Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

NOMINE concursus physici non intelligimus concursum solum pertinentem ad ens naturale et mobile, neque, ut putavit Suarez libro 3. de Auxiliis cap. 7., concursum coarctantem ad unum, ita ut sub illo causa creata amittat potentiam ad aliud. Sed nomine concursus physici intelligimus duo: Primo motionem non metaphoricam neque fictam neque solum moralem, qualis fit persuasione vel propositione obiecti, sed illam, quae fit secundum realem activitatem, quo sensu accipitur haec vox physica seu naturalis apud sanctos Patres, ut patet in D. Cyrillo in defensione tertii anathematismi contra Nestorium et habetur in Concilio Ephesino in 4. appendice 5. tomi cap. 1.¹ Secundo intelligimus nomine talis concursus illum, qui nullo modo immutat modum operandi causae inferioris, sive sit modus operandi indifferenter sive necessario, sed conservat illum, solum autem tollit indeterminationem et suspensionem ad agendum.

Et inadvertenter P. Suarez libro 1. de Auxiliis cap. 11. n. 3. in fine dixit neutiquam reperiri apud D. Thomam causam primam determinare secundas ad omnes actiones earum, multoque minus reperiri apud D. Thomam mentionem physicae praedeterminationis. Oppositum tamen evidenter constat. Dicit enim D. Thomas 2. Phys. lect. 8.² super textum 48.,³ «quod sicut potentia motiva, quae est ad utrumlibet, non exit in actum, nisi per potentiam appetitivam determinetur ad unum, ita nihil, quod est ad utrumlibet, exit in actum, nisi per aliquid determinetur ad unum, quia id, quod est ad utrumlibet, est sicut ens in potentia; potentia autem non est principium agendi, sed solum actus. Unde ex eo, quod est ad utrumlibet, nihil sequitur nisi per aliquid aliud, quod determinat ad unum». Constat⁴ autem omnes causas creatas esse ad utrumlibet, saltem quoad plures actiones individuas, licet sint determinatae quoad speciem. Qui locus manifestissimus est pro isto praevio concursu determinante causam, ut agat. Idemque confirmat S. Doctor 1. p. q. 19. art. 3. ad 5.; ubi inquit, «quod causa, quae de se est contingens, oportet, quod determinetur ab aliquo exteriori ad effectum»; ubi loquitur de determinatione causae ante ipsum effectum, quae uno nomine vocatur praedeterminatio. Et sic illam vocat S. Dionysius 5. cap. de Divinis Nominibus⁵ et ibi S. Thomas lect. 3.,⁶ ubi dicit «voluntatem divinam esse existentium praedeterminativam et effectivam». Ac denique videri potest S. Thomas in q. 3. de Potentia art. 7. ad 7.,⁷ ubi praeter formam et virtutem collatam rebus naturalibus dicit «aliquid per modum incompletae motionis et ad modum esse intentionalis superaddi Deo ipsi causae, ut agat». Qui locus adeo est expressus, ut P. Suarez cit. loco n. 6. non invenerit, quid respondeat ad illum, nisi quod D. Thomas tacite retractavit sententiam, quia praetermisit in aliis locis hanc motionem, quam in isto loco posuit, quasi vero hoc sit retractare sententiam, non in omnibus locis eam explicare; praeterquam quod in 1. 2. q. 110. art. 2. dicit D. Thomas a Deo movente aliquid fieri in anima per modum motus, licet non per modum qualitatis ad volendum vel agendum.

Cum ergo constet apud D. Thomam et auctores probatos, quid nomine praedeterminationis et concursus praevii intelligatur, restat videre, an ita sit, quod detur et requiratur ad omnem actionem causae creatae. Et quidem generaliter loquendo communissime receptum est apud Philosophum, quod causa secunda non operatur nisi ut mota et applicata a prima ad agendum. De quo videri potest D. Thomas 1. p. q. 105. art. 5. et 1. 2. q. 67. art. 1. ad 3. et q. 109. art. 1., 3. Contra Gent. cap. 67. et alibi saepe. Et quod iste motus, quo causa secunda movetur, debeat in ipsa causa antecedere actionem effectus, siquidem movetur, ut agat, etiam apertissime tradit Scotus in 1. dist. 2. q. 2. § Ostenso⁸ et dist. 8. q. 5. § Ad argumenta.⁹

TOTA DIFFICULTAS consistit in explicando istam motionem praeviam, ut causa ipsa dicatur mota a Deo et applicata ad agendum. Circa quod est maxima varietas et concertatio auctorum, quorum tamen SENTENTIAE ad tria praecipua capita reduci possunt:

Prima existimat non dari alium concursum seu motionem distinctam a concursu simultaneo, qui dicitur esse motio causae inferioris secundum quamdam prioritatem virtualem, quatenus ille concursus est superior et dignior, et a quo dependet concursus causae inferioris. Et ratione huius dependentiae et prioritatis dicitur causa secunda determinari et applicari seu praemoveri a prima, non tamen requiritur distinctus concursus imprimens aliquid ipsi causae, quo actuetur et compleatur ad agendum, nisi forte indigeat aliqua virtute, quae a Deo vel ab alia causa sibi conferenda sit, quia de se non habet sufficientem virtutem. Ita videri potest apud P. Suarez disp. 22. Metaph. sect. 2., praesertim a n. 48., Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 9. sect. 2., Molinam in Concord. q. 14. art. 13. disp. 26., Bellarminum libro 1. de Gratia et Libero Arbitrio cap. 15. et 16. et Lorcam 1. 2. sect. 4. disp. 35. et sect. 6. disp. 20., Cabero in praesenti, Martinez et alios.

Secunda sententia est schola Scoti, qui simpliciter admittit praemotionem in causa creata antecedenter ad concursum simultaneum, non tamen constituit aliquid physice impressum ex tali motione in causa creata, sed Deum per solam efficaciam sui decreti quasi per quamdam sympathiam et morale imperium movere causas secundas, sicut anima movet manum, hac sola differentia servata, quod causam liberam movet mediante cognitione, ceteras vero causas motione immediata. Ita videri potest apud Fuente 2. Phys. q. 5. diffic. 3. art. 3.

Tertia sententia simpliciter fatetur dari praemotionem distinctam a concursu simultaneo, quae physice et realiter ponit et imprimit aliquid in ipsa causa inferiori, estque complementum et applicatio ad agendum, non per modum virtutis in actu primo, sicut dantur habitus, sed per modum ultimae determinationis et applicationis actus primi ad secundum. Ita communiter Schola D. Thomae et eius discipuli, tam recentiores quam antiqui. Licet enim pro opposita sententia citetur ab aliquibus Caietanus 1. p. q. 19. art. 8.¹⁰ et Conradus 1. 2. q. 79. art. 1., dum inquiunt primam causam non operari praevia motione, aut non praecedere motionem Dei voluntatem, cum aliquis vult. Ceterum in his locis solum dicunt contra Scotum, quod non prius attingit Deus in aliquo instanti ipsum actum causae secundae quam ipsa causa secunda. Quod vero causa secunda applicetur a Deo et coniungatur actui, ut operetur, quod pertinet ad praedeterminationem, eisdem locis affirmant praefati auctores paulo post illa verba, et Caietanus etiam 1. 2. q. 109. art. 2.¹¹

DICO ERGO PRIMO: Causae secundae antecedenter ad influxum et actionem, qua producunt effectus, indigent aliqua praevia motione causae primae, qua applicentur ad agendum.

Haec conclusio sumitur ex locis D. Thomae supra¹² cit. RATIO AUTEM ET FUNDAMENTUM sumitur ex duobus: Primo ex indeterminatione causae secundae, secundo ex potentialitate eius ad operandum.

Et primum constat ex eo, quod causae secundae possunt producere diversos effectus, vel¹³ diversos specie sicut potentiae cognoscitivae et volitivae, vel saltem diversos in individuo ut quaecumque virtutes activae. Neque enim virtus aliqua creata permanens datur solum ad unam actionem et effectum, alioquin in illo producto evanesceret virtus utpote iam otiosa, et ita solum se haberet per modum transeuntis sicut virtus instrumenti et quaecumque motio ad unum tantum actum. Imo in hoc praecipue differt concursus iste praevius seu auxilium efficaciter movens ab eo, quod solum dat sufficientiam et virtutem, quod sufficiens non solum respicit unum actum in individuo, sed speciem actus, ad quem dat virtutem, efficax autem respicit determinationem in individuo. Omnis ergo causa creata de se indeterminata est ad diversas actiones et effectus in individuo.

Secundum vero constat, quia causa secunda ita est in potentia ad operandum, quod indiget mutari in se, ut de facto operetur, siquidem non semper operatur in actu. Ergo necesse est, quod ut operetur, aliter se habeat; si enim eodem modo se habet sicut antea, manebit in potentia operans, quia antea in potentia erat operans. Nec potest mutari per ipsam operationem, quia mutatur, ut operetur; et operatio non mutat agens active, sed passum, ut probatur in 3. Phys.¹⁴ Et est manifestum, quia operatio non exit ab aliquo, nisi prout est in actu; unumquodque enim operatur prout in actu et patitur prout in potentia. Ergo¹⁵ si antea erat in potentia, non poterit ex vi illius operari, nisi prius reducatur ad actum illa potentialitas et sic mutetur. Constat autem, quod in quantum operatur agens, non mutatur a sua operatione effective; sic enim pateretur in quantum operans. Ergo si mutatur, est antecedenter ad actionem.

EX QUIBUS PRINCIPIIS DEDUCITUR necessariam esse aliquam motionem praeviam in omni causa creata antecedenter ad eius actionem et concursum simultaneum Dei, quia omnis causa creata indiget aliqua mutatione ad hoc, ut operetur, quia est indeterminata ad hanc vel illam actionem in singulari, et est in potentia ad operandum, cum non semper actu sit operans. Ergo indiget ab aliqua causa reduci in actum et determinari, siquidem a causa existente in potentia et indeterminata non exit effectus in actu et determinatus. Sed non potest a seipsa determinari et immutari, neque ab alia causa creata, neque a concursu simultaneo Dei, ergo ab aliqua motione praevia.

Non a seipsa, quia est in potentia ad agendum et indeterminata; ergo non potest se reducere de potentia in actum, quia sic deberet supponi in actu determinante, unumquodque enim reducitur de potentia in actum per aliquem actum. Et si supponitur esse in actu, ut se moveat, rursus iste actus non est primo se movens, sed motus ab alio, alias esset movens non motum, quod est Deus.

Neque per ipsam operationem, ad quam movetur, potest reduci de potentia in actum, quia ista operatio est id, ad quod ipsa causa indiget determinari et applicari; ergo implicat, quod per ipsam applicet et moveat ad seipsam.

Nec potest ista applicatio et motio fieri ab alia causa creata, quia licet requirantur plures conditiones procedentes a causis creatis, ut determinetur aliqua causa, tamen omnes illae causae cum sint creatae, sunt etiam in potentia ad operandum et indigent simili applicatione et motione. Et cum non sit processus in infinitum, oportet, quod tandem a Deo fiat ista motio et applicatio, et sicut fit in illis causis, ita et in reliquis aliis, quia omnes aeque subiciuntur Deo, praeterquam quod etiam positis omnibus illis conditionibus aliquae causae adhuc manent indeterminatae ad agendum, ut causae liberae, aliae non sufficienter determinatae ad hanc numero actionem vel effectum. Ergo oportet, quod haec determinatio tandem reducatur in Deum, ad quem pertinet dare ultimam actualitatem ad operandum.

Nec sufficit concursus Dei simultaneus, quatenus dignitate et perfectione prior est, quia ista maior dignitas et perfectio vel reddit causam creatam reductam de potentia ad actum et determinatam ad operandum vel non. Si non reddit, manet causa tam indisposita ad operandum sicut antea, utpote non sublata potentialitate et indeterminatione. Si vero reddit determinatam, ergo iam non est solum concursus simultaneus, sed etiam praevius, quia habet effectum praevium, scilicet in ipsa causa, movendo illam ante actionem et effectum. Quare simultaneus concursus quatenus simultaneus cum non influat nisi in effectum et identificetur cum actione causae creatae, non magis potest ipsam causam creatam actuare et movere quam ipsamet actio causae creatae.

DICO SECUNDO: Haec applicatio et praevius concursus aliquid physicum relinquit in causa, quam movet, et non solum est assistentia extrinseca vel moralis motio aut sympathia.

Deducitur ex locis D. Thomae supra¹⁶ cit. praesertim q. 3. de Potentia art. 7. ad 7.¹⁷ et 1. 2. q. 110. art. 2., ubi inquit ex motione divina relinqui motum in anima, quia actus moventis in moto est motus. Et 1. 2. q. 79. art. 2. inquit, «quod omnis actio causatur ab aliquo, quod est in actu, quia nihil agit nisi secundum quod est in actu. Omne autem ens actu reducitur in primum actum, scilicet in Deum, sicut in causam, qui est per suam essentiam actus. Unde relinquitur, quod Deus sit causa omnis actionis, in quantum actio est». Ubi non loquitur S. Thomas de concursu simultaneo, quia iste non est causa actionis, sed idem cum ipsa actione et solum est causa effectus. Loquitur ergo de concursu praevio, qui est causa actionis creatae. Sed dependentia actionis ab eo, quod est in actu, non est dependentia moralis vel metaphorica, sed physica, et fundatur in reductione entis in actu ad primum actum, qui est Deus, quae reductio est physica secundum veram et realem causalitatem et dependentiam omnis entis a primo ente, quae dependentia moralis non est. Ergo S. Thomas non potest intelligi de causalitate morali et metaphorica, sed de physica.

ET FUNDAMENTUM SPECIALE huius conclusionis est, quia ex vi illius sympathiae aut voluntatis efficacis Dei ad intra vel resultat aliqua mutatio ad extra in creatura vel non. Si resultat, ergo non est mera assistentia extrinseca et moralis sympathia, sed realis et vera mutatio tamquam effectus impressus a Deo ad extra. Si non resultat aliqua mutatio, ergo intrinsecum huius causae creatae manet ita immutatum sicut antea, et cum antea esset intrinsece in potentia et indeterminata, etiam post illam extrinsecam assistentiam in eadem potentialitate et indeterminatione intrinsica manebit. Ergo a principiis intrinscis talis causae creatae non poterit dimanare actio, quantumcumque ponatur illa extrinseca assistentia. Sed non dicitur causa creata agere, nisi ab eius intrinsica virtute et potentia dimanet actio, quia ipsa virtus intrinsica est, quae dicitur agere. Ergo si per illam sympathiam et assistentiam extrinsecam nihil de intrinsica potentialitate tollitur, non remanet causa illa intrinsice disposita ad agendum.

Nec obstat exemplum de sympathia et motione, qua manus movetur ab anima, tum quia adhuc est incertum, an ista motio fiat solum¹⁸ per extrinsecam sympathiam, an per aliquam impressionem physicam; tum etiam quia est longe dispar ratio, quia potentia manus motiva et voluntatis imperativa radicantur in eadem anima, et sic non requiritur, quod una influat in aliam, sed sufficit, quod anima in utramque. Deus autem est principium movens extrinsecum, in quo non inhaeret virtus creata. Unde oportet, quod ipse influat hanc motionem in causa creata, praesertim quia hoc, quod est causam creatam esse motam et applicatam ad agendum, est aliquid novum in rerum natura, et non per aliquid novum ex parte Dei, quia est immutabilis, ergo per aliquid novum extra Deum et non nisi in causa creata. Ergo oportet, quod illa realiter et physice sit mota a Deo.

Nec sufficit concursus simultaneus Dei, ut dictum est, tum quia iste concursus simultaneus non movet causam, sed solum est ad effectum; tum quia est idem cum actione creaturae, et sic non magis movet creaturam quam ipsamet actio eius, quae non potest movere causam, a qua egreditur, ut agens est, sed passum, in quo recipitur; tum denique, quia simultaneus concursus non subordinat causam creatam Deo, sed effectum, et propter dependentiam effectus a causa prima datur concursus simultaneus. Ergo ex vi illius non potest Deus efficere, quod causa secunda agat, sed solum poterit impedire effectum, si non velit dare concursum, non vero inclinare causam et facere, ut operetur.

Et ex hoc profundius aperitur necessitas ponendi istum concursum praevium, etiam pro aliis materiis theologicis. Nam si solum causa secunda est dependens a Deo ratione concursus simultanei, quatenus non potest effectus fieri nisi dependenter a Deo, non tamen quia in ipsam causam Deus imprimat et moveat, ut operetur, sequitur, quod in producendo isto effectu causa secunda debeat Deus expectare operationem causae secundae, ut efficaciter velit eius effectum, nec possit ex sua propria virtute facere, quod causa secunda efficiat nisi mediantibus aliis causis, per quas talem causam moveat et inclinet, v. g. solum media persuasione aut propositione obiecti, quod totum morale est et contingens, non simpliciter et infallibiliter efficax, licet possit impedire effectum, si velit, suspendendo concursum suum. Quod exemplo potest fieri manifestum. Sit enim casus, quod Deus velit Petrum elicere actum amoris vel assensum fidei, qui actus non potest a solo Deo fieri, sed simul a causa secunda. Si illa causa secunda non subordinatur Deo nisi ratione effectus exequendi, non vero ex parte ipsius causae, quia debet moveri a Deo ut actum eliciat, ergo non poterit Deus velle illum effectum nisi expectando, quod ipsa causa secunda velit et cooperetur, si dederit Deus simultaneum influxum, quia talis influxus non est in causam, ut velit, sed in effectum, in quem influit simul cum influxu ipsius causae secundae. Non ergo habet potestatem in causam secundam, ut efficiat, sed in effectum, si causa secunda etiam efficiat. Unde nisi ipsa causa secunda velit, frustra ille concursus simultaneus operatur, imo non operatur, cum sit idem cum influxu ipsius causae secundae, et sic frustra Deus miserebitur, nisi nos velimus, quod expresse negat Augustinus libro 1. ad Simplicianum q. 2.¹⁹ Et non minus dicetur, quod est Dei miserentis quam hominis volentis et currentis, quod tamquam magnum absurdum infert Augustinus in Enchiridio cap. 32.²⁰ «Si recte», inquit, «dictum est, non volentis hominis, sed miserentis est Dei, quia id voluntas hominis sola non implet, cur non et e contrario recte dicitur, non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet?». Quod tamen, ut ibi subdit, «nullus christianus dicere audebit». Qui autem solum ponunt concursum simultaneum, et non praevium in ipsam causam, quae praeparatur seu applicatur a Deo, non possunt dicere, quod est solius Dei miserentis, sed etiam hominis volentis, quia scilicet ex utroque fit, id est ex voluntate hominis et misericordia Dei, et quousque velit homo, non sufficit inclinare illum concursus simultaneus, qui cum ipso actu identificatur, non ad illum inclinat ipsam causam.²¹

DICES sufficere solum misericordiam Dei, non ratione praevii concursus physici, sed moralis, id est mediante aliqua cogitatione moraliter inclinante.

Sed contra, tum quia in aliis causis, quae non operantur cognitione, haec moralis inclinatio locum non habet, et habet locum argumentum factum, quod Deus sua virtute non poterit inclinare causam, contingentem v. g. aut necessariam, ad operandum nisi mediis causis aut virtute creata; tum quia illa moralis motio de se fallibilis est et contingens, nec nisi extrinsece allicit. Ergo ut certo moveat, expectat volitionem nostram, nec nisi dependenter ab ea certam habet motionem et inclinationem; ergo perinde est recurrere ad hanc motionem ac dicere, quod expectat Deus voluntatem nostram et frustra miseretur, nisi nos velimus, quantum ad certitudinem movendi.

Scio non deesse, qui concedant in hoc concursu, quo Deus cum causa secunda operatur, dependere Deum quodammodo a creatura in operando in hoc sensu, quia actio Dei, qua cooperatur creaturae, ab ea sane dependet, ergo etiam Deus ut ea operans. Quod expressis verbis concedit Martinez Phys. q. 4. in 3. consectario et oppositum sentientes stolidos vocat. Sed stoliditati huic parcamus; scriptum est enim: «Qui contumeliam profert, insipiens est».²² Excessit autem ille auctor attribuens actioni Dei, qua cooperatur, dependentiam a creatura. Licet enim identificetur concursus Dei cooperativus cum actione creaturae, non tamen ut dependens a creatura, quia non causatur a creatura, sed a solo Deo. Non potest autem dependere a creatura, nisi ab ea aliquo modo causetur vel derivetur aut esse ab ea accipiat, cum e contra sit, quia creatura et eius operatio a Dei actione pendent illique subiciuntur. Cum autem non ponat praevium concursum in creaturam, sed solum simultaneum, si in hoc dependet Deus a causa creata in operando, omnino destruitur subordinatio causarum a Deo et inciditur in illa inconvenientia toties a B. Augustino explosa, frustra Deum misereri, si homo non velit; siquidem Deus non habet alium concursum quam simultaneum apud hunc auctorem, et in hoc non solum expectat, sed dependet a creatura, ut habeat effectum volendi. Ergo²³ frustra Deus vult, nisi homo velit, nec minus dependet operatio Dei a creatura, quam creaturae a Deo. Nec apparet, quomodo salvetur illa doctrina Catechismi Pii V. p. 1. de primo Symboli art. n. 22., ubi dicitur: «Non solum Dominus universa, quae sunt, providentia sua tuetur atque administrat, verum etiam, quae moventur et agunt aliquid, intima virtute ad motum atque actionem ita impellit, ut quamvis secundarum causarum efficientiam non impediat, praeveniat tamen, cum eius occultissima vis ad singula pertineat». Cum quibus verbis nescio quomodo stant verba huius auctoris in primo consectario scilicet causam primam et secundam usque adeo simul concurrere in effectum, ut neutra alteram praecedat. Cui ergo credemus, huic auctori dicenti: «Neutra praecedat», an Pio V. dicenti: «Ita impellit, ut praeveniat»?

DICO TERTIO: Praevius iste concursus realiter movens causam secundam non est qualitas aliqua per modum virtutis in actu primo, nec aliquis actus seu effectus ab ipsa causa secunda procedens, quo se moveat ad alium actum, sed est quaedam motio Dei, non dans activitatem, sed activitatis applicationem ad effectum, et si est qualitas, est per modum motionis et transeuntis.

Pro istius conclusionis intelligentia est advertendum varias esse sententias etiam inter thomistas de isto praevio concursu seu motione, quid sit, et praecipue ad tres reducuntur. Quidam ponunt non esse aliquid creatum et de novo productum in creatura, sed solum decretum seu voluntatem Dei efficacem extrinsecus assistentem, quo statim movetur creatura quasi quadam sympathia et naturali subiectione ad Deum. Alii distinguunt de causa libera et non libera, et hanc secundam dicunt praemoveri motione aliqua seu qualitate recepta in ipsa creatura, liberam vero in his, in quibus seipsam movet. Priorem actum, quo excitatur voluntas, dicunt esse motionem praeviam ad secundum, ad quem excitatur; primus vero actus, quo excitatur, est ex motione divina, ipse autem actus excitans elicitus est a potentia. Tertii dicunt istam motionem absolute in omnibus causis esse aliquam motionem a Deo derivatam seu qualitatem per modum motionis, qua virtus creata applicatur ad suam operationem tollendo indeterminationem et potentialitatem eius ad operandum.

Inter has sententias haec ultima est certior in sensu Divi Thomae.

Prima enim iam supra²⁴ impugnata est, et potest applicari illi ratio, qua probat D. Thomas 2. 2. q. 23. art. 2. contra Magistrum caritatem non esse ipsum Spiritum Sanctum, sed aliquem effectum eius in anima, quia caritas secundum Augustinum est motus animi ad fruendum Deo propter ipsum. Sed motus animi est aliquid creatum in anima, ergo et caritas. Quae probatio omnino deficit, si Deus solo suo decreto efficaci sine aliquo de novo producto sufficienter potest aliquam causam movere. Quare sicut Deus ad constituendam aliquam causam in actu primo operativam, non potest id facere solo suo decreto non ponendo aliquam virtutem in causa, ita ad applicandum et movendum causam istam et virtutem ad actum secundum, non sufficit decretum Dei prout aeternum, sed aliqua mutatio eius in tempore.

Secunda vero sententia deficit, tum quia in causis naturalibus, de quibus in praesenti agimus, coincidit cum tertia sententia; tum etiam quia in causis liberis etiam respectu actuum deliberatorum non sufficienter procedit, quia illic primus actus voluntatis non potest esse ipsa operatio et causalitas Dei; procedit enim et elicitur a creatura, et consequenter non potest procedere sub illa universalitate et illimitatione, qua procedit a Deo, sed est id, quo causa creata in suo genere se movet, scilicet per modum moventis creati, quae motio non est confundenda cum motione, qua movetur a Deo. Et praeterea vel ille actus, ut elicitur a creatura, habet omnimodam infallibilitatem ad actum sequentem vel non. Si non habet, ergo non est motio et auxilium divinum, quia hoc infallibiliter movet, cum sit operatio causae infallibilis, alioquin ad cognoscendum infallibiliter actum sequentem non sufficeret Deo inspicere virtutem et concursum suum, sed ipsam creaturam, ut a qua dependeat illa infallibilitas, quod negant isti auctores. Si vero habet infallibilitatem, ergo redditur infallibilitas divini concursus ex causa creata, siquidem est infallibilis ille actus, prout elicitur a voluntate creata, et non ratione alicuius superadditi a Deo. Quod est impossibile, cum illud principium sit mutabile et contingens, non infallibile et certum, imo ad cognoscendum aliquid infallibiliter non inciperet Deus ex decreto suo et auxilio, sed ex ipsa operatione causae creatae, siquidem ab ipsa infallibilitatem habet, quod est praescire effectum antecedenter ad decretum et²⁵ uti Deum scientia media, quam negant hi auctores.

Quare relinquitur tertia sententia, quae sine dubio est Divi Thomae q. 3. de Potentia art. 7. ad 7.,²⁶ ubi inquit, «quod virtus naturalis, quae est rebus in sua constitutione collata, inest eis ut quaedam forma habens esse ratum et firmum in natura, sed id, quod a Deo fit in re naturali, quo actualiter agit, est ut intentio sola habens esse quoddam incompletum per modum, quo colores sunt in aere et virtus artis in instrumento artificis». Et 1. 2. q. 110. art. 2. dicit, «quod istud auxilium non est qualitas, sed motus quidam animae, quia motus moventis est in moto». Ubi nomine motus non intelligitur esse actus elicitus, sed aliqua inspiratio recepta, ut eliciatur, quia motus in mobili recipitur, non elicitur in quantum²⁷ motus est. Similiter nomine qualitatis intelligit qualitatem permanentem et quasi habitualem, non autem negat esse qualitatem per modum motionis transeuntis, sicut virtus instrumenti et colores in aere, qui non sunt motus, nec potest esse motus ad qualitatem quasi via et tendentia ad ipsam, quia sic illa motio Dei haberet terminum, ad quem tendit, qui esset causalitas per modum permanentis, et sic permanenter causa secunda esset applicata ad operandum, neque apparet, quaenam esset illa qualitas sic producta. Si ergo non est motus ad qualitatem, restat, quod sit qualitas per modum motus.

QUODSI INQUIRAS, quem effectum formalem habeat ista qualitas seu motio, respondetur istam motionem neque posse esse actum secundum, scilicet operationem ipsam causae creatae, siquidem ista motio est praevia ad talem operationem et movet ad illam. Non ergo est ipsa actio causae creatae; haec enim non potest movere causam ut agentem, sed passum. Similiter non potest esse virtus per modum actus primi. Haec enim datur per modum permanentis in ipsa causa vel saltem per modum sufficientiae, ita quod sine ipsa causa non est sufficienter constituta in ratione principii operativi. Nos autem loquimur in praesenti de concursu praevio supponente causam sufficienter potentem et virtuosam ad agendum, et sic iste concursus non dat virtutem in actu primo. Unde in hoc praecipue distinguitur auxilium dans sufficientiam et dans efficaciam, quod sufficientia dat virtutem in actu primo, quae respicit non aliquem actum in individuo tantum, sed ipsam speciem actionis, et ista deservit pro aliis actibus in singulari. At vero praevius iste concursus determinat ad actum individuum in singulari, et sic non dat virtutem in actu primo, quae deserviat ad varia individua. Unde restat, quod sit applicatio quaedam actus primi ad secundum, sicut applicatur et coniungitur instrumentum ad operandum effectum principalis agentis. Quo nomine etiam ipsam declarat S. Augustinus libro 1. ad Simplic. q. 2.²⁸ inquiens «non defuisse Deo modum, quo mentem Esau ad credendum applicaret voluntatemque coniungeret».

Sed est duplex applicatio, altera causae efficientis cum subiecto seu materia, sicut ignis applicatur ligno, altera unius efficientis cum alio efficiente, sicut duae partiales causae vel causa inferior et superior, ut sol cum homine ad generationem hominis, et similiter Deus cum causa secunda, qui magis intime coniungitur quam quaelibet alia causa, eo quod magis ab illo dependent omnes causae. Ex coniunctione autem causae inferioris ad superiorem inferior semper confortatur et perficitur, et ita cum Deus sit causa summae actualitatis, et perfectionis nullam habens potentialitatem, consequenter relinquit causam creatam maxime actuatam et reductam in actum sublata omni potentialitate et indeterminatione ad agendum, quod ex propria virtute non habebat, quia virtus creata quantumcumque sufficiens in actu primo, semper est indeterminata et in potentia ad hoc vel illud singulare. Et licet possit in quodcumque singulare ut contentum sub specie illius rei, ad quam habet virtutem, tamen propter indifferentiam talis virtutis deest illi non aliqua virtus ad agendum hoc singulare, sed aliqua determinatio virtutis.

Et hinc nascitur effectus formalis, quem praebet talis motio divina. Reddit enim causam applicatam et determinatam ad operandum nihil immutando de modo, quo causa secunda nata est operari, ita quod si causa secunda operatur necessario, dat illi determinationem ad operandum actionem singularem, et simul dat illi, ut per modum necessitatis operetur. Si autem operatur contingenter vel libere, dat illi determinationem ad actum individuum, et similiter modum operandi mutabiliter et indifferenter conservat. Neque enim ulla est repugnantia, quod sicut ex divina participatione descendit in causam creatam, quod operetur talem substantiam actus et quod operetur tali modo, scilicet cum indifferentia vel mutabilitate ad oppositum, ita aliqua motio vel qualitas divini concursus descendat a Deo, quae utrumque faciat, et tollere indifferentiam potentialitatis, qua ipsa causa erat suspensa et indeterminata, et conservare indifferentiam virtutis seu modi agendi sine coactione ad unum. Et sic facit operari non solum talem actum, sed operari libere et contingenter, hoc enim totum infallibile est. Utriusque enim est causa et radix divina operatio multo magis quam ipsa nostra anima et voluntas, iuxta illud Augustini lib. de Corrept. et Grat. cap. 14.²⁹: «Magis habet Deus in potestate sua voluntates hominum quam ipsi suas», quod est praemotionem illam esse infallibilem ut quod et ut effectus Dei, mutabilem autem et contingentem ut quo, id est quod se habet³⁰ ut ratio operandi contingenter aut libere³¹ ipsius creaturae. Et ita antecedentia huius motionis, licet sit suppositio antecedens, non tamen est suppositio necessitans, sed antecedens influendo et causando ipsum modum libertatis in actu et determinatam substantiam actus. Et ideo non tollit libertatem ista antecedentia determinans, sed causat illam in actu et perficit et conservat in potentia, quia³² influit in ipsum modum libertatis, sicut anima influit in potentias tamquam radix earum. Quodsi dat modum libertatis, non tollit illam. Et haec est doctrina tradita a D. Thoma, ut hoc modo conciliet efficaciam divinae actionis cum indifferentia nostrae voluntatis, ut videri potest 1. p. q. 19. art. 8. et q. 83. art. 1. ad 3. et 1. 2. q. 10. art. 4. et 3. Contra Gent. cap. 94. et 1. Periherm. lect. 14.,³³ in 1. ad Annibaldum dist. 47. art. 4.³⁴ et aliis locis.