Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUMMA TEXTUS LIBRI SEPTIMI PHYSICORUM ARISTOTELIS¹

In hoc libro incipit Aristoteles ex motu, quem huc usque explicavit, assurgere ad ipsa moventia, usque ad primum movens et primum motorem, quod uberius praestat in libro 8. In hoc autem libro duo praecipue intendit: Primum est tractare de principio motus usque ad primum motorem; et hoc cap. 1., 2. et 3. Secundum est comparare ipsa mobilia et moventia inter se quoad velocitatem, tarditatem et proportionem, quam habent; et hoc cap. 4. et 5.

SUMMA CAP. 1.

Ut ostendat Philosophus, quod in motibus deveniendum est ad unum primum motorem, duplicem propositionem ponit et explicat in isto capite: Prima est omne, quod movetur, ab alio moveri; secunda non dari processum in infinitum in motoribus, sed sistendum esse in uno primo, qui moveat et non moveatur.

PRIMA ERGO PROPOSITIO, quae in fronte libri ponitur, procedit de eo, quod primo et per se movetur, non de eo, cuius tantum pars movetur, et alia movet; ibi enim etiam distinguitur movens et motum. Supponit ergo, quod id quod per se primo movetur, vel movetur ab extrinseco movente, ut si impellatur ab aliquo, vel movetur ab intrinsco. Si primo modo, constat ab alio moveri. Si movetur ab intrinsco, etiam debet distingui movens et motum, quia in eo, quod movetur a se, semper est una pars movens et altera mota; ex eo enim, quod totum movetur, non sumitur sufficiens ratio, quod non sit pars movens et pars mota, neque hoc est primo et per se moveri, sed mediantibus partibus.

Secunda propositio est: In moventibus non est abire in infinitum, sed est devenire ad unum, qui sit princeps motionis. Ratio est, quia si esset processus in infinitum, daretur infinitus motus finito tempore, quia licet quodlibet mobile finito et determinato motu moveatur, ista tamen collectio motuum infinita est; et tamen omnia finito tempore movebuntur, quia motus, qui fit ab ultimo mobili, finito tempore absolvitur, ergo etc. Denique, ut aperte videatur inconveniens, quod sequitur, si infinita moventia finito tempore moveantur, etiamsi plura sint, urget inde rationem, quia si omnia illa mobilia in unum continuarentur, fieret ex illis unum infinitum mobile, quod finito tempore conficeret infinitam motionem, cum corpus infinitum, etiamsi circulariter moveatur, infinitum spatium conficiat, quamvis brevi tempore, ut libro tertio ostensum est.

SUMMA CAP. 2.

In hoc capite proponit Philosophus unicam propositionem, scilicet: Id quod primo movet, id est non interventu alterius, coniunctum debet esse ei, quod movetur ab illo. Hanc propositionem probat discurrendo per omnia genera motus, scilicet localem, alterationis, augmentationis.

ET DE MOTU LOCALI id ostendit, quia omnis motus localis vel fit a principio intrinsco vel extrinseco. Si ab intrinsco, manifestum est id, quod movetur, esse coniunctum ei, quod movet. Si ab extrinseco, solum potest quatuor modis moveri, scilicet tractu, pulsu, vectione et volutione seu vertigine, quos sigillatim explanat, et omnes reducit ad tractum et pulsum. Constat autem, quod impellens et trahens proximum est ei, quod movetur, ut constat ex definitione pulsus et tractus. Nam pulsus est motus aut a se aut ab alio ad aliud; tractus autem est ab alio ad se aut ad aliud motio. Ergo quidquid loco movet, proximum est rei motae, quae primo movetur.

IN MOTU ALTERATIONIS idem probat supponendo, quod qualitas, ad quam est alteratio, est qualitas tertiae speciei, ut calor et frigus, humor, siccitas etc. Id ergo, quod primo alterat, coniunctum est ei, quod primo alteratur, ut patet in sensibus. Manus enim calefit ab igne distante, quia primo aer ei coniunctus alteratur et ab aere manus; et in visu species coloris primo accipitur in aere, inde movet visum, et similiter se habet in reliquis rebus.

ULTIMO IN MOTU AUGMENTATIONIS auctio non fit nisi apponendo, et diminutio detrahendo ei, quod augetur vel minuitur; ergo illi debet esse proximum id, quod movet tali motu. Et sic in omni motu movens primo est proximus rei primo motae.

SUMMA CAP. 3.

In hoc capite occasione eius, quod in praecedenti dictum fuit, quod alteratio ad qualitates tertiae speciei solum terminatur, id latius demonstrat discurrendo per alias species et ostendendo solum ad illas posse terminari alterationem. Praesertim autem probat non versari alterationem immediate circa figuram et circa habitus, v. g. vitia aut virtutes et scientias. Quae omnia in textu clara sunt, nec multum interest ea specialiter exponere.

SUMMA CAP. 4.

In hoc capite et sequenti disserit Philosophus de comparatione motuum inter se. Et in praesenti quidem tradit quasi in communi, quae mobilia aut motus comparari possint inter se. In capite vero ultimo tradit in particulari, quomodo proportiones istorum motuum sint faciendae.

Igitur quantum ad primum in hoc capite proponit duas dubitationes:

PRIMA, utrum quilibet motus comparari possit cum quolibet motu quantum ad velocitatem et tarditatem, quam quaestionem postquam disputat in utramque partem.

Respondet, quod ut motus comparari possint, debent esse univoci, id est eiusdem generis, sicut non bene comparantur vinum et sonus, ut dicamus vinum esse acutiorem sono. Imo et eiusdem speciei esse debent, sicut non bene comparantur albedo et nigredo, sed duae albedines vel duae nigredines. Unde motus circularis et rectus, et multo minus alteratio et latio non bene comparantur; sunt enim diversae rationis. Nec obstat, quod aliqua univoca videmus non posse comparari, ut multum et parum in aqua et aere, vel saltem duplum et dimidium, nec tamen comparamus aquam cum aere in multitudine aut in duplo. Non enim haec obtinent eandem rationem in aqua et aere, sed diversam; dicitur enim aer multus respectu aquae, quia magis diffunditur et extenditur, aqua vero respectu aeris, quia plus materiae habet. Quae sunt rationes diversae comparationis, et solum secundum quid comparari possunt, non eo modo, quo aqua cum aqua et aer cum aere.

SECUNDA DUBITATIO est specialiter circa alterationes et generationes, quomodo comparari possint secundum velocitatem et tarditatem, cum eis non aequalitas, sed similitudo conveniat.

Respondet alterationes posse comparari quoad velocitatem, si circa eandem qualitatem versentur et fiant aequali tempore; sumitur enim ibi aequalitas ratione continuitatis in motu, similitudo vero ratione qualitatum. In generationibus autem fit comparatio penes velocitatem et tarditatem, quando res eiusdem speciei aequali tempore gignitur vel corrumpitur, velociores autem, quando aequali tempore diversum quid generatur vel corrumpitur, id est magis perfectum et absolutum, ut si eodem tempore membra foetus in utero ad maiorem perfectionem evadant.

SUMMA CAP. 5.

In hoc capite quasdam regulas tradit ad declarandum in particulari comparationes seu proportiones motuum, et tradit septem regulas circa motum localem, tres circa alterationem et augmentationem.

Supponit autem IN MOTU LOCALI inveniri quatuor, scilicet id quod movet, id quod movetur, tempus et spatium. Prima regula est: Virtus movens aliquod mobile tanto tempore, v. g. hora, movebit dimidium mobile per duplum spatium eodem tempore. Secunda: Virtus aequalis movet dimidium mobilis per totum spatium, quo movebat integrum mobile dimidiato tempore, quo integrum movebat. Tertia: Si aliqua virtus tantum pondus movet quodam certo tempore per tantum spatium, movebit dimidium pondus dimidio illius temporis per dimidium spatium. Quarta: Dimidium talis virtutis movebit dimidium eiusdem ponderis aequali tempore per idem spatium. Quinta: Si aliqua virtus tantum pondus per tantum spatium tanto tempore movet, non est necesse, quod duplum ponderis dimidio tempore moveat, sed potest esse, quod nullo modo movere illud possit. Sexta: Si dimidium virtutis movet dimidium ponderis per aliquod spatium, non sequitur, quod totum et integrum pondus per aliquod spatium moveat, sicut si multi trahunt navim per aliquod spatium, non poterit unus trahere aliquo spatio. Septima: Cum duae virtutes ita se habent, quod unaquaeque per se aliquod pondus certo tempore per aliquod spatium defert, si coniungantur, poterunt utrumque pondus per aequale spatium eodem tempore movere.

Circa alterationem et augmentationem ponit tres regulas: Prima: Virtus, quae auget vel alterat tanto tempore, duplo longiori tempore duplum alterabit, scilicet si perseveret eadem. Secunda: Eadem virtus dimidio temporis augebit alterabitque dimidium. Tertia: Si aliqua virtus certo tempore tantum augeat vel alteret, non sequitur, quod dimidium virtutis eodem tempore dimidium alteret vel augeat; potest enim nullo modo vinci resistentia passi. Plura de proportionibus videri possunt apud Mag. Soto super 7. Phys.²