Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Ad quinque conditiones possunt revocari omnes conditiones materiae, scilicet potentia, appetitus, ingenerabilitas, unitas, differentia unius materiae ab alia. Nam unio, quae videtur esse conditio materiae, non est propria ipsius, sed communis etiam formae, nec tam pertinet ad ipsam materiam, quam ad eius applicationem ad componendum totum. De illa igitur agemus q. 6.¹ agendo de composito.

POTENTIA MATERIAE.

Plura egimus de potentia materiae art. 2. ostendendo, quomodo sit pura potentia, non solum per exclusionem actus formalis, sed etiam actus entitativi. Ex quo sequitur, quod potentia materiae sit pure passiva, et nullo modo activa, tum quia caret omni actu primo, qui est forma, et consequenter omni activitate; activitas enim est actus primus, id est virtus ad agendum, — tum quia caret actu entitativo² ex se, qui est existentia, sine qua tamquam sine conditione nulla virtus activa operatur active seu effective. Unde male aliqui attribuunt materiae actum effectivum, et contra Aristotelem 1. de Generat. textu 55.³ et 2. textu 53.⁴

ADDIMUS IN PRAESENTI materiam primam non constitui in ratione potentiae per aliquid sibi superadditum, sed per ipsam suam entitatem, ut expresse docet D. Thomas 1. Phys. lect. 15.⁵

Et ratio est, quia potentia materiae est ad esse, non ad operari, sive illud esse, quod recipit, sit tantum esse formale, sive sit etiam esse entitativum, ut diximus.⁶ Imo si ipsa entitas substantiae vel materiae non esset immediate receptiva formae⁷, sed semper mediante aliquo reciperet, eadem ratione⁸ etiam ipsum medium non immediate reciperetur, et sic⁹ daretur processus in infinitum. Nec ista potentia amittitur adveniente actu, sed perficitur, licet potentialitas amittatur, id est deficientia actus; hoc enim potentialitas sonat.

SED OBICIES: Nam ex materia dimanat quantitas, et similiter aliquae relationes ei convenire possunt et ab ea tamquam a fundamento dimanare, sicut est relatio ad formam, quae reddit illam in suo genere bonam. Ergo habet aliquam vim effectivam, scilicet ad dimanationem quantitatis, neque materia est omnino pura potentia, siquidem habet aliquam relationem in actu.

Respondetur, quod dato, quod aliqua ex istis accidentibus dimanarent a materia, adhuc non supponeretur in ea aliqua activitas et vis effectiva, quia dimanatio non est actio proprie loquendo et formaliter, sed solum identice, quatenus actio, quae producit immediate substantiam, mediate attingit passiones ut coordinatas et dependentes a substantia. Unde in actione productiva passionum ipse ordo ad substantiam ut immediate productam, seu connexio ipsa passionis productae cum substantia dimanatio dicitur, et ita nudae substantiae convenire potest, cum tamen nuda substantia effective operari non possit, ut latius dicemus infra q. 12.¹⁰ Veritas tamen est, quod quantitas non dimanat a sola materia, sed etiam a forma, cum ex diversa forma diversa quantitas conveniat subiecto, sed dicitur sequi materiam, quia quantitas est accidens maxime materiale et consecutum ad substantiam ratione infimi gradus, qui est gradus corporeitatis, qui maxime accedit ad materiam, et quia nullo modo est accidens activum, sed passivum. Quod vero dicitur de relatione, respondetur relationem istam transcendentaliter sumptam non esse aliud quam ipsam potentiam entitativam materiae. Sumpta autem praedicamentaliter solum convenit materiae, ut subest formae, solum enim potest respicere formam existentem. Forma autem non existit nisi in materia, aut si existit per se, non informat nisi in materia, et sic non fundatur relatio praedicamentalis in materia seorsim a forma, sed ut existente sub forma. Materia autem ut informata bene potest fundare et habere relationem in actu, quia sic iam non est pura potentia, sed potentia informata. Dicitur autem materia esse bona bonitate ordinis ad formam, non formalitate actus, quem habeat in se, ut supra¹¹ diximus.

APPETITUS MATERIAE.

Duo possumus considerare in appetitu materiae: Primum, quid sit; secundum, ad quid sit et ad quae se extendat.

QUANTUM AD PRIMUM supponenda est illa vulgaris distinctio appetitus innati et eliciti. Primus est appetitus ab ipsa natura ortus sine media cognitione, ut in lapide pondus ad centrum. Elicitus est, qui procedit ab aliquo mediante cognitione, sicut cum animal appetit cibum vel potum. Quodsi appetitus iste oriatur ex cognitione intellectiva, dicitur appetitus rationalis seu voluntas, et si ulterius sequatur ad cognitionem proponentem obiectum cum indifferentia non adstringente neque coarctante tantum ad unum, erit appetitus liber. Unde aliud est appetitus innatus, qui est sine cognitione et opponitur elicito, aliud naturalis seu necessarius, qui opponitur libero et potest esse elicitus. Pertinet autem ad appetitum tendere ad rem, quando caret illa, et quiescere in re, quando habet illam, ut S. Thomas dicit 1. p. q. 19. art. 1. Sed tamen proprie dicitur et denominatur¹² appetitus ab illo primo actu, quando tenditur in rem non habitam; rem enim quam habemus, non dicimur tantum appetere, sed frui, quod est aliquid plus quam nude appetere.

DICIMUS ERGO, quod appetitus materiae est appetitus innatus, qui non distinguitur ab eius entitate.

Constat hoc ex Philosopho 1. Phys. textu 81.¹³, quem ibi declarat D. Thomas contra Avicennam lect. 15.¹⁴ «Nihil», inquit, «est aliud materiam appetere formam, quam eam ordinari ad formam. Ideo inest ei semper appetitus formae, non propter fastidium formae, quam habet, nec propter hoc, quod quaerat contraria esse simul, sed quia est in potentia ad alias formas, dum unam habet actu». Videri etiam potest 1. p. q. 59. art. 2., ubi inquit, «quod inclinatio, quae est ad esse rei, non est per aliquid superadditum essentiae, sed per materiam, quae appetit esse, antequam habeat, et per formam, quae tenet rem in esse, postquam fuerit».

Ratio autem est, quia appetitus naturalis non est necesse, quod sit aliquis actus vel impetus activus ad aliquid, sed solum habitudo et ordo ad sibi conveniens. Maxime autem materiae est conveniens forma, per quam perficitur et actuatur. Ergo ordo et habitudo ad formam maxime est inclinatio connaturalis materiae. Quod autem dici solet, quod inclinatio sequitur formam, ut inquit D. Thomas 1. p. q. 80. art. 1., non tollit, quod materia habeat inclinationem ad formam, quia non dicit, quod ad solam formam sequitur inclinatio, et ita inquit 1. Phys. lect. 15.¹⁵, quod «non solum aliquod ens actu per virtutem activam, sed etiam materia secundum quod in potentia ordinatur in suum finem».

QUOAD SECUNDUM, scilicet ad quid se extendat appetitus materiae, dicimus duo:

Primum est, quod respectu formarum corruptibilium materia prima simpliciter appetit omnes, sed non eodem modo. Quaedam enim formae sunt, quas nondum habuit neque habet, sed solum habere potest, et circa istas habet appetitum, quia habet capacitatem et potentiam ad illas cum privatione. Respectu vero formarum, quas de facto habet, etiam retinet appetitum, non quidem per modum tendentiae et desiderii, sed per modum possessionis et quietis, quae tamen non omnino satiata est, sed adhuc retinet privationem ad alias formas. Respectu vero formarum, quas habuit et iam transierunt, remanet quidem in materia appetitus naturalis quantum ad proportionem inter ipsam materiam et tales formas secundum se, non tamen quoad executionem et respective ad agens, a quo educenda est forma. Et ita habet appetitum ad formam, non ad eductionem illius, quia ad praeteritum non est potentia. Omnis enim appetitus cum sit ad aliquem finem et bonum, quod intendit, fundat ordinem intentionis et executionis. Et intentio quidem solum pendet ex proportione inter ipsum appetitum seu inclinationem et entitatem formae, at vero assecutio non solum dependet a proportione appetitus, sed etiam ab efficientia et activitate agentis. Ad formam ergo amissam et semel habitam remanet quidem eadem naturalis proportio inter materiam et formam, quae antea erat, cuius signum est, quodsi per aliquam potentiam talis forma rursum ponatur in materia, vere et naturali modo componet cum illa. At vero secundo modo non remanet appetitus naturalis in materia ex defectu agentis potentis educere vel applicare formam semel amissam. Et sic intelligitur D. Thomas, cum docet 1. p. q. 76. art. 1. ad 6., quod in anima separata remanet inclinatio naturalis ad suum corpus, licet talis inclinatio naturaliter consequi non possit.

Dicimus secundo, quod materia appetit omnes formas sub unica ratione formali. Et haec ratio in materia sublunari est id, in quo conveniunt omnes formae corruptibiles, scilicet esse substantiale, corruptibile et generabile. Et ita sumitur ex D. Thoma opusc. 15. cap. 6. in fine¹⁶ et 1. p. q. 66. art. 2. Nec est putandum, quod materia versatur circa unam formam, quam primo et per se appetat, et quae in omni materia invenitur, v. g. formam corporeitatis; hoc enim improbat S. Thomas cit. locis, quia materia solum appetit formas propter perfectionem, quam ab illis habet. Et licet a diversis formis diversae perfectiones proveniant, tamen cum materia sit capax omnium illarum, omnes illas dicitur appetere et ab illis perfici, et ita appetit omnes, quatenus conveniunt in modo perficiendi et actuandi materiam. Sicut visus recipit omnes colores, quatenus conveniunt in una ratione visibilis et in uno modo immutandi potentiam, sic materia appetit omnes formas, in quantum conveniunt omnes in tali modo et ratione informandi materiam, scilicet modo corruptibili.

Ex quo colligitur, quod materia quantumcumque informetur ab aliqua forma perfecta, semper appetit alias, quia hic appetitus non est aliud quam ipsa naturalis capacitas materiae ad formas, quae tali modo, scilicet corruptibili, informare possunt. Et licet una forma sit perfectior altera, non tamen una informat perfectiori modo quam alia, sed omnes eodem modo, scilicet corruptibili. Et ideo finis et perfectio materiae non sistit in perfectione alicuius determinatae formae, sed in adaequatione et collectione omnium. Unde habita forma perfectissima, melius est ipsi materiae ad aliam transire quantumcumque viliorem, ut suam adaequationem impleat, quam sub illa forma perfectissima manere, non implendo talem adaequationem, sicut visus quantumcumque videat perfectissimum colorem, adhuc est in potentia ad videndum alios, quia ab omnibus eodem modo immutatur et perficitur.

Nec tamen ex hoc inferas dari in materia appetitum ad plures formas simul habendas, quia licet ex parte subiecti simul detur in eo¹⁷ appetitus omnium, non tamen ex parte obiecti ad habendas omnes simul in¹⁸ sensu composito, sed diviso, propter incompossibilitatem unius formae cum altera et privationem, quam una habet adiunctam alterius, sicuti in me est simul potentia ad standum et sedendum, non tamen ad sedendum et standum simul.

INGENERABILITAS ET INCORRUPTIBILITAS MATERIAE.

De hac agit Philosophus 1. Phys. textu 82.¹⁹ et ibi D. Thomas lect. 15.²⁰ et 1. p. q. 46. art. 1. ad 3. Et potest explicari negative et positive. Negative quidem, quatenus caret principiis generationis; positive vero, quia actu habet aliquod esse ingenerabile et incorruptibile.

Ex dictis autem art. praec. constat materiam solum dici ingenitam et incorruptam negative, quia caret subiecto, ex quo fiat, non positive propter aliquod esse partiale perpetuum, quod habeat, cum non producatur in esse proprio, sed sub esse formae et dependenter ab illa.

Ita sumitur ex D. Thoma cit. loco lect. 15., ubi ex Philosopho dicit, «quod materia quodammodo corrumpitur et quodammodo non, quia secundum quod in ea est privatio, sic corrumpitur, cum cesset in ea privatio, sicut si diceretur aes infiguratum corrumpi, quando desinit esse infiguratum. Sed secundum se, in quantum est quoddam ens in potentia, est ingenita et incorruptibilis».

Ratio est, quia si fieret per generationem, fieret ex subiecto, subiectum autem generationis est materia. Ergo si fieret per generationem, esset materia, antequam fieret, vel fieret ex alia materia, et sic non esset prima, et de illa alia materia idem fieret argumentum. Et sic vel sistendum est in aliqua materia, quae non generatur, vel est admittendus processus in infinitum in generationibus, quod perinde est ac tollere illas. Imo si haberet aliquod esse incorruptibile, esset perfectior forma corruptibili amittente esse, et per corruptionem substantialem non fieret corruptio simpliciter, sed solum ex parte; maneret enim aliquod esse in materia totaliter incorruptibile.

Nec obstat, quod materia creatur, creatio autem dat esse. Materia enim potius concreatur, ut saepe diximus, quia subicitur communicationi formae et esse ipsius, tam illi, sub qua creatur, quam reliquis, quae illi succedunt. Nec tamen propter hoc generatur materia aut corrumpitur, quia mutat et acquirit unum esse post aliud, quia materia acquirit et amittit esse tamquam subiectum, non tamquam terminus. Generatio autem et corruptio solum denominant terminum a quo et ad quem genitum et corruptum, non subiectum, quod sub tali successione diversi esse perseverat idem, quia ipsa successio in diverso esse facit, quod non amittatur totaliter esse, sed mutetur. Et quo adduces, quare compositum simpliciter denominetur corruptibile, licet materia sit incorruptibilis, et aliquando etiam forma, ut in homine, et tamen simpliciter denominetur materiale a materia. Hoc enim ideo est, quia compositum non denominatur a partibus seorsim sumptis, sed a coniunctione earum et ab esse, quod ex illis resultat. Et quia ipsa coniunctio fit modo corruptibili et dependenti a materia, simpliciter denominatur compositum materiale propter istam dependentiam et corruptibile propter illam coniunctionem seu²¹ unionem corruptibilem.

UNITAS ET DIFFERENTIA MATERIAE.

De unitate et diversitate numerica materiae non agimus in praesenti. Constat enim dividi materiam, sicut dividuntur ipsae res compositae. Quomodo autem divisio ista numerica originetur a materia signata quantitate, in libris de Generatione disquiretur.²²

De specifica autem unitate et diversitate materiae duo sunt, quae indigent discussione: Primum, an revera differant specie materia caelestis et sublunaris; secundum, utrum ista unitas vel diversitas specifica, quae invenitur in materia prima, sit positiva vel negativa.

DE PRIMO agemus in libris de Coelo²³, et pro nunc suppono tamquam probabilius, quod materia caelestis et sublunaris specie differunt, ita quod materia caeli non est in potentia ad formas istas inferiores nec e converso, quod tenet D. Thomas 1. p. q. 66. art. 2. et opusc. 15. cap. 7.²⁴ et opusc. 42. cap. 14.²⁵ et 15.²⁶ Et hoc ideo, quia probabilius est caelum ex intrinsica sua natura esse incorruptibile, et non ex aliquo extrinseco supernaturali, ut corpora gloriosa. Si autem materia ipsius esset eiusdem speciei cum nostra, necessario esset in potentia ad formas istas inferiores, et quamdiu est sub forma caeli, esset privata istis inferioribus, et sub forma unius caeli privata forma alterius caeli. Haec autem est dispositio corporis corruptibilis; ex hoc enim, quod materia est privata forma substantiali, quam potest habere, de se tendit ad illam, nec est connaturaliter, si impediatur perpetuo habere illam. Ergo compositum constans ex materia capaci aliarum formarum habet in se principium corruptionis, scilicet materiam privatam forma. Nec per formam quantumcumque perfectam tollitur ista privatio, quia nec tollitur capacitas materiae ad formam privatam, neque forma ipsa, qua privata est, habetur; manet ergo privatio illius. Et dato, quod forma caelestis propter suam eminentiam supra formas corruptibiles satiaret totam potentiam materiae, adhuc non tollebat principium corruptionis, quia non tollebat potentiam ad formas aliorum caelorum, quae distinguuntur specie, nec una eminenter continet aliam sicut istas inferiores, et consequenter posset transmutari unum caelum in aliud. Ut ergo caelum sit ab intrinsico et connaturaliter incorruptibile, exigit materiam incapacem aliarum formarum.

CIRCA SECUNDUM, an illa unitas vel diversitas specifica sit positiva vel negativa, qui sentiunt materiam primam de se includere aliquem actum saltem entitativum, consequenter unitatem et diversitatem positivam ponunt in materia. Ceterum D. Thomas, qui omnem actum negat materiae antecedenter ad omnem formam, solum ponit materiam esse unam negative, id est per hoc, quod caret omni actu distinguente, ut constat ex opusc. 31. § 1. post medium²⁷ et 1. p. q. 16. art. 7. ad 2. Distinctio autem seu diversitas convenit materiae ex ipso ordine ad diversam formam seu actum. Nec enim alio modo ponitur aliquis actus in materia nisi in potentia et secundum ordinem ad talem actum, non quod ipsa actu sit divisa vel una aut habens in se actum, ut proximis articulis ostensum est. Unde dixit D. Thomas opusc. 45. circa finem²⁸ infirmari rationem, qua ostendit Philosophus in 5. Phys.²⁹ generationem non esse motum, quia non est in subiecto in actu, si materia sit ens in actu saltem incomplete.

Sed inquires: Si materia ex se non habet speciem aliquam determinatam, sed reducitur ad speciem illius formae, a qua informatur, quomodo potest una et eadem entitas tot species mutare, quot formas, ut modo reducatur ad unam, modo ad aliam? Respondetur materiam semper habere eandem speciem intrinsecam, scilicet esse potentiam susceptivam huius vel illius formae, quae est talis vel talis speciei. Et ita in quocumque composito inveniatur, reducitur ad eius speciem sicut pars potentialis illius et constituens eam ex parte potentiae. Rationem vero illius speciei in actu solum participat denominative denominatione formae informantis, non participatione intrinsica; sic enim mutaretur materia entitative, et non solum informative, et sic etiam mediante tali informatione participat determinatam existentiam formae³⁰ seu potius existentiam illam, quae per formam convenit composito, sicut et participat actuationem formalem ex unione ad formam. Et sic D. Thomas 7. Metaph. lect. 2.³¹ explicans dictum Philosophi, quod materia neque est quid, id est substantia, neque quale neque quantum, inquit, quod «non est intelligendum, quod substantia actu existens praedicetur de materia praedicatione univoca, sive quae est per essentiam. Iam enim supra dixerat, quod materia non est quid neque aliquid aliorum. Sed intelligendum est de praedicatione denominativa, per quem modum accidentia de substantia praedicantur. Sicut enim haec est vera: «Homo est albus», non autem haec: «Homo est albedo», vel «humanitas est albedo», ita haec est vera: «Hoc materiatum est homo», non autem haec: «Materia est homo» vel «materia est humanitas»». Ita Divus Thomas.

Quare tota unitas vel diversitas materiae convenit ei secundum ordinem ad formam, cuius est potentia susceptiva, qui ordo intrinsicus³² et transcendentalis non est aliquid actu superveniens materiae eique conveniens praeter ipsam potentiam materiae, et ita convenit illi sicut potentia ipsa, quod est ex se solum habere speciem potentialem. Quodsi diverso modo materiae respiciant formas, quia una respicit modo amissibili et corruptibili, alia incorruptibili, quia solum unius formae est capax, distinguentur specie illae materiae, sicut caelestis et sublunaris ratione diversi ordinis ad formas, non ratione diversae actualitatis, quam habeant. Et sic etiam verificatur in istis materiis, quod actus est, qui distinguit, scilicet terminative et extrinsece propter diversos ordines ad diversos actus. Remota autem omni forma, remanet solum in materia unitas negativa per hoc, quod caret omni forma distinguente.