Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUMMA TEXTUS LIBRI PRIMI PHYSICORUM ARISTOTELIS¹

Intentum Philosophi in hoc primo libro est: Primo, tradere ordinem methodumque procedendi in hac scientia, secundo, principia rerum naturalium investigare sententias veterum philosophorum referendo et refutando, tertio tandem, propriam sententiam statuendo et probando.

SUMMA CAP. 1.

Igitur in primo capite proponit ordinem methodumque doctrinae in scientiis, scilicet ut primo procedatur ex causis et principiis, deinde inter principia assumantur ea, quae nobis sunt notiora et manifestiora; procedit enim ordo doctrinae a facilioribus et notioribus. Tertio, inquit ea esse nobis notiora, quae sunt magis confusa et universalia, sicque ab universalioribus procedendum est, cuius rei tria affert indicia: Primum, quia totum est notius parte secundum cognitionem confusam, universale autem est quoddam totum. Secundum, quia in definito et definientibus prius cognoscimus ipsum definitum ut quoddam totum, deinde definientia, in quantum eius partes. Tertium, quia pueri a principio non discernunt, existimando omnes viros patres et omnes feminas matres. Deinde vero incipiunt unumquodque discernere.

SUMMA CAP. 2.

A secundo capite usque ad quartum incipit afferre et impugnare sententias antiquorum circa principia naturalia. Et in hoc capite secundo primo affert opiniones veterum in genere, deinde specialiter agit contra Parmenidem et Melissum.

Quoad primum generaliter reducit opiniones antiquorum circa principia naturalia ad duo capita. Nam quidam posuerunt unum tantum dari principium rerum naturalium, alii plura.

Ex his, qui ponebant unum principium, quidam posuerunt illud immobile, ut Parmenides et Melissus, alii mobile, ut antiquiores physici, qui etiam valde divisi sunt. Nam quidam dicebant hoc principium esse aerem, ut Diogenes, alii aquam ut Thales, alii ignem ut Heraclitus. Nullus vero ex illis posuit solam terram esse primum principium, quia propter eius grossitatem potius existimabant esse compositam quam simplicem, prima autem principia debent esse simplicia, ut ex eis alia componantur, — licet alii antiquiores, quos theologos et poetas vocarunt, terram dixerint esse omnium rerum substantiam et naturam, ut libro 2. lect. 2., ex Philosopho notat D. Thomas².

Ex illis vero, qui ponebant plura esse principia rerum naturalium, quidam dixerunt esse finita, alii infinita. Qui finita, alii dixerunt esse duo, ut ignem et terram, alii tria, scilicet aerem, ignem et aquam, repellentes terram propter eius grossitiem, alii omnia quatuor elementa, et etiam litem et amicitiam ut Empedocles. Qui posuerunt infinita, etiam divisi sunt. Nam quidam ut Democritus, posuerunt infinita indivisibilia seu atomos, qui erant eiusdem naturae, differebant vero secundum figuram et formam, et ex eorum diversa positione et combinatione diversae res resultant. Alii, ut Anaxagoras, posuerunt infinita principia, non tamen indivisibilia neque eiusdem generis, sed infinitas partes minimas, v. g. carnis et ossis et aliorum huiusmodi, eo quod dicebant in unaquaque re inesse omnia, quae ex illa possunt fieri, et cum possint fieri infinita secundum diversas generationes ex unaquaque re, oportet, quod in illa sint infinita, et cum non fiant ex nihilo, sed ex aliquo, oportet, quod illa infinita sint in actu.

In secundo loco specialiter descendit in hoc capite ad impugnandam opinionem Parmenidis et Melissi, quorum opinio, quia ponebat unum principium immobile, non pertinet ad physicum, qui tantum agit de mobilibus, sed ad metaphysicum. Inde tamen petitis rationibus ostendit illud principium naturale, ex quo cetera fiunt, non posse esse unum neque immobile, et impugnat eos ex aequivocatione, qua procedebant, quia non apparet, quomodo sumebant rationem entis pro substantia vel accidente, vel pro quo accidente, nec etiam qua ratione sumerent unum pro uno continuatione, vel pro uno indivisibili. Unde quia ex aequivocatione unius et entis processerunt isti philosophi, non a physico, qui non agit de uno et ente, sed a metaphysico confutari debent.

SUMMA CAP. 3.

In tertio capite solvit rationes Parmenidis et Melissi ostendens non solum peccare falsum assumendo, sed etiam contra formam argumentandi procedendo.

SUMMA CAP. 4.

In quarto capite incipit agere contra alios philosophos, qui Physici appellantur, qui de principiis tamquam de mobilibus sentiebant.

Et proponit duo genera istorum philosophorum: Quidam enim ponebant unum principium materiale, v. g. aliquod ex elementis. Ad separationem autem et distinctionem rerum ponebant aliqui duo contraria concurrere, puta rarum vel densum, sive parvum vel magnum, aut uno verbo dicendo quamcumque excellentiam et defectum.

Alii vero physici posuerunt res naturales fieri ex aliquo principio, in quo omnia erant confusa, sed per quamdam segregationem dicebant fieri de novo ab illa confusione emergendo. Et in hoc conveniebant Anaximander, Empedocles et Anaxagoras, sed differebant, quia Anaximander solum illud unum, in quo omnia confusa erant et commixta, dicebat esse principium, non autem illa multa, quae in eo erant. Sed Anaxagoras etiam illa multa ibi contenta dicebat esse principia, et illa multa dicebat esse infinitas partes minimas, quae in unaquaque re praeexistebant, et ex eorum segregatione dicebantur res fieri. Dicebant enim isti philosophi ex nihilo nihil fieri, et consequenter ex aliquo, et illud aliquod dicebant esse ens actu, quia «ens in potentia tantum» non agnoscebant. Unde si ex aqua fiebat aer, dicebant aerem praeexistere in aqua. Sed quia rursus repugnat sensui dicere, quod in aqua sit aer vel ignis, qui ex illo generantur, ideo ad hoc evitandum dicebat Anaxagoras in qualibet re esse permixtas infinitas partes insensibiles et minimas eorum, quae ex tali re fieri possunt. Et quia possunt fieri infinita, ideo dicebant infinitas partes minimas dari.

Contra hanc ergo opinionem Anaxagorae disputat Philosophus in isto capite, et ad hoc facit tria: Primo proponit eius rationem seu fundamentum, secundo quinque rationibus illum impugnat, et occasione istarum minimarum partium agit de terminis magnitudinis et parvitatis in rebus. Tertio denique ostendit motivum Anaxagorae ex malo intellectu suae positionis processisse.

SUMMA CAP. 5.

In capite quinto incipit tradere propriam sententiam circa principia rerum naturalium. Et primo procedit disputative praemittendo in hoc et sequenti capite quaedam, quae apud antiquos etiam admissa fuere circa principia. Et tandem in septimo capite resolvit veritatem. Praemittit autem duo: Primum in hoc capite de contrarietate principiorum, secundum in sequenti de numero eorum.

Igitur in hoc capite quinto ostendit, principia naturalia debere esse contraria. Omnes enim PHILOSOPHI ANTIQUI aliquam contrarietatem agnoverunt, ut fieret segregatio et distinctio in naturis, licet in illa assignanda dissentiant. Nam v. g. qui dicebant totum hoc universum esse unum ens unamque substantiam immobilem, dicebant pluralitatem rerum solum esse secundum sensum, ideoque solum inducebant contrarietatem secundum sensum, ut calidum et frigidum. Qui vero ponebant unum principium mobile materiale, ponebant rarum et densum, ut ex illo alia fierent. Qui ponebant principia infinita indivisibilia, ponebant vacuum et plenum, quatenus indivisibilia relinquebant quasdam partes vacuas, quasdam plenas. Qui vero infinita divisibilia, scilicet partes minimas, ponebant, pro contrarietate assignabant aliquam congregationem et segregationem, secundum quam illae partes aliquid unum facerent vel segregarent. Itaque omnes aliquam contrarietatem agnoscebant in principiis.

Denique illam ostendit Philosophus EX INDICATIONE ET EXPERIENTIA, tum ex ipsa conditione principiorum, quia principia non sunt ex aliis et ex alterutris, et omnia alia sunt ex ipsis, quae conditio etiam convenit contrariis; tum ex ipsa generatione et corruptione, quae sine contrarietate, id est sine esse et non esse, non datur, ut experientia constat.

SUMMA CAP. 6.

In capite sexto praemittit secundum de numero principiorum. Circa quod tria facit: PRIMO ostendit, quod principia ex eo, quod sunt contraria, neque sunt unum tantum neque infinita. Non sunt unum tantum, quia contrarietas inter plura versatur. Non sunt infinita, tum quia infinitum est ignotum; tum quia principia sunt prima contraria, haec autem solum sunt in genere substantiae, et sic non sunt infinita; tum denique, quia si sunt infinita, omnia contraria erunt principia, quod est falsum, quia multa contraria sunt ex aliis prioribus, ut dulce et amarum ex calido et sicco, et sic non sunt prima principia. Repugnat ergo esse prima principia infinita; infinitum enim complectitur omnia.

SECUNDO ostendit principia non posse esse tantum duo, quia principia sunt contraria inter se. Ergo oportet dari aliquod tertium in quo subiectentur et circa quod exerceant oppositionem, et sic plus quam duo principia esse debent.

TERTIO ostendit non esse plus quam tria, quia sufficiunt duo contraria et unum subiectum, ut ex contrariis dicatur aliquid fieri. Ergo non est necesse plura ponere quam subiectum et formam et contrarium formae, quod est privatio. Et ad hoc plures alias rationes congerit.

SUMMA CAP. 7.

In capite septimo determinate resolvit veritatem.

ET PRIMO procedit ab ipsa generatione seu fieri rei ostendendo, quod ad illud tria requiruntur, scilicet subiectum, ex quo aliquid fit, oppositum, unde fit, et terminus, qui de novo fit. Et quidem dari terminum manifestissimum est, cum videamus res fieri de novo. Quod vero fiat ex subiecto et privatione constat, quia in omni fieri aliquid permanet, scilicet quod fit de novo, et aliquid non permanet, scilicet id, quod antea erat; ergo requirit privationem illius, quod antea erat, et positionem huius, quod modo fit. Et quia fit ex aliquo, non ex nihilo, cum ex nihilo nihil fiat, sequitur, ut ad fieri requirantur tria, subiectum, forma et oppositum formae, scilicet privatio.

SECUNDO colligit ex his principiis rerum naturalium duo distincta esse inter se et per se requisita, ex quibus scilicet res ipsa constat, scilicet materia et forma. In haec enim resolvitur unumquodque tamquam in partes componentes. Aliud principium requiritur ratione distinctum, scilicet privatio, et dicitur principium per accidens respectu eius, quod de novo fit, sicut hominis musici per se est causa homo et musica, sed quod antea fuerit non musicus, per accidens est ad constitutionem ipsius hominis musici.

SUMMA CAP. 8.

In capite octavo excludit errores antiquorum circa materiam et in capite nono errores circa privationem.

Etenim ex ignorantia materiae antiqui tollebant generationem substantialem et solum accidentalem admittebant ducti ea ratione, quia nihil potest fieri simpliciter seu substantialiter, neque ex ente neque ex non ente. Non ex ente, quia si iam est, non fit; non ex non ente, quia ex nihilo nihil fit. Ostendit autem Philosophus ipsos non distinxisse inter ens in potentia et in actu. Ex ente enim in potentia fit ens in actu, et hoc ens in potentia est materia, quae neque est nihil, neque est illud ens in actu, quod fit, sed est ens in potentia ad illas formas, quae in illa de novo educuntur.

SUMMA CAP. 9.

In capite nono et ultimo excludit errores, qui apud antiquos circa privationem irrepserant. Licet enim aliqui antiqui materiam dari faterentur, tamen privationem non distinguebant ab illa. Et ita dicebant materiam esse non ens, quia videbant eam privatam omni forma, et sic dicebant aliquid fieri ex non ente, quia fiebat ex materia. Et in hoc fuit inductus Plato ex ratione Parmenidis, quia quidquid est praeter ens, est non ens; materia est praeter ens, cum non sit ens actu, ergo non est ens, et sic non distinguebat inter materiam et privationem. Aristoteles autem ostendit materiam non esse quidem ens actu, nec tamen esse privationem, sed ens in potentia, quia privatio non appetit formam neque est in potentia ad formam, sed illi opponitur eamque destruit; materia autem simul est cum forma recipiendo illam et componendo ipsum totum. Non est ergo idem privatio quod materia, licet materiae insit privatio, quando non habet formam. Unde definit materiam, quod est primum subiectum, ex quo aliquid fit, cum insit non secundum accidens.