Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

OMITTIMUS in praesenti instrumenta moralia, quae ut instrumenta sint, non requirunt aliquid reale sibi superadditum, sed sufficit aliqua denominatio extrinseca, v. g. aliquod pactum vel designatio aut praesentia, ad cuius positionem causa physica operatur, et sic tale instrumentum solum se habet ut conditio requisita et metaphorico modo dicitur instrumentum. Agimus ergo de instrumento proprio et influente, a quo physice exit effectus, licet modo ministeriali et inferiori ad causam principalem.

Omittimus etiam instrumentum, quod est ipsa virtus causae principalis, quae solet appellari instrumentum, sed improprie. Solum enim similitudine quadam dicitur instrumentum, quia est ratio agendi et principium quo agens et operans^[Lu — agens et operans.] in virtute formae ut magis principalis et subiecti ut principii quod. Vere tamen ista virtus est virtus et ratio agendi principalis agentis.

Distinguitur autem ab instrumento proprie dicto, quod virtus illa solum supponit virtutem radicalem substantialem, dat vero formalem. Instrumentum autem, de quo in praesenti, supponit tam virtutem radicalem quam formalem causae principalis et ei ministerialiter deservit. Et hoc aliquando est coniunctum principali agenti, ut humanitas Verbo, baculus percutienti, aliquando separatum, ut virtus diffusa ab agente et Sacramentum respectu Christi.

Igitur distinctio huius causae principalis ab instrumentali maxime pendet ex duobus, scilicet ex termino, qui est effectus, et ex principio, quod est virtus. Ex parte termini oportet videre, quis effectus correspondeat instrumento, quis vero causae principali, vel quomodo unus et idem effectus correspondeat utrique. Ex parte vero principii oportet videre, qua virtute et modo constituatur instrumentum in actu primo.

CIRCA PRIMUM communiter dici solet, quod instrumentum debet respicere effectum improportionatum et excedentem, quia videlicet non assimilatur virtuti instrumenti, sed virtuti principalis agentis. Quod etiam admittit schola Scoti in instrumentis artificialibus, in quibus solum existimat esse propria instrumenta physica; nam in naturalibus non admittit vera et propria instrumenta, quia existimat accidentia non attingere substantiam etiam instrumentaliter.

Aliqui tamen absolute existimant causam instrumentalem non attingere effectum principalis agentis, sed solum dispositive conducere ad illum, quatenus aliquid praevium attingit, quo forma aliqua resultat. Quam sententiam suppresso nomine refert P. Suarez disp. 17. Metaph. sect. 2. n. 10., et attribuitur Fonsecae 5. Metaph. cap. 2. q. 6. Ipse vero P. Suarez ibidem n. 17. et sequentibus in eo puncto scholae thomisticae adhaeret.

QUANTUM AD SECUNDUM, scilicet quo principio constituatur instrumentum in actu primo, aliqui existimant solum distingui causam instrumentalem a principali penes denominationem, quia scilicet instrumentalis est illa, cui non attribuitur actio, principalis vero cui attribuitur. Quod tamen insufficienter dicitur; nam etiam instrumentum denominatur agere, sicut Sacramentum dicitur dare gratiam, minister consecrare vel absolvere, baculus percutere etc.

Inter eos vero, qui ad instrumentum requirunt aliquam realem virtutem, sive assistentem sive receptam, duae sunt sententiae: Prima affirmat constitui instrumentum in actu primo per aliquam motionem, quae sit participatio virtutis per modum transeuntis. Ita communiter tradunt thomistae, ut Caietanus 3. p. q. 62. art. 1.^[Le XII. 20. n. I.] et art. 4.,^[Le XII. 25. n. III.] Capreolus in 4. dist. 1. q. 1.,^[art. 1. (VI. 8 a).] Nazarius 1. p. q. 45. art. 5. controv. 2. et alii communiter. Eadem in schola Scoti tradi constat ex P. Fuente 2. Phys. q. 6. difficult. 1. art. 2. pro instrumentis artificialibus. Verum est aliquos solum requirere motionem moralem, id est, quod principalis causa solum per assistentiam suam et quasi sympathiam reddat instrumentum motum sine alia reali immutatione. Alii vero ponunt mutationem in ipso instrumento, quod communius est inter thomistas.

Secunda vero sententia affirmat constitui instrumentum in actu primo per potentiam obedientialem activam, qua potest obedire superiori agenti ad agendum, elevari vero hanc potentiam ipso usu seu concursu concomitante causae superioris, quatenus adiungit sibi talem causam ut sociam et administram suae operationis. Ita P. Suarez 1. tom. 3. p. disp. 31. sect. 5., et videri potest disp. 17. Metaph. sect. 2. n. 19.

PRO RESOLUTIONE supponimus triplex esse instrumentum: naturale, artificiale et supernaturale. Quae distinguuntur ratione effectuum, quos producunt, scilicet vel naturales vel artificiales vel supernaturales, et ad unumquodque requiritur elevatio proportionalis ad talem effectum.

DICO ERGO PRIMO: Necessario requiritur ad causam instrumentalem, quod respiciat effectum nobiliorem se, non tamen in hoc solo consistit ratio causae instrumentalis.

Prima pars admittitur communiter ab auctoribus citatis et de illa videri potest S. Thomas 3. p. q. 62. art. 1. et in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. quaestiunc. 1.,^[Pa VII. 462 b.] ubi inquit: «Sciendum, quod actio instrumenti quandoque pertingit ad ultimam perfectionem, quam principale agens inducit, aliquando autem non; semper tamen pertingit ad aliquid ultra id, quod competit sibi secundum suam naturam, sive illud sit ultima forma sive dispositio».

ET HUIUS RATIO manifesta est, quia si instrumentum non attingit effectum perfectiorem seu ultra suam virtutem, ergo solum attingit id, ad quod habet proportionem, et sic in producendo talem effectum deservire et ministrare alteri, quod est instrumentaliter procedere, cum in se habeat sufficientem virtutem.

Secunda pars conclusionis probatur, quia multae causae operantur aliquos effectus ultra propriam virtutem per virtutem participatam ab alio, et tamen sunt causae principales, sicut patet quod aqua et ferrum calefactum producit calorem, et luna illuminata producit lucem participando illam a sole, et tamen sunt causae principales, quia effectus, quos producunt univoce, assimilantur virtuti receptae, qua illos producunt, scilicet calori et luci. Similiter potentia vitalis, ut intellectus elevatus lumine gloriae vel gratiae, producit actus supernaturales, qui excedunt propriam virtutem, et tamen producit illos ut causa principalis, tum quia illi actus non excedunt virtutem superadditam, a qua procedunt, cum sint supernaturales, sicut ipsa virtus, et solum differunt sicut actus primus et secundus, quod non sufficit ad rationem instrumenti, alias ad omnes actus naturales potentia et habitus se haberent instrumentaliter. Tum etiam, quia isti actus sunt vitales; ergo procedunt a principio se movente, ergo non solum instrumentaliter moto et deservienti alteri, sed ut a causa principali. Siquidem quod se movet, hoc ipso movet et operatur ex virtute, quam in se habet, nec ministrat alteri, sed sibi, nec ab alio expectat moveri, sed a se incipit, quia se movet. Istae autem sunt conditiones causae principalis, scilicet a qua primo et per se incipit motus, et quae non deservit et ministrat alteri, sed sibi.

DICO SECUNDO: Propria et formalis ratio instrumenti consistit in hoc, quod sit medium, per quod principale agens attingit effectum, et attingit ut motum et ministerialiter deserviens.

Haec est ratio, quam tradit D. Thomas 3. p. q. 62. art. 1. et art. 4. et in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. quaestiunc. 3. et alibi saepe. Et eam indicavit Caietanus 1. p. q. 19. art. 8.^[Le IV. 246. n. XIV.]

Et ratio est, quia medium, per quod attingitur effectus, est id, per cuius motionem et deservientiam principale agens operatur. Ergo instrumentum, ut tale, est motum a principali agente et deserviens illi. Et hoc est formaliter distinguere instrumentum a causa principali. Nam causa principalis operatur ut movens, et non ut mota, instrumentum vero ut motum. Et causa principalis operatur sibi, instrumentum vero alteri.

Unde, si aliquid operatur effectum nobilorem se, sed non ut motum et deserviens alteri, non est instrumentum, sed causa principalis respectu illius effectus, sicut luna respectu luminis et intellectus respectu actus supernaturalis. Quodsi operatur effectum illum per virtutem participatam, non ut motum, sed ut habens illam virtutem in se ut propriam, adhuc est causa principalis.

Consequentia patet, quia omnis operatio, quae exit a virtute ut ab ea habita et possessione eius, denominat causam principalem, etiamsi virtus sit participata. Instrumentum vero non habet virtutem operandi extra se nisi ut motum, et ideo semper denominatur agere ut motum.

Et hinc etiam constat, qualis sit virtus, qua instrumentum constituitur in actu primo. Non enim est virtus habens esse fixum et quietum sicut habitus, sed incompletum et per modum intentionis. Unde S. Thomas in q. 27. de Veritate art. 4. ad 5.^[Pa IX. 511 a.] docet: «sicut calor ignis habet esse fixum et quietum in igne, calor autem qui est in aere, habet esse intentionale et incompletum per modum cuiusdam intentionis, sicut etiam similitudo coloris in aere. Ita virtus divina comparatur ad virtutem instrumenti, sicut virtus artis ad virtutem instrumenti artificis. Et ideo, sicut ars non habet esse completum nisi in mente artificis, in instrumento autem habet esse incompletum per modum intentionis, ita virtus divina in instrumento habet esse incompletum per modum intentionis». Quod illa virtus proprie neque est corporea neque incorporea; corporeum enim et incorporeum sunt differentiae entis completi, sed proprie dicitur virtus ad incorporeum, sicut motus magis dicitur ad ens quam ens. Itaque virtus illa cum proportionari debeat effectui potius quam subiecto, eo quod subiectum elevat ad efficiendum ultra se.

DICO TERTIO: Haec motio seu virtus data instrumento non est qualitas aliqua relicta in ipso per modum habitus in actu primo, sed per modum motus et virtutis transeuntis.

Haec conclusio est D. Thomae 3. p. q. 62. art. 4., ubi inquit, «quod instrumentum consequitur virtutem instrumentalem, in quantum est motum a principali agente». Et art. 4. in corpore: «virtus instrumentalis habet esse incompletum fluens de uno in aliud et simile intentioni, sicut et motus». Et in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. quaestiunc. 3.^[Pa VII. 460 b.]

ET RATIO EST, quia instrumentum, ut tale, debet attingere effectum ultra suam virtutem. Ergo debet habere aliquam virtutem superadditam, qua attingat. Sed haec virtus non potest esse permanens inhaerens sicut habitus, quia sic constitueret causam principalem, ut dictum est de lumine gloriae. Ergo datur per modum motus et transeuntis, ut scilicet instrumentum sit motum ad agendum extra se.

Nec sufficit potentia obedientialis, quia haec solum dicit non-repugnantiam, ut moveatur a Deo, non autem positivam virtutem et proportionem ad effectum. Motio autem dat positivam applicationem et elevationem.

DICO QUARTO: Character sacramentalis non est ultima virtus instrumentalis constituens ad agendum, sed potestas designativa ministri.

Solum poterit aliquis haerere, quia character est aliquid permanens in anima, et tamen in sententia S. Thomae 3. p. q. 63. art. 2. se habet ut per modum potestatis et virtutis instrumentalis, ergo datur virtus instrumentalis per modum permanentis.

Sed respondetur, quod character non dicitur virtus instrumentalis etiam in hac sententia D. Thomae, quasi per ipsam constituatur instrumentum in activitate ultima ad operandum physice effectum supernaturalem. Haec enim non est virtus characteristica, sed communis omnibus, quae per modum instrumenti a Deo sumi possunt, ut instrumenta talium effectuum, sive sint animata sive inanimata. Unde et aqua Baptismi virtutem instrumentalem consequitur ad operandum gratiam, et in verbis consecrationis prolatis a ministro dari virtutem ad ponendum corpus Christi docet D. Thomas 3. p. q. 78. art. 4. Ergo praeter characterem necessaria est alia virtus per modum transeuntis data ipsis verbis et Sacramentis.

Solum ergo character se habet ut virtus designativa ministri, ut possit, quando voluerit, exercere valide vel recipere actiones sacramentales, quae a Deo recipiant virtutem instrumentalem productivam effectus supernaturalis. Et ex hoc ipso, quod character non est potestas solum ad agendum istas actiones, sed etiam ad recipiendum valide, non potest esse instrumentalis virtus ultimo constituens rationem instrumenti, quia haec solum est ad agendum. Quare duplex est motio instrumenti, ut quando fit aliquid ad hoc, ut instrumentum sit, v. g. securis, et quando movetur a principali agente ad effectum. Ita ergo character est instrumentalis potestas, quasi dans formam instrumenti seu ministri, sive ad agendum sive ad recipiendum, non virtus instrumentalis ultimo constituens ad agendum.

DICO ULTIMO: Motio principalis agentis elevans instrumentum etiam in instrumentis, quae moventur a Deo, est aliquid praevium in instrumento distinctum a concursu simultaneo.

Quid sit concursus et praevius et simultaneus, diximus quaest. praec. Sic ergo instrumentum ut elevetur ad producendum effectum, requirit concursum praevium, et non sufficit simultaneus, quia oportet instrumentum constitui in actu primo per modum virtutis proportionatae et ordinantis illud ad effectum, ut docet D. Thomas 3. p. q. 62. art. 4. ad 1. Et satis constat per concursum simultaneum non constitui causam in actu primo, sed in actu secundo, siquidem ut praec. quaest. diximus, non distinguitur ab ipsa actione et influxu in effectum. Ergo motio constituens instrumentum in actu primo et ordinans illud ad effectum non est concursus simultaneus, qui effectum facit et cum instrumento moto et actuato concurrit ad effectum, sed praevius, qui causam movet aut etiam dat ei virtutem per modum actus primi, ut ordinetur ad effectum faciendum, et continuat et coordinat instrumentum ipsi causae principali, ut virtus eius quodammodo in instrumentum transfundatur, ut docet D. Thomas in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. quaestiunc. 3.^[Pa VII. 464 a.]

An vero ista motio respiciat terminum in ipso instrumento producendum, dicemus solutione ad ultimum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Instrumentum esse motum a causa principali non dat ei totam virtutem agendi, aliquid realiter imprimendo; ergo non consistit tota ratio instrumenti in hoc, quod operetur ut motum.

Antecedens probatur, quia multa instrumenta carent tali virtute per motum illum impressa, ut in instrumentis corporeis, quae operantur effectus spirituales, sicut Sacramenta operantur gratiam et phantasma speciem intelligibilem media virtute intellectus agentis. Haec enim instrumenta nec recipiunt virtutem corpoream, quia haec est improportionata ad efficiendum effectum spiritualem, neque spiritualem, quia huius non est capax res corporea; ergo non recipiunt virtutem per motionem.

Confirmatur, quia illa virtus per motionem data instrumento vel est ipsi effectui omnino proportionata et sufficiens, vel non. Si hoc secundum, ergo, ut proportionata fiat, indigebit alia motione et sic in infinitum, vel egredietur actio a virtute non proportionata et ruit totum fundamentum supra traditum. Si primum, iam illa virtus constituet causam principalem, quia cum virtus sit proportionata effectui et eiusdem ordinis cum illo, assimilat sibi effectum, et sic constituit causam principalem.

Nec refert, quod detur ista virtus per modum transeuntis vel permanentis. Hoc enim non constituit formalissime rationem instrumentalis vel principalis, sed quod assimilet vel non assimilet effectum sibi.

Et instatur in multis, quae homo operatur per virtutem transeuntem, et tamen est causa principalis eorum, quia causa vitalis, ut actus prophetiae per modum transeuntis datur, et non permanentis, ut docet S. Thomas 2. 2. q. 171. art. 2. et similiter actus caritatis, quando elicitur per auxilium speciale sine habitu.

Secundo arguitur: Si instrumentum constituitur per motionem, vel illa motio est aliquid permanens in instrumento, vel transiens. Si permanens, ergo est qualitas, et sic constitutur causa principalis. Si transiens, non potest manere nisi dum movetur, et sic instrumentum separatum, ut Sacramentum, non posset operari nisi in instanti motionis.

Tertio arguitur ex instrumentis coniunctis, quae non videntur indigere nova motione, quia iam habent virtutem a causa cui sunt coniuncta.

Quarto arguitur, quia potentia obedientialis sufficit, ut Deus moveat quodcumque ad omnia, quae Deus velit per illam operari, et sic pro determinatis effectibus oportet determinari; tum quia requiritur positivus ordo et proportio ad effectum producendum in ipso instrumento producente, ut ostensum est. Potentia autem obedientialis non importat positivum ordinem ad effectum, sed non-repugnantiam ad Deum, ut moveat ipsam.^[Lu — Potentia ... ipsam.]

Ad primum respondetur distinguendo antecedens: Motio causae principalis non dat instrumento totam virtutem agendi per modum habitus permanentis et per se operativi, concedo; non dat virtutem ministerialem et per modum motus, nego. Et sic consistit ratio instrumenti in hoc, quod operetur ut motum, quia per eam motionem constituitur in actu primo ministeriali.

Ad probationem de instrumentis corporeis, quae effectus spirituales operantur, dicitur, quod nec recipiunt virtutem corpoream, quia haec est improportionata ad efficiendum effectum spiritualem, neque virtutem spiritualem completam et permanentem, quia huius non est capax res corporea. Recipiant tamen virtutem spiritualem incompletam et per modum motus.

Fundatur hoc in D. Thoma 3. p. q. 62. art. 4. ad 1. et in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. et in q. 27. de Veritate art. 4.,^[Pa IX. 511 a.] ubi in solutione ad 5. docet, «quod illa virtus proprie neque est corporea neque incorporea; corporeum enim et incorporeum sunt differentiae entis completi, sed proprie dicitur virtus ad incorporeum, sicut motus magis dicitur ad ens quam ens». Itaque virtus illa cum proportionari debeat effectui potius quam subiecto, eo quod subiectum elevat ad efficiendum ultra se, si esset virtus corporea, restabat difficultas, per quid proportionetur effectui supernaturali faciendo.

Ad difficultatem ergo attactam, quomodo virtus incorporea in subiecto corporeo esse possit, S. Thomas perpetuo respondet cit. locis, quod virtus spiritualis incompleta et per modum motus bene potest subiectari in re corporea, non tamen virtus per modum permanentis et in esse completo et perfecto. Nec intelligimus nomine virtutis transeuntis et permanentis virtutem, quae parvo tempore vel multo duret, hoc enim per accidens est, sed intelligitur virtus transiens et permanens completa vel incompleta ratione muneris et officii, quod exercet. Quaedam enim virtus datur per se primo et ex natura sua ad constituendum rem in ratione principii operativi, quaedam ad continuandum et subordinandum aliquid alteri principaliter operanti tamquam illi ministrans in operando, et sic operans non per se primo, sed ministerialiter.

Igitur virtus, quae non datur ut per se operativa, sed ut continuativa cum alia principaliter operante, dicitur dari per modum motus, quia licet operativa sit, non tamen hoc habet nisi ex continuatione actuali ad virtutem principalis agentis, cui ministrat et servit, dum actu operatur, et ideo dicitur per modum motus dari. Et talis virtus licet spiritualis sit, potest subiectari in re corporea, non absolute, sed quatenus obediens et subicibilis est spiritui, et a fortiori Deo.

Et hoc ideo, quia corpus non solum est entitas materialis, sed etiam obediens spiritui in ordine ad aliquos effectus spirituales, ut ad movendum et excitandum intellectum per sensus et alia similia. Debet ergo esse capax recipiendi motus spirituales, nec tamen similiter spiritus est capax motus corporei, quia spiritus non obedit corpori nec corpus agit in illum nec per illum causat effectus corporeos.

Et per hanc Philosophiam melius intelligitur, quomodo angelus suo spirituali actu moveat coelum, quomodo intellectus agens utatur phantasmate ad speciem intelligibilem producendam, et voluntas moveat appetitum sensitivum, ac denique potentia superior vires inferiores imprimendo illi per modum transeuntis motus suos.

Ad confirmationem respondetur ex dictis, quod virtus illa instrumentalis est proportionata ad effectum producendum, distinguo: proportione virtutis ministerialis et praesupponentis aliam priorem virtutem, a qua derivatur tamquam a principaliori, concedo; non praesupponente aliam priorem, cuius gerat vices et cui deserviat derivando ex ipsa effectum, nego. Ad rationem autem causae principalis requiritur virtus, qua per se primo sit operativa, et non ex ministerio et derivatione actuali alterius. Neque exempla in contrarium allata quidquam obstant, quia ad actum prophetiae vel ad actum amoris et visionis, quando sine habitu caritatis et luminis producuntur, requiritur aliqua qualitas supplens vicem habitus, et ideo per se operativa est, licet per modum transeuntis detur. Motio autem instrumenti et qualitas divini auxilii dati per modum concursus, non ad supplendum habitum et virtutem, non solum ratione status imperfecti, sed etiam ex propria natura non sunt per se primo operativae, sed ut deservientes alteri priori et principaliori.

Et si instes: Nam illa Dei motio praebet ipsi instrumento virtutem in actu primo, ergo solum dat sufficientiam, et non efficaciam, quia efficax concursus non dat actum primum operandi, sed applicationem eius ad actum secundum. Et sic ultra motionem, qua instrumentum applicatur ab agente per modum elevationis et virtutis, requiretur alia motio efficax ad operandum, sicut in aliis causis principalibus, eritque illa virtus per se operativa.

Respondetur utrumque effectum dari in instrumento mediante motione Dei elevativa, quia et constituitur in actu primo ipsa motione, ut elevativa est, et applicatur ad operandum efficaciter, quatenus actualis usus instrumenti est. Non enim repugnat utrumque convenire eidem motioni, quia ex actuali usu et motione causae principalis descendit in ipsam causam antecedenter ad exitum operationis, et quia datur ut virtus solum deserviens actuali operationi et ut ministrans et applicans virtutem causae principalis ad passum et effectum, circa quae operatur.

Ad secundum et ad id, quod quaeritur, an ista motio respiciat terminum in ipso instrumento producendum, dicitur, quod motio illa relinquit in instrumento aliquid per modum virtutis incompletae, non per modum qualitatis completae. Unde D. Thomas 3. p. q. 62. art. 4. ad 6.^[Le XII. 25. n. I.] inquit esse «incompletum motum». Nec ideo deficit instrumentum a constitutione in actu primo, quia actus primus instrumenti non est qualitas completa et perfecta, sed virtus instrumentalis aut positiva ordinatio ad effectum. Sagitta vel baculus non constituitur in actu primo per qualitatem novam permanentem, sed per ipsum impulsum, qui est motus incompletus.

Ad tertium de instrumentis coniunctis iam saepe diximus, nos non loqui de illis, quia proprie non sunt instrumenta, sed virtutes ipsarum causarum principalium, quae hoc ipso quod sunt coniunctae vel ab ipsa substantia profluentes, sine alia nova motione superaddita virtutem agendi habent ab ipsa substantia, eo quod virtutes illius sunt.

Ad aliam vero difficultatem de quibusdam causis principalibus, quae non movent nisi ut motae, dicitur, quod illae non movent ut motae taliter, quod ly «motae» sit tota ratio causandi, sed solum conditio vel coadiuvatio requisita, qua posita ipsarum virtus ut principalis operatur.

Ad quartum dicitur, quod potentia obedientialis non sufficit. Tum quia potentia illa est indifferentis ad omnia, quae Deus velit per illam operari, et sic pro determinatis effectibus oportet determinari; tum quia requiritur positivus ordo et proportio ad effectum producendum in ipso instrumento producente, ut ostensum est. Potentia autem obedientialis non importat positivum ordinem ad effectum, sed non-repugnantiam ad Deum, ut moveat ipsam.^[Lu — Potentia ... ipsam.]

SUPPONIMUS per illam virtutem, qua instrumentum a causa principali movetur ad agendum ultra se, attingere ipsum effectum principalis agentis, et non solum aliquid antecedenter se habens ad ipsum, quia vel illud, quod attingit antecedenter ad effectum principalis agentis, est ipsi proportionatum, et non excedens propriam virtutem, vel excedit. Si non excedit, non recipit ipsum instrumentaliter, sed principaliter. Si excedit, pari ratione poterit attingere virtute excedente, sibi^[Lu — sibi ... agente.] communicata a principali agente, effectum principalem.

Quare TOTA DIFFICULTAS est, an, ut elevetur instrumentum ad agendum ultra se, requiratur aliqua propria actio ipsius instrumenti, an vero sola motio et virtus communicata a superiori agente sufficiat. Et quidem in instrumentis, quibus creaturae utuntur, videtur necessaria propria actio, quia creaturae non utuntur instrumento nisi tamquam adminiculo, quo adiuvantur. Specialiter autem habet locum ista difficultas in instrumentis Dei. Creaturae enim non utuntur instrumentis nisi tamquam adminiculis, quibus adiuvantur, sicut artifex utitur acumine serrae ut necessariae sibi ad scindendum, et angelus applicat activa passivis ut indigens activitate eorum. Deus autem utitur instrumentis, non ut indigens illis, sed ut communicans eis, ut sibi cooperentur. Et ita difficultas est, an, ut instrumentum sit elevabile etiam a Deo, requiratur aliqua propria ipsius actio, quae suscipiat elevationem causae superioris; an vero etiam sine ulla propria actione possit talem motionem recipere et operari.

Circa quam difficultatem P. Suarez tom. 1. 3. p. disp. 31. sect. 9. et alii existimant non requiri propriam operationem instrumenti, ut a causa principali assumatur, quod ibi probat discurrendo per omnia genera instrumentorum Dei, naturae et artis. Inter thomistas autem etiam est varietas in hac parte. Nam Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 21. circa sextam rationem D. Thomae requirit in instrumento propriam actionem distinctam ab ea, quae sibi communicatur a superiori agente. Et sequitur Nazarius 1. p. q. 45. art. 5. controv. 2., Alvarez 3. p. disp. 66. et alii. At vero Caietanus 1. p. q. 45. art. 5.^[Le IV. 472. n. VIII.] et Banez ibidem concl. 4. requirunt quidem actionem propriam in instrumento respectu effectus principalis agentis, non tamen distinctum terminum realiter, sed sufficit quod in eodem effectu seu termino aliquid correspondeat motioni principalis agentis et aliquid propriae virtuti instrumenti, sicut actio collocans tres virgas ex propria virtute, solum dat illis situm localem, ex ratione vero dirigente facit triangulum. Alii vero, ut Mag. Nuno 3. p. q. 62. art. 1. diffic. 7., tenent non requiri in instrumento aliquam actionem propriam et realem, ut elevetur a Deo, nec dispositionem aliquam proprie dictam, sed solum obedientialem, quae largo modo dicitur operatio et non-repugnantia ad suscipiendam motionem principalis agentis. Cui etiam suffragari videtur Lorca 3. p. disp. 63. loquens de instrumentis supernaturalibus.

SIT UNICA CONCLUSIO: Ut instrumentum elevetur a Deo, requiritur, quod exerceat aliquam propriam actionem ita, quod si omnino sit mortuum seu carens omni actione, non poterit elevari. Ceterum non requiritur, quod operetur aliquem terminum, qui sit dispositio ad effectum principalis agentis in subiecto, in quo ponitur talis effectus, ita quod sint distincti termini res operata per propriam actionem et per elevationem, quarum una sit dispositio ad aliam; sufficit quamcumque rem operari in quocumque subiecto, ita quod ex parte modi operandi modificet actionem divinam, et hoc est dispositive operari.

Prima pars conclusionis probatur ex D. Thoma in 3. p. q. 62. art. 1. ad 2., ubi postquam dixit, quod instrumentum habet duas actiones, unam instrumentalem, secundum quam operatur non in virtute propria, sed in virtute principalis agentis, aliam propriam, quae sibi competit secundum propriam formam, sicut securi competit scindere secundum propriam acuitatem, et facere lectum, ut est instrumentum artis, subdit, «quod non perficit instrumentalem actionem nisi exercendo actionem propriam; scindendo enim facit lectum. Et similiter Sacramenta corporalia per propriam operationem, quam exercent circa corpus, quod tangunt, efficiunt operationem instrumentalem ex virtute divina circa animam». Ubi S. Thomas eodem modo loquitur de instrumento artificiali et de supernaturali, quod movetur a Deo, ergo videtur esse de natura ipsius instrumenti, siquidem etiam in supernaturalibus requiritur. Imo ex eo probat D. Thomas non posse dari instrumentum creationis, quia instrumentum non participat actionem principalis agentis, nisi in quantum per aliquid sibi proprium operatur ad effectum principalis agentis, quod esse non potest in creatione, cum creatio sit ex nihilo, circa quod creatura non potest operari, ut patet in 1. p. q. 45. art. 5. Ergo etiam de potentia absoluta non potest dari instrumentum, nisi habeat aliquam propriam actionem.

Ratio vero huius sumitur ex his, quae docet ipse D. Thomas q. 3. de Potentia art. 4.,^[Pa VIII. 31 a.] quia actio alicuius etiamsi sit illius ut instrumenti, sed oportet quod ab eius potentia egrediatur; ergo requiritur aliqua actio talis instrumenti. Illa enim est actio talis instrumenti, quae egreditur ab eius potentia, alioquin si nihil ab ea egreditur, nihil operabitur, et sic non erit instrumentum, quia si nihil ab eo egreditur, sed otiosum manet, non magis erit instrumentum Dei id, quod dicitur assumi pro instrumento, quam quod non assumitur.

DICES: Egreditur effectus tantum per virtutem communicatam a superiori agente, sed nihil egreditur a virtute propria instrumenti. Sed contra est: Quia, si virtus propria nihil agit, sed tantum virtus communicata a superiori agente, ita quod actio tantum exit ab illa virtute communicata, et nullo modo a propria virtute, non potest ex vi illius constitui instrumentum in ratione instrumenti, ut distinguitur a causa principali, quia causam esse instrumentalem non consistit in hoc tantum, quod operetur virtute ab alio participata, sed in hoc, quod operetur ultra propriam virtutem. Nam operari per virtutem participatam, nullo modo concurrente propria virtute, ut ultra illam operetur, etiam in causis principalibus invenitur, ut patet in aqua ex calore recepto calefaciente et in luna ex luce solis lucente,^[Lu — vel contigua.] quae non operantur instrumentaliter, eo quod effectus eis per se primo assimilantur.

Si ergo instrumentum nihil operatur propria virtute, ut habeat effectum ultra propriam actionem, sed nihil omnino agendo ex se, solum recipit virtutem a superiori agente et illa sola agit, ex hoc praecise non habemus rationem sufficientem distinguendi illud instrumentum a modo agendi causae principalis; siquidem hoc quod est recipere virtutem et agere per illam, non est operari ultra propriam virtutem, quia de facto si nihil operatur instrumentum propria virtute, sed tantum recipit virtutem alterius, in nullo ministrat superiori agenti, quia illa virtus ab illo recepta tantum operatur effectum principalis agentis, non illi ministrando, sed praecise effectum emittendo, licet per virtutem emendicatam ab alia, quae tamen virtus se habebit tunc ut primo et per se operativa, non ut motio elevativa alterius actionis sibi ministrantis.

Requiritur ergo, ut instrumentum sit instrumentum, quod habeat aliquam actionem, quae in quantum propria est ministret, et in quantum elevata ultra proprium effectum aliquid attingat.

Secunda vero pars conclusionis constat pluribus exemplis. Nam potest Deus assumere actum immanentem, v. g. cogitationem vel visionem, ut aliquid extra se operentur, ut S. Thomas admittit 2. 2. q. 178. art. 1. ad 1., et tamen actus immanens secundum sibi propria nihil operatur in subiecto extra, ubi fit effectus. Similiter instrumenta corporalia, quae assumuntur ad producendum aliquid spirituale, ut Sacramenta gratiam in anima, ignis torturam in daemone, nullam dispositionem producunt propria actione in ipsum spiritum, quia propria eorum actio corporalis est, ergo non requiritur actio propria instrumenti ad producendam aliquam dispositionem in eo subiecto, in quo effectus principalis ponitur.

ET RATIO EST, quia virtus divina non assumit instrumentum quasi indigens illo vel effectu ab ipso producto ad principalem effectum producendum, sed solum ut cum communicatione et consortio illius operetur. Ergo sufficit accommodare se modo operandi instrumenti, ita quod ab ipso instrumento exeat operatio aliqua iuxta modum suum et attingat effectum aliquem ultra virtutem propriam, et sic ex parte modi operandi dispositive se habeat non ex parte alicuius rei operatae.

Quomodo autem illa actio identificatur cum effectu a se distanti? Respondetur, quod actio illa elevata a Deo est virtualiter multiplex et plures effectus quasi partiales et inadequatos respicit, sicut impulsus, qui plura potest attingere.

INSTANTIAE.

Prima instantia. Videtur D. Thomas requirere dispositionem productam ab instrumento in eodem subiecto. Ergo non sufficit sola modificatio modi operandi.

Secunda instantia. Si sufficit actio in alio subiecto, poterit dari instrumentum creationis, contra D. Thomam.

Tertia instantia. P. Suarez urget, quod actio creativa instrumentalis posset existere in uno subiecto ut accidens et alibi operari ex nihilo, sicut actus immanens extra se.

Ad primam instantiam respondetur, quod D. Thomas non semper requirit dispositionem realiter distinctam, sed quod dispositive operetur.

Quodsi instes ex P. Suarez, ubi supra, quia ad propriam actionem instrumenti non requiritur, quod sit in eodem subiecto, in quo effectus producitur, sed sufficit, quod in alio, sicut actus immanens existens in anima operatur instrumentaliter ad extra, ergo sufficit quod actio creativa instrumentalis existat in uno subiecto ut accidens et alibi operetur ex nihilo.

Quod explicatur exemplo transubstantiationis, quia etiam transubstantiatio caret subiecto, cum totam substantiam solum^[Lu — cum ipsum solum.] habeat pro termino a quo, et tamen potest dari instrumentum respectu ipsius; ergo ex defectu subiecti non debet denegari instrumentum creationis. Item ad divinam potentiam non requiritur alia dispositio in instrumento quam obedientialis, ut obediat Deo moventi, et quod effectus possit ab ipso dependere. Ad hoc autem non requiritur, quod Deus accommodet se in modo agendi ipsi instrumento, sed sufficit, quod nolit fieri effectum sine consortio instrumenti et dependentia ab illo; ergo propria actio instrumenti non requiritur.

RESPONDETUR, quod bene potest actio esse in uno subiecto inhaesive secundum mutationem ipsius, et operari in alio distante a se tamquam in subiectum inadequatum per similem mutationem. Sed quod elevetur ad operandum extra se sine ulla prorsus mutatione, sed ex nihilo, omnino repugnat, quia hoc ipso, quod actio aliqua est motus et dependens a subiecto, non potest operari sine motu, nisi destruatur actio et fiat non immutativa. Et ita poterit Deus intra lineam actionis immutantis^[Le — immanentis.] seu motus (et loquimur large de motu, prout etiam comprehendit actiones spirituales et quascumque alias, quae de^[Lu — de ... subiecta.] potentia ad actum procedunt et sunt in subiecto) subrogare diversos effectus vel subiecta, sive distantia sive indistantia, quae per modum mutationis attingantur, sive contactu reali sive virtuali. Quod vero agat sine ulla mutatione, sicut requirit creatio, quae est ex nihilo, hoc non potest esse nisi destructa specie illius actionis, quae ex sua natura est motus seu mutatio aliqua. Si autem creat, creat ut non mutatio, atque adeo non operans modo ipsius instrumenti se accommodando, quod esset non uti illo ut instrumento.

Nec obstat exemplum de transubstantiatione, quia est vera mutatio, non formalis, sed totalis. Neque enim corpus Christi creatur, sed panis mutatur in ipsum, et ita ex parte subiecti, quod transmutatur et convertitur, potest actio instrumenti elevari a Deo, ut intra lineam mutationis operetur transubstantiationem, quod insinuat D. Thomas in 4. dist. 8. q. 2. art. 3. ad 3.^[Pa VII. 597 a.] dicens «nihil deperire dignitati corporis Christi, si aliqua creatura accipiat instrumentalem virtutem operandi in id, quod in corpus Christi transubstantiatur». Sentit ergo D. Thomas instrumentum transubstantiationis attingere subiectum, quod mutatur, et ideo talis actio non amittit rationem mutationis, licet elevetur a Deo ad operandum mutationem non naturalem neque formalem, sed totalem, et ita transubstantiationem esse veram mutationem, tamquam conversio ab existenti in existens, ut docet late D. Thomas in 4. dist. 11. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3.^[I. 6. 337 a.]

Ad aliam instantiam respondetur sufficere ad divinam virtutem dispositionem obedientialem instrumenti. Sed tamen ista obedientialis dispositio secundum potentiam est non-repugnantia seu capacitas obedientialis, et secundum actum est aliqua actio, quae elevatur a Deo, quia nisi ipsum instrumentum vere producat et agat, instrumentum in actu non erit; non potest autem producere nisi actionem, quae sit accidens et mutatio.

Ultimo instabis in aliquibus instrumentis, in quibus non apparet aliqua actio praevia ipsius instrumenti praeter operationem principalis agentis. V. g. sigillum imprimens figuram non apparet, quam actionem habeat praeter ipsam impressionem figurae. Similiter in serra non datur virtus activa praeter virtutem moventis illam ad scindendum. Nam durities non est virtus activa, sed resistitiva, multo minus quantitas et figura ipsius serrae activa sunt; neque gravitas, quia haec solum movet deorsum, et sic serra non scinderet nisi deorsum versus. Item etiam phantasma attingit instrumentaliter speciem spiritualem productam ab intellectu agente, et tamen non apparet, quid praevium operetur in anima vel intellectu. Denique, si illa actio propria instrumenti est praevia ad motionem principalis agentis, ergo distinguitur ab illa, alias esset praevia ad seipsam. Si vero distinguitur, ergo non eodem motu fit, v. g. scissio serrae et productio lecti, quod negat D. Thomas 3. p. q. 62. art. 1.

RESPONDETUR ad exemplum de sigillo et serra aliisque similibus instrumentis operari actione propria, v. g. duritia aut gravitate, quae impulsa comprimit ceram et imprimit figuram. Et duritia non solum est resistitiva, sed etiam divisiva vel fractiva alterius, sicut et acumen. Duritia enim impulsa per seipsam dividit aut frangit, acumen penetrat seu dividit, licet verum sit, quod ad sic dividendam adhuc ut causa principalis dependeat ab impulsu et motione non quatenus artificiosa, sed quatenus impulsiva praecise, sicut piper aut vinum non calefaciunt nisi prius calefacta a stomacho, ab artificiosa vero motione dependet non ad scindendum, sed ad faciendum lectum verbi gratia.

Ad illud exemplum de phantasmate latius dicetur in libris de Anima, ubi^[Lu — ubi ... q.] videri potest q. 10.^[Phil. nat. 4. p. q. 10. art. 2.] Nunc breviter dicitur phantasma non esse proprie instrumentum effectivum intellectus agentis ad producendas species, sed obiectivum, quatenus praebet obiecta habilia, ut intellectus agens producat species, quas non sufficit producere phantasma, quia non est intelligibile in actu, sed determinat ipsum intellectum agentem quasi materia obiectiva. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 84. art. 6. in fine corporis, «quod cognitio sensibilis non est perfecta et totalis causa intellectivae cognitionis, sed magis quodammodo est materia causae». Et Caietanus 1. p. q. 85. art. 1. in fine,^[Le V. 338. n. X.] docet, quod phantasma proprie non est instrumentum intellectus, sed vocatur large instrumentum, quatenus omnis causa ex se non sufficiens ad aliquem effectum, sed indigens virtute alterius instrumentum eius dicitur, sicut etiam color potest dici instrumentum lucis, quia color sine luce non sufficit movere visum. Est tamen differentia, quod lux informat superficiem coloratam informatione reali, intellectus autem agens non informat realiter phantasma neque illi communicat aliquam virtutem aut lucem, ut aliqui putarunt, sed illuminat phantasmata, inquit S. Thomas q. 85. art. 1. ad 4. «quia, sicut pars sensitiva redditur virtuosior ex coniunctione ad intellectum, ita phantasmata ex virtute intellectus agentis redduntur habilia, ut ex eis species intelligibiles abstrahantur». Igitur haec habilitas illuminatio nuncupatur. Non vero in se recipiunt lucem spiritualem informantem illa, sed lux spiritualis, si qua datur, est ipsa species producta in intellectu possibili ab intellectu agente determinato per tale phantasma, quod ex coniunctione ad intellectum est sic habile, ut ex illo formari possit talis species. Quomodo^[Lu — Quomodo ... de Anima.] autem phantasma influere possit in productionem talis speciei, videatur in loco cit. ex libris de Anima.

Ad ultimum dicitur illam actionem instrumenti aliquando esse actionem praeviam et realiter distinctam a motione causae principalis sicut ablutio aquae et productio gratiae, quia sunt termini realiter distincti; aliquando vero solum est praevia actio virtualiter et secundum aliquam formalitatem tantum, quia termini ipsi solum formaliter sunt distincti, et non realiter, sicut quando securis scindendo facit lectum, divisio quantitatis et forma producta per artem non sunt termini realiter distincti, sed formaliter secundum aliquos respectus et modos, quibus figura illa aut divisio perfectior est. Et sic sufficit, quod actio praevia sit secundum aliquam formalitatem distinctam a forma artificiosa, non vero realiter sit distincta.