrumpitur transeundo de esse ad non esse, cum non habeat esse, sed ipsa productione formae introductae in subiecto privatio solvitur. Tunc ergo intercedit corruptio ut realis mutatio, quando ex parte termini a quo est aliquid positivum incompatibile cum termino ad quem, quod debet mutari de esse ad non esse. Et ideo, quia motus est inter duos terminos positivos, includit duplicem illam mutationem corruptionis unius et generationis alterius. Et quia est inter terminos contrarie sive positive oppositos, quae sunt accidentia (substantiae¹⁵ enim nihil est contrarium), ideo requiritur, quod subiectum motus sit ens in actu seu substantia completa, et non solum materia prima, sicut sufficit pro generatione substantiali.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Pro prima sententia arguitur: Quia actio et passio sunt distincta praedicamenta, ergo debent realiter distingui, siquidem solum entitates reales constituunt praedicamenta.

Confirmatur, quia forma fluens et manans ab aliquo agente posset ab alio emanare et in alio subiecto recipi; ergo illae dependentiae actionis et passionis variari possent in ipsa entitate formae, ergo non identificantur cum illa, sed realiter distinguuntur.

RESPONDETUR, quod ad distinctionem praedicamentorum sufficit distinctio et entitas¹⁶ modalis, sicut ubi et situs respectu substantiae aut quantitatis, et in multorum sententia relatio respectu fundamenti.

Ad confirmationem respondetur, quod dato, quod eadem numero forma posset procedere ab alio agente, solum sequitur, quod ille modus actionis et passionis posset esse alius, non tamen, quod sit realitas, et non modus. Haec enim est natura modorum, ut licet identificetur cum re, tamen possint amitti vel desinere esse ipsa re permanente, licet non possint separatim existere sine re, ut patet in ubi et situ et relationibus, quae amittuntur, vel ponuntur subiecto non pereunte, et tamen identificantur ut modi.

Pro secunda sententia arguitur ad probandum, quod motus sit genus ad actionem et passionem: Primo, quia non possunt aliter connecti actio et passio cum motu nisi secundum praedicationem essentialem, alias accidentaliter motui convenirent. Secundo, quia ipsa actio essentialiter est quaedam mutatio, quia per illam agens mutatur de non agente in agens, et similiter per passionem mutatur patiens, et habent se per modum viae et fluxus, quia non durant, nisi quamdiu effectus producitur et est in fieri, ergo habent totam rationem motus. Denique, motus non potest esse subiectum actionis vel passionis, quia non denominatur ab illis, neque enim motus dicitur agens vel patiens, ergo non tribuunt ei effectum formalem, et sic non habent illum pro subiecto, sed pro genere.

RESPONDETUR connexionem inter actionem et passionem cum motu non esse connexionem generis cum differentia vel specie, sed modi cum re modificata, ad quam requiritur intrinsece, sicut figura requirit quantitatem, subsistentia substantiam, tempus requirit motum tamquam aliquid praesuppositum essentialiter, et fides requirit obscuritatem intrinsece, non ut constitutivum, sed ut modificativum sui.

Ad secundam probationem dicitur, quod actio, etiamsi subiective sit in agente, non mutat ipsum agens tamquam motus, sed actualitas seu forma, quae constituit agens non motum, sed moventem, sicut etiam forma substantialis vel accidentalis constituit aliquid tamquam forma, non tamquam motus. Si tamen causa creata movetur ad hoc, ut agat, illa motio non est formaliter per actionem illius, sed per concursum seu auxilium causae superioris moventis.

Ad tertiam probationem dicitur, quod motus non est subiectum actionis denominative et ut quod, sed identificative et ut subiectum quo, sicut etiam relatio identificatur cum fundamento et habet illud ut subiectum identificationis, subiectum autem inhaesionis est ipsum suppositum, in quo est tale fundamentum, et similiter figura identificatur cum quantitate, sed denominat tamquam subiectum substantiam, quia¹⁷ ab ea sustentatur.

Tertio arguitur ad probandum, quod motus et actio solum distinguantur ratione, quia motus est actus activi ut ab hoc, et passivi ut in hoc. Ergo ut sit actio, non indiget nova entitate vel modo, sed tantum seipso ut dependente vel recipiente id, a quo est, sicut etiam existentia non distinguitur ab essentia, nisi ratione, quia est entitas essentiae ut producta et dependens ab agente. Deinde, quia si essent tres formalitates, actio, passio et motus, moveretur mobile tribus mutationibus, quotiescumque movetur ad unum terminum, quia recipit omnes illas. Denique, ad hoc faciunt auctoritates supra allatae ex Philosopho et D. Thoma referendo hanc sententiam ex P. Suarez.¹⁸

RESPONDETUR non indigere motum nova realitate, ut dicatur actio, sed distincta formalitate, quia in actione importatur origo ipsius motus et causalitas agentis, quae aliquid superaddit effectui; existentia autem, si non distinguitur ab essentia in sententia illorum auctorum, non est, quia importat respectum ad producens, sed quia sine existentia entitas essentiae manet in statu possibilitatis, et non ut ens reale. In quo tamen consequenter deberent dicere hi auctores, quod actio si identificatur cum re producta, non distinguitur ab ipsa nisi ratione, quia sine actione res producta est nihil, si tamen intelligitur causalitas seu actio distingui a re, quam producit, cur non etiam existentia, quae est terminus actionis?

Ad secundam probationem dicitur non moveri mobile tribus motibus, quia actio et passio non sunt motus distincti, sed conditiones seu modi unici motus, quo movetur mobile ad unum terminum.

Ad auctoritates Philosophi et D. Thomae respondetur, quod definitio motus, quando definitur, quod est actus entis in potentia etc., non est eadem cum definitione passionis. Quando vero dicitur, quod motus est actus mobilis, non definitur ibi motus, sed explicatur ordo eius ad subiectum, in quo convenit cum passione. Et quando dicit D. Thomas, quod passio non est aliud quam motus, intelligitur entitative et secundum comparationem ad subiectum, non secundum omnem formalitatem, ut explicatum est.¹⁹