Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Cum inceptio significet initium durationis et desitio finem, nihil aliud sunt termini inceptionis et desitionis quam instantia, sicut termini lineae sunt puncta, et sic tota difficultas in inceptione et desitione rerum consistit in designandis instantibus, quibus res initiatur aut finitur.

Ut autem diximus in q. 8.,¹ duo sunt modi incipiendi et totidem desinendi, scilicet intrinsce et extrinsece. Intrinsce dicitur aliquid INCIPERE, quando in aliquo instanti habet existentiam et immediate antea non habebat, et hoc vocatur «incipere per primum esse». Extrinsce dicitur incipere, quando in aliquo instanti nondum habet esse, sed immediate post habebit, eo quod talis res incipit modo temporis divisibili, non modo instantis, et ita non potest signari, ubi primo incipiat, et hoc vocatur «incipere per ultimum non esse», id est per instans, ubi ultimo non est, et immediate post incipit esse. Ex parte DESITIONIS terminus intrinscus est, quando in aliquo instanti est verum dicere: «Nunc est et immediate post non erit», et hoc est «desinere per ultimum esse». Extrinsecus modus desinendi est, quando est verum dicere: «Nunc non est et immediate antea erat», et vocatur «desinere per primum non esse», eo quod non designatur, ubi res ultimo fuit, sed ubi primo non est. Res autem spirituales licet nostro tempore et instantibus non mensurentur, quia tamen virtualiter illis coexistunt et nostro modo intelliguntur, etiam ad mensuram nostrorum instantium eas regulamus.

Circa res ergo permanentes sit PRIMA REGULA: Substantiae permanentes, sive generatione sive creatione instantanea fiant, incipiunt per primum esse, non obstante quod generationem praecedat alteratio, quae est motus.

Haec conclusio intelligitur per se et connaturaliter loquendo. RATIO EST, quia istae substantiae fiunt actione indivisibili, ergo in instanti.

Antecedens patet, quia non suscipiunt magis et minus, in quantum substantiae sunt. Neque creatio est productio per partes et per motum, cum sit totius entis productio ex nihilo, ergo instantanee producit. Quodsi produceret per motum, ita quod esset verum dicere: «Nunc non est, immediate post hoc erit», vel immediate post incipiet totum vel pars. Non totum, quia illa mensura est partibilis et habet prius et posterius, ergo prius est attingibilis pars quam totum, alias mensura attingendi non esset partibilis, ergo e contra, si non assignatur pars prior et posterior, sed totum simul non incipit modo divisibili, sed indivisibili. Si autem immediate post non incipit totum, sed pars, ergo illa actio non est factiva totius nisi mediantibus partibus sicut motus, atque adeo non est per se primo productiva totius entis.

De substantia vero, quae producitur per generationem, constat etiam produci in instanti: Tum quia substantia non habet contrarium, cum non suscipiat magis et minus; tum quia terminus per se primo generationis est aliquod totum subsistens, non ut producitur per partes, sed ut totum est, ergo non respicit productionem modo divisibili, sed indivisibili, scilicet ut totum et integrum, nec potest in quacumque parte minori et minori produci, cum exigat determinatam quantitatem, ut producatur, ut diximus supra q. 8.² Videatur D. Thomas Quodlib. 7. art. 9.³ et in hoc libro lect. 7.⁴

Statim vero se offerebat argumentum de dispositione ultima, quae fit per motum alterationis. Et in illo instanti terminante motum est verum dicere: «Non est ultima dispositio»; et in illo instanti adhuc non est verum dicere: «Nunc est forma genita», alias in illo instanti iam non esset forma corrupta, et consequenter ultima dispositio numquam esset in subiecto corrumpando, sed in generando, atque adeo non desineret forma corrupta ex vi dispositionis ultimae, quidquid autem infra ultimam dispositionem est, compatibile est cum illa. Si ergo in illo instanti est dispositio ultima, et in illo nondum est forma genita, immediate post erit, atque adeo non incipiet in instanti intrinsce.

Hoc argumentum multa tangit, quae tractanda sunt in libris de Generatione.⁵ Nunc sufficit dicere, quod ultima dispositio numquam est nisi in subiecto generando, quia semper est coniuncta ipsi formae genitae, nec producitur a sola alteratione, sed ab ipsa generatione producente formam substantialem, quia ut coniuncta illi, et non seorsum producitur. Desinit autem forma corrupta ex vi ultimae dispositionis, non quia in ipsa recipiatur, sed quia cum ipsa non compatitur, sicut etiam expellitur a forma substantiali, non simul existente cum forma corrupta, sed simul non compatiente. Quidquid autem infra ultimam dispositionem est, compatitur cum forma corrupta et in illa recipitur, sed cum advenit ultima dispositio, advenit etiam forma substantialis ut illi coniuncta et expellitur in genere dispositionis ab ultima dispositione et a forma substantiali in genere causae formalis. De hoc autem puncto in dicto loco plenius tractabitur.

Quodsi inquiras, utrum possit per creationem produci aliquid non in instanti, sed in tempore de potentia absoluta, respondetur plures id negare, ut Vazquez 1. partis 2. tom. disp. 229. cap. 10. n. 45. Alii contra sentiunt posse creari in tempore. De quo videri potest Cursus Carmel. hic disp. 26. q. 4. § 2., Fuente 6. Phys. q. 2. diffic. 3. art. 3. et alii.

Veritas tamen est utramque sententiam quoad aliquid veram esse. Nam si intelligamus posse aliquid creari in tempore quantum ad mensuram intrinsceam creationis vel rei productae, hoc repugnat, quia illa entitas et actio ab intrinsce habent incipere modo indivisibili. Si vero loquamur de successione extrinseca, id est de mensura coexistente extrinsece tempore divisibili, sic non repugnat creari aliquid a Deo in instanti correspondente tempori nostro divisibili, sicut substantia indivisibilis angeli coexistit spatio et tempore divisibili, modo tamen indivisibili ex parte sui. Sic ergo non repugnat immediate post instans nostri temporis aliquid creari a Deo, non quidem in instanti eiusdem temporis, quod non immediate sequitur, sed in instanti alterius mensurae, quod aequivalet nostro tempori, v. g. in mensura aevi. An vero possit similiter annihilari vel desinere substantia in mensura temporis, statim dicemus.

SECUNDA REGULA SEU CONCLUSIO: Res permanentes desinunt per primum non esse connaturaliter loquendo, etiamsi desinant per annihilationem, supernaturaliter autem seu praeternaturaliter non repugnat aliquid desinere per ultimum esse.

PRIMA PARS quantum ad annihilationem probatur, quia annihilatio est suspensio totius concursus, quo res fuit creata et conservatur in esse. Hic autem cum modo indivisibili detur, eius suspensio connaturaliter fit in instanti, sicut creatio in instanti fit. Si autem suspenditur concursus in instanti, in eodem instanti intrinsce desinit creatura. Neque enim potest suspenso concursu in eo instanti durare et immediate post desinere, atque adeo erit verum dicere in illo instanti: «Nunc non est creatura et immediate ante erat». Hoc autem est desinere per primum non esse, quia tunc primo non est. Si autem desineret per ultimum esse, esset verum dicere: «Nunc est et immediate post non erit»; atque adeo esset verum dicere: «Sine concursu Dei in hoc instanti creatura est, et immediate post ablatum concursum non erit». Ceterum quia potest Deus suspendere suum concursum non in instanti nostro, sed immediate post illud, quia immediate post libere continuat et potest non continuare, ideo si immediate post instans tollat concursum, desinet per ultimum esse dicendo: «Nunc est, immediate post non erit». Quae regula nullo modo potest negari, licet aliqui auctores oppositum dicant, fortasse mutatis terminis.

SECUNDA PARS conclusionis intelligitur de re, quae desinit ad generationem alterius incipientis per primum esse. Nam si aliqua forma incipiat per ultimum non esse, tunc illa, quae desinit ad eius inceptionem, necessario desinit per ultimum esse, eo quod desinit immediate post instans sic enim aliud incipit. Ex hoc probatur conclusio posita, quia tales res permanentes desinunt ad generationem alterius, ita quod idem est instans generationis unius et desitionis alterius. Et ita si res generatur per primum esse, necessario desinit res corrupta per primum non esse, alias esset verum dicere: «Nunc est res illa, immediate post non erit», si desineret per ultimum esse; sed in illo nunc res est generata. Ergo esset simul in eodem instanti forma genita et corrupta, vel si in illo nunc non est forma genita, sed immediate post erit, non generabitur in instanti per primum esse, sed in tempore per ultimum non esse, cuius oppositum ostendimus.

Ex quo sequitur, quod quando incipit motus per ultimum non esse dicendo: «Nunc non est motus, immediate post erit», talis motus non excludit necessario formam, quae toto tempore antecedenti quievit, sed incipit excludere. Compatitur enim motus ad unam formam cum retentione oppositae, licet via corruptionis, sicut aegritudo cum vita et frigus cum calefactione movente ad calorem.

DICES primo: Repugnat, quod substantia desinat per primum non esse, si desinit per annihilationem, quia totum illud esse est indivisibile, et suspensio concursus est indivisibilis; ergo desinit ad modum instantium. Sed instantia desinunt per ultimum esse; ergo talis substantia, quae desinit per annihilationem, desinit per ultimum esse.

Secundo: Nulla res permanens nec per se, neque per accidens, nec etiam supernaturaliter potest desinere per ultimum esse. Nam quod desinit per ultimum esse, habet totum non esse in tempore, quia est verum dicere: «Nunc est, immediate post non erit»; immediate autem post est tempus. Sed hoc non potest convenire rei permanenti, quia convenit ei totum suum esse indivisibiliter, ergo non esse, quod est eius oppositum, etiam indivisibiliter debet poni, quia id, quod tollit, indivisibile est, ergo non in tempore.

Tertio: Res successiva nec de potentia absoluta potest incipere aut desinere in instanti per ultimum esse. Si enim esset in instanti, non haberet partem post partem, quod est contra quidditatem successivi; ergo non potest verificari, quod sit in instanti. Ergo etiam res indivisibilis non potest verificari, quod sit in tempore.

Ad primum negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod indivisibile formale, ut instans, solum desinit per ultimum esse, indivisibile autem subiective et materialiter, scilicet id, quod est subiectum indivisibilis durationis, bene potest desinere per primum non esse, si desinit annihilatione. Instans autem desinit annihilatione, sed successione temporis, quia in instanti, quo est, non potest annihilari, desinit ergo immediate post, et⁶ immediate post non est instans, sed tempus, quod est per ultimum esse. Res ergo, quae annihilatur, desinit ipsa annihilatione in instanti, in quo suspenditur concursus, non immediate post, atque adeo per primum non esse. Neque est necesse, quod primum non esse sit privativum, id est adiunctum generationi alicuius rei; sufficit, quod sit pura negatio essendi.

Ad secundum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod bene potest non esse rei indivisibilis dari in tempore, et non in instanti intrinsce. Imo quod desinit per ultimum esse, non habet ipsum non esse in instanti, sed immediate post, quia non esse non mensuratur duratione sicut ipsum esse nisi per accidens, quando sequitur ad inceptionem alicuius esse, per cuius inceptionem aliquid corrumpitur; tunc enim desinit res in instanti, in quo primo opposita generatur et est. Secus est, si Deus suspendat concursum in tempore, et non in instanti; tunc enim desinit per ultimum esse, ut dictum est.

Ad tertium respondetur, quod motus non posset intrinsce mensurari duratione indivisibili, quia sic destrueretur ratio motus, quae petit partem post partem; instans autem habet negationem partium. Nec potest coexistere instantaneae durationi, nisi sit instans aequivalens multo tempori, sicut est instans aevi, quod tamen non correspondet motui, ut propria et adaequata mensura, sed inadaequata; multa enim successiva coexistunt instanti angelico. Et similiter res indivisibiles, licet intrinsce non possint mensurari mensura divisibili et successiva temporis, bene tamen extrinsece coexistendo in mensura indivisibili, quae aequivalet et coexistit multo tempori, ut explicatum est.