Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

PRIMA REGULA: Motus incipit per ultimum non esse et desinit per primum non esse.

RATIO primae partis est manifesta, quia motus successivus non habet esse in instanti, cum non habeat esse indivisibile, ergo in tempore. Ergo non incipit per primum esse, alias esset verum dicere: «Nunc est, et immediate ante non erat». Non potest autem verificari de motu, quod nunc est; hoc enim pertinet ad mutatum esse, quod est terminus motus. Et sic ad tale mutatum esse praecedit moveri, ut probat Philosophus in hoc libro 6.¹ Ergo motus ut distinguitur a mutato esse, quod est indivisibile motus, non incipit in instanti indivisibili, sed divisibiliter, quod est incipere per ultimum non esse, et non per primum esse.

Nec potest dici, quod motus incipit per aliquid indivisibile, licet non sit mutatum esse, quia hoc est terminus motus, non initium. Nam contra est, quia illud indivisibile, quod dicitur initium motus, modo est, et ante non erat, cum in illo instanti incipiat. Ergo est aliqua mutatio seu mutatum esse, et cum ante illud non praecesserit aliquod moveri, erit actio instantanea sine aliquo motu praecedenti, sed quiescente subiecto toto tempore ante in opposita forma. De qua actione non loquimur, sed de successiva; imo inde probat D. Thomas 1. p. q. 53. art. 3. non posse angelum moveri in instanti, quia non potest aliquid toto tempore praecedenti quiescere et in ultimo instanti illius temporis moveri seu aliter se habere. Quae doctrina est eadem cum ea, quae traditur a Philosopho in hoc libro textu 56.² et ibi a D. Thoma lect. 8.,³ quod cum motus stricte dictus sit de uno positivo ad aliud positivum, non potest stare, quod subiectum toto tempore quiescat sub una forma positiva et in ultimo nunc illius temporis inveniatur mutatum ad aliam, eo quod in illa forma est tamquam in termino a quo, quiescendo tamquam in forma positiva et sine motu et tendentia ad terminum ad quem, ut supponimus, quia toto tempore quiescit. Ergo si in ultimo nunc illius temporis est in termino ad quem, sine transitu et tendentia mutatur de termino a quo ad terminum ad quem, cum numquam ante illud ultimum nunc moveatur, sed quiescat, quod naturaliter esse non potest. Nam etiam in generatione substantiali datur motus et alteratio praecedens, et ante illuminationem de novo motus luminosi. Supernaturaliter autem potest oppositum contingere, ut si Deus subito producat terminum ad quem et destruat terminum a quo sine transitu medio de uno ad aliud.

Quod vero omnis motus desinat per primum non esse, constat, quia si desineret per ultimum esse, esset verum dicere: «Nunc est motus, immediate post non erit». Numquam autem verificatur de motu, quod est in instanti et in nunc, cum essentialiter sit divisibilis secundum partes priores et posteriores, quae non possunt esse in instanti.

SECUNDA REGULA: Res permanentes, quae incipiunt et desinunt modo successivo, ut calor, quantitas et similia, incipiunt et desinunt ad modum motus quantum ad suam entitatem absolutam. Si vero considerentur quantum ad gradus vel ratione maioris et minoris quantitatis, si gradus sit certus et determinatus, et in parte certa et determinata, incipiunt per primum esse, alias per ultimum non esse.

PRIMA PARS probatur, quia motus non est praeter res, ad quas est motus, sed est ipsa res in fieri et tendentia, et sic incipiente motu incipit res ipsa, v. g. qualitas, ad quam est motus. Ergo sicut motus incipit per ultimum non esse, ita et res illa, ad quam est motus; et simile est de eius corruptione supposito, quod corrumptur per motum.

SECUNDA VERO PARS probatur supponendo, quod in qualitatibus v. g. non solum datur latitudo ab una qualitate ad aliam, sed etiam datur latitudo gradualis a minori ad maiorem gradum et e contra. Inter gradum autem et gradum datur latitudo divisibilis secundum magis et minus ad modum partium proportionalium, sive⁴ istae partes intelligantur formaliter in qualitate sive virtualiter iuxta diversas operationes, de quibus in libris de Generat. q. 4.⁵ Et qualitatem secundum istas partes proportionales vocamus formam indeterminatam, sed secundum partes aliquotas seu gradum certum vocamus formam determinatam.

Dicimus ergo, quod, ut graduatio qualitatis, qua redditur tanta, incipiat per primum esse, debet concurrere duplex conditio: Prima, quod gradus ipse seu pars qualitatis sit certa; secunda, quod subiectum seu pars subiecti, in qua incipit, sit certa et determinata. Si vero altera conditio deficiat, incipiet per ultimum non esse.

RATIO EST, quia stante utraque conditione, si inciperet gradus caloris v. g. ut quatuor, per ultimum non esse, esset verum dicere: «Nunc non est talis gradus caloris, et immediate post erit». Vel ergo in illo instanti deest aliquid ad illum gradum determinatum vel non. Si non deest, ergo iam datur, et sic non incipiet immediate post in illa parte. Si deest aliquid, vel divisibile vel indivisibile. Si divisibile, non incipiet immediate post in tota illa parte, quia de illo divisibili prius attingetur una medietas quam alia, et sic immediate post adhuc non incipiet tota. Si indivisibile, non potest acquiri immediate post in tempore, sed in instanti, quae⁶ est mensura indivisibilis; ergo non incipit immediate post instans, ergo neque per ultimum non esse.

Ceterum si pars, in qua incipit gradus qualitatis, non sit determinata, vel ipse non sit certus et determinatus gradus, bene potest incipere per ultimum non esse, ut patet, quando intensio est motus uniformiter difformiter diffusus. Sic enim calidum, v. g. ut quatuor, si in aliquo instanti applicetur subiecto, ita diffundit calorem, quod in superficie immediata ponit calorem ut quatuor, et in eo, quod immediate sequitur post superficiem, quidquid est infra calorem ut quatuor, et sic consequenter minus ac minus usque ad non gradum. Si ergo incipiat motus intensionis, cum debeat incipere per instans extrinsecum seu ultimum non esse, oportet, quod immediate post instans illa pars, quae immediate sequitur post superficiem, maiorem intensionem acquirat. Ergo cum talis calor sit illud, quod immediate est infra gradum quatuor, immediate post crescit, immediate post accipiet gradum ut quatuor, et sic incipiet ille gradus ut quatuor immediate post instans in illa parte incerta, quod est incipere per ultimum non esse. Et eodem modo incerta pars formae poterit incipere immediate post instans ratione motus uniformiter difformis, praesertim⁷ explicando istas partes graduativas intensionis, non quod sint partes formales et permanentes in qualitate, sed ipsum fieri seu transitus de uno gradu ad alium, de uno modo seu terminatione radicationis formae ad aliam, quae sunt partes virtuales, id est in fieri et tendentia ad gradum acquirendum, ut dicemus in libris de Generatione.⁸

Quodsi dicas currere hic argumentum supra⁹ factum, quia in parte immediata post superficiem vel deest aliquid divisibile vel indivisibile ad gradum ut quatuor, et quidquid dicatur, non potest incipere immediate post ille gradus certus: respondetur deesse aliquid divisibile per modum partis proportionalis et designatae; sed illa vincitur per motum, qui etiam immediate post modo divisibili incipit, et sic etiam ponit modo divisibili, quidquid restat ad gradum ut quatuor.

Et si urgeas, cur non idem dicamus, quando in parte certa incipit gradus certus, respondetur, quod illa pars cum sit certa, non potest vinci per illam partem motus, quae incipit immediate post instans, quia illud, quod immediate post instans sequitur, est aliquid divisibile indesignatum et proportionale, et sic non potest afficere qualitative totam partem certam. At vero si tota pars certa moveatur usque ad ultimum instans, quo incipit certus gradus in ea, tunc immediate ante instans non deest nisi aliquid indivisibile, ut producatur ille gradus, quia nihil deest quoad fieri et divisibilitatem eius, sed quoad terminari, et ut sit in facto esse, quod est indivisibile.

Quodsi petas, quomodo desinant istae formae, quae fiunt per motum, sive secundum se sive secundum graduationem, respondetur, quod desinunt ad inceptionem formae oppositae. V. g. calor incipit remitti ad motum frigoris, frigus autem incipit per ultimum non esse, quia incipit per motum, in quo est verum dicere: «Nunc non est frigus, immediate post erit». Et sic necesse est, quod desinat ille gradus caloris seu remittatur per ultimum esse, in quo est verum dicere: «Nunc est talis gradus, immediate et post non erit», quia nunc non est frigus, et immediate post erit, et cum frigore introducto non stat ille gradus caloris. Si autem calor desinat non solum quantum ad gradum, sed etiam quoad totam entitatem, desinit per primum non esse, quia non desinit nisi ad totalem introductionem formae oppositae, quae introducitur in instanti terminante motum, in quo est verum dicere: «Nunc est frigus, immediate autem antea non erat, et consequenter nunc non est calor». Et sic verificatur, quod nulla forma perfecte et totaliter desinit per ultimum esse, nisi sit instantanea.

TERTIA REGULA: Quaecumque indivisibilia successiva incipiunt per primum esse et desinunt per ultimum esse.

Constat hoc, quia tantum durant per instans. De instanti autem est verum dicere: «Nunc est et immediate antea non erat», et similiter: «Nunc est et immediate post non erit»; ergo incipit per primum esse et desinit per ultimum esse. Si autem inciperet per ultimum non esse dicendo: «Nunc non est et immediate post erit», darentur duo nunc seu instantia immediata. Indivisibilia autem permanentia, ut punctum in quantitate, actus indivisibilis in intellectu et similia incipiunt lege rerum permanentium.

ULTIMA REGULA: Quies negativa motus incipit et desinit sicut instans, quia solum datur in instanti, in quo est incapacitas ad motum. Quies autem privativa incipit per ultimum non esse et desinit per ultimum esse.

Et probatur, quia non potest incipere illa quies in instanti intrinsce, quia in illo non est capacitas ad motum, et consequenter non est quies per modum privationis; ergo incipit immediate post instans, quia immediate post potest esse motus, et consequenter, si nunc non movetur, incipit quiescere privative. Desinit autem quiescere, quando incipit moveri ab una forma ad oppositam. Licet enim adhuc in illa sit (quia non corrumpitur illa forma, quousque altera introducatur, quae est terminus motus), tamen non est in illa quiescendo, sed tendendo ad oppositam. Tollitur ergo quies, quando incipit motus. Sed incipit motus per ultimum non esse, ergo desinit quies per ultimum esse, quando est verum dicere: «Nunc est quies, immediate post non erit», quia immediate post est motus.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ad probandum motum incipere per primum esse seu dari primum mutatum esse. Nam aliquis terminus motus, v. g. aliquis locus, primo acquiritur, alias non relinqueretur aliquis terminus a quo, si aliquis non acquiritur. Ergo sicut est dare primum terminum a quo qui relinquitur, ita primum terminum ad quem, qui acquiritur. Si autem nullus assignatur, ergo versus principium omnis motus est infinitus, cum careat principio.

Confirmatur in illo casu supra¹⁰ posito de cane cadente e turri, qui moritur in medio. Tunc enim ille motus distinctus, qui incipit in cadavere, incipit in instanti, quia cum generatione continuatur; ergo potest motus incipere in instanti. Denique in motu datur ultimum mutatum esse, in quo desinit motus; ergo eadem ratione poterit dari primum mutatum esse, licet in instanti non sit motus.

RESPONDETUR non dari primum terminum acquisitum per motum, nisi talem terminum praecedat aliquis motus, quo acquiritur, atque adeo motus non initiatur in ipso termino. Et licet detur terminus a quo designatus, tamen quando incipit motus, non relinquitur in facto esse, sed quando terminatur motus. Et sic quando motus incipit adhuc mobile potest esse sub termino a quo, licet non in esse quieto, sed in moveri et via corruptionis, sicut dum quis movetur ad mortem per aegritudinem, adhuc est in vita. Neque hoc est carere principio et esse infinitum versus initium, quia non caret principio extrinseco motus, sed intrinsce, neque habet infinitatem nisi syncategorematice, quia cum incipiat modo divisibili et pars illa sit divisibilis in infinitum, licet sub parte finita contineatur.

Ad confirmationem iam supra respondimus in illo instanti, quo generatur cadaver, non dari motum, sed incipere extrinsece et discontinuari a motu praecedenti propter generationem distincti subiecti, a qua generatione, et non a motu, procedit illa acquisitio loci, in qua cadaver invenitur, quando primo generatur. Et¹¹ sic discontinuatur ille motus, quia terminus ille, in quo invenitur cadaver, quando generatur, seu illud ubi, non acquiritur a motu, qui ante fiebat in cane, sed a generatione cadaveris, per quam omnia accidentia mutantur, etiam locus seu ubi, et incipit extrinsece motus illius corporis decidens ex vi generantis illud cadaver extra proprium locum.

Ad ultimum dicitur dari in motu ultimum mutatum esse, quia datur finis motus, qui finitur in aliquo termino producto, et tale mutatum esse praeceditur a toto moveri. At vero si daretur primum mutatum esse, non praecederet aliquod moveri, alias non esset primum principium motus illud mutatum esse, sine moveri autem non potest dari mutatum esse. Nec intelligimus, quod ultimum mutatum esse terminat motum, quasi intrinsce includendo in se partes priores et posteriores, sed quasi ab illis relictum et extrinsece terminans motum.

Quodsi instes, quia in ultimo mutato esse existit motus; ergo adhuc tunc non desinit intrinsce et per primum non esse, sed per ultimum esse.

Antecedens constat, quia motus est divisibilis, ergo non possunt omnes partes simul desinere, sed una prius, quam alia; ergo quando advenit ultimum instans, non omnes simul desinunt, sed aliquid desinit et aliquid permanet; ergo adhuc aliquid motus tunc datur. Et deinde, quia motus existit per suum indivisibile, sicut tempus per instans; ergo in illo indivisibili adhuc existit motus. Imo non nisi per illud, sicut patet, quando incipit aliquis gradus caloris per primum sui esse, ut diximus; tunc enim vel adhuc existit motus vel incipiet ille gradus caloris sine actione, si tunc non datur motus. Denique in quantitate permanente quantumcumque dentur partes in infinitum divisibiles, tamen datur aliquis primus terminus et ultimus, inter quos illae partes includuntur et redduntur finitae. Ergo similiter partes motus priores et posteriores aliquo primo termino includuntur, quia ubi datur prius, datur primum, nisi sit processus in infinitum.

RESPONDETUR, quod in ultimo mutato esse nulla pars motus invenitur intrinsce, et ita in illo non desinunt simul omnes partes, neque aliqua illius permanet, sed immediate ante omnes partes successive transierunt. In ultimo autem instanti iam non transeunt, sed terminative transactae sunt. Dicuntur autem desinere in illo instanti, non quia in illo adhuc sit motus, sed quia in facto esse iam non est, cum immediate ante successivis desinerent transeundo. Partibus autem transeuntibus succedit instans.

Ad secundam probationem dicitur, quod tempus et motus existunt per indivisibilia continuata, non per terminativa; durat enim per illa, per quae continuatur eius esse in ratione succedendi. Terminativum autem instans est desitio non existentiae motus. Ille autem terminus seu gradus, qui producitur in illo instanti terminativo, habet in illo instanti actionem terminative existentem et virtualiter, non successive et formaliter. Haec est enim natura motus, quod una pars resultat et sequitur ex alia. Et sic licet illa transeat successive, altera producitur ex illa terminative, et sic producitur una ex alia succedendo illi. Nec requiritur, quod tunc existat formaliter pars antecedens, quando existit et producitur sequens, sed sufficit, quod immediate praecesserit et illi altera continuetur et¹² per indivisibilia terminetur, transeunte parte et succedente indivisibili ut ab illa parte successiva producto. Ratione enim continuationis virtualiter dicitur manere seu terminative; de quo amplius dicemus in libris de Generatione.¹³

Ad ultimam probationem dicitur, quod tam in quantitate permanente quam in successiva partes clauduntur terminis seu indivisibilibus, sed cum hac differentia, quod in quantitate successiva termini sunt extrinseci ipsis partibus nec positionem habent in illis, quia se habent ut terminus a quo et ad quem, et a primo incipit motus relinquendo illum, in secundo terminatur cessando. In quantitate autem permanente termini seu indivisibilia habent positionem in ipso continuo et coniuncta sunt permanenter partibus, nec se habent tamquam terminus a quo et ad quem, et ideo sunt intrinsci et permanentes in ipsa quantitate, non extrinseci, ut in motu.