Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONIMUS duo in fide certa: Primum est mundum incepisse in tempore et similiter motum eius. Secundum Deum non de necessitate produxisse mundum, sed potuisse non producere et posse nunc destruere. Haec omnia de fide sunt et in Philosophia supponenda vel potius suscipienda.

Nam de primo constat Genes. 1. 1.: «In principio fecit Deus caelum et terram», et Ps. 89.: «Priusquam montes fierent aut formaretur terra et orbis»; Ioan. 37.: «Priusquam mundus fieret apud te». Idque etiam definitum est in Concilio Lateranensi quarto.¹ Nec vero per rationem potest demonstrari mundum incepisse in tempore, cum id praecise pendeat ex voluntate libera Dei, sicut etiam rationes, quae a philosophis asseruntur ad probandum, quod mundus sit ab aeterno, nullo modo cogunt, ut luculenter ostendit S. Thomas 1. p. q. 46. art. 1. et 2., ubi etiam ostendit Aristotelem in hoc libro opinative locutum fuisse. Nam in 1. Topic. cap. 11.² inter problemata dialectica ponit, utrum mundus sit ab aeterno. Videri etiam potest D. Thomas hac de re 2. Contra Gent. a cap. 32. usque ad 38. et in 2. dist. 1. q. 1. art. 5.³ et dist. 2. q. 1. art. 3.⁴

Secundum etiam constat aperte ex Scriptura tribuente voluntati Dei creationem omnium. Ad Eph. 1.⁵: «Qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae»; et Apoc. 4, 11: «Tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant et creata sunt». De quo videri possunt theologi 1. p. q. 19. An vero mundus potuerit habere initium temporis ante instans, quo nunc creatus est, respondetur potuisse, licet nos lateat ratio, quare in tali puncto creatus sit. De quo D. Thomas q. 3. de Potentia art. 14. ad 6.⁶

His suppositis de possibili solum EST DIFFICULTAS, an potuerit mundus creari ab aeterno, sive quoad res permanentes, de quibus in praes. art. agemus, sive quoad successivas et generationes et corruptiones, de quibus est specialis difficultas, de quibus agemus in seq. art.

Quoad primum VIDETUR repugnare creatio rerum ab aeterno: Primo, quia tunc non esset signabile initium, quando talis creatura incepit, quia quolibet designato antea fuit. Secundo, quia tunc non procederet de non esse, quia numquam fuit verum dicere, quod non erat. Tertio, quia creatura non esset annihilabilis per aeternitatem. Nam vel duraret finita duratione vel infinita. Si infinita, in tota illa non annihilaretur; si finita, ergo ab aeterno, quando incipit, usque ad illam annihilationem solum esset duratio finita, et sic tota duratio ab aeterno infinita non esset, quia finitis terminis comprehenderetur. Quarto, non esset Deus liber in creando, si ab aeterno crearet, quia nec antequam crearet (supponimus enim non dari ante), neque cum crearet, quia non poterat simul creare et non creare, nec post, quia ad praeteritum non est potentia. Quinto, posset creatura habere infinitam virtutem, et si tota aeternitate intenderetur calor aut gratia vel scientia, cresceret in infinitum, quia duratio esset infinita. Denique, creatura tunc esset infinita in duratione, ergo et in esse seu essentia. Adstipulantur etiam dicta sanctorum. Nam Augustinus 12. de Civit. Dei, cap. 15.⁷ ait «angelos non potuisse esse coaeternos creatori», et Hugo libro 1. de Sacramentis p. 1. cap. 1.⁸: «Fugit», inquit, «divinam virtutem, ut aliquid sibi coaeternum faciat». Et communiter sancti negant creaturam posse esse coaeternam creatori, ut Ambrosius⁹, Damascenus¹⁰ et alii. Hanc partem nonnulli doctores defendunt, praesertim ex antiquis, qui videri possunt apud Conimbric. hic 8. Phys. cap. 2. q. 6. art. et Carmel. disp. 29. q. 3.

Oppositum tamen omnino tenendum est et expresse asseritur a S. Thoma 1. p. q. 46. art. 1. ad 1. et q. 3. de Potentia art. 14.,¹¹ ubi rationes in contrarium solvit, et 2. Contra Gent. cap. 38. et opusc. 27.¹² Est etiam communior sententia auctorum huius temporis, ut videri potest apud Conimbric. et Carmel, cit.

FUNDAMENTUM EST, quia non implicat neque ex parte Dei creantis, neque ex parte ipsius actionis seu creationis; ergo etc.

Non repugnat ex parte Dei creantis, quia eandem habet potentiam ab aeterno, quam nunc, et eandem virtutem agendo libere, quam si ageret ex necessitate naturae. Sed nunc potest creare mundum, et si ageret ex necessitate naturae, ab aeterno crearet, sicut sol, si ab aeterno esset, ab aeterno illuminaret, ut docet Augustinus 6. de Trinit. cap. 1.¹³ Ergo ex parte Dei nec deest potentia nec ulla est repugnantia.

Non repugnat ex parte creaturae, quia non est minus possibilis ab aeterno quam nunc; nec enim incepit in tempore esse possibilis, nec aliqua incompossibilitas est ipsi cum aeternitate, ut in solutionibus argumentorum ostendetur, tum quia de facto dantur creaturae aeternae a parte post, ut creaturae incorruptibiles, ergo possunt dari a parte ante; tum quia, licet creaturae essent ab aeterno, non tamen essent aeternae aeternitate per essentiam, sed in propria duratione creata coexisterent ipsi aeternitati a parte ante, sicut modo coexistunt aliquae a parte post.

Non repugnat ex parte ipsius actionis, quia actio Dei non est per motum et successionem, sed in instanti, et ita non requirit tempus, sed potest esse ante omne tempus. Nec minus per illam actionem dependeret creatura a Deo libere, quia per voluntatem Dei operantem ad extra reciperet esse limitatum et dependens et fieret ex nihilo et ex non esse, non quia duratione antecederet non esse, sed prioritate naturae, quatenus illa creatura non esset a se, sed ab alio et ex Deo causante. Ergo salvaretur tota ratio creationis.

Ad primum ergo a principio RESPONDETUR, quod non esset assignare principium inceptionis in duratione, sed principium originis et causalitatis; hoc enim solum est de ratione creationis, ut docet S. Thomas q. 3. de Potentia art. 14. ad 8. in 2. loco.¹⁴ Quare si res fieret ab aeterno, procederet sine initio durationis, sicut res incorruptibiles accipiunt durationem sine fine, et ita acciperet tunc durationem opposito modo ad tempus, id est sine inceptione, sed de semper existendo, cum dependentia tamen ab alio, in quo differret a processione divinarum Personarum, quae sine dependentia procedunt in ipsa aeternitate essentiali, non in participata. Creatura autem ab aeterno haberet infinitatem durationis participatae, et ita careret initio, quia initium infinitati opponitur, sicut infinita quantitas initio et fine caret. Quare non distingueretur ibi productio et conservatio, quia hoc ipso, quod sine initio procederet, conservata procederet et simul esset producta et conservata, quia sine durationis initio procederet solo causalitatis principio et originis.

Ad secundum respondetur ex S. Thoma loco cit. de Potentia ad 7.,¹⁵ quod tunc non esse praecederet esse non duratione, sed natura, quia si sibi relinqueretur, nihil esset, et quia non producitur ex aliquo praeexistente, esse vere non nisi ab alio habet, sed per dependentiam ab eo; quam solutionem late prosequitur opusc. 27.¹⁶ cit. Et ita differt illa duratio ab aeternitate Dei, quia haec non solum caret initio durationis, sed etiam causalitatis et originis ab alio et est tota simul. Illa¹⁷ autem est ab alio et potest deficere.

Ad tertium respondetur, quod ex suppositione creationis ab aeterno non potest res illa annihilari nisi in tempore. Sicut enim ex suppositione, quod res creatur, in eodem instanti annihilari non potest, ita ex eo, quod creatur sine initio durationis, oportet, quod sine initio duret, atque adeo infinita aliqua duratione. De quo vide Mag. Soto hic 8. Phys. q. 2. concl. 3. coroll., Suarez disp. 20. Metaph. sect. 5., quia idem est creari sine initio durationis atque creari cum infinita duratione seu cum conservatione non habente principium durationis, siquidem tunc conservatio et productio idem sunt, ex suppositione autem, quod conservat Deus, quamdiu conservat, annihilare non potest. An vero cum hoc stare possit motus ab aeterno, seq. art. dicemus. Quando vero dicit D. Thomas quaest. cit. de Potentia ad 3.,¹⁸ quod variabilitas excludit aeternitatem, sed non infinitam durationem, intelligitur, quod habet variabilitatem tum ad desinendum, sed in tempore, non ab aeterno et in infinita duratione, tum ad existendum, quia producitur de non esse ad esse, quod non habet aeternitas.

Ad quartum respondetur, quod Deus libere crearet ab aeterno, etiam dum actu crearet, quia potest non creare absolute, licet ex suppositione, quod creat, non stet non creare, non solum si crearet ab aeterno, sed etiam nunc, et ex suppositione, quod creat sine initio durationis, non possit non conservare sine¹⁹ fine a parte ante, et hoc est per infinitam durationem non posse annihilare, id est per durationem sine fine a parte ante.

Et quando dicitur, quod antecedenter ad creationem non potest non creare, distinguo: antecedentia durationis, transeat; antecedentia naturae et originis, nego; alias si non esset liber pro illa antecedentia, necessario crearet, et non posset differre, sicut de facto distulit usque ad tempus.

Ad quintum respondetur imprimis non concludere, quod res non possit creari ab aeterno, sed quod non possit operari ab aeterno, nec de quacumque operatione, sed de illa, quae est cum motu et augmentatione seu intensione, de quo agemus seq. art. Interim dicemus nullam qualitatem posse actu intendi in infinitum, etiamsi esset ab aeterno, quia infinitum actu nullo modo est pertransibile, et ut dicit D. Thomas 2. Contra Gent. cap. 38. ad 3., si mundus semper fuisset, in omnibus circulationibus non esset accipere primam, et sic neque transitum, qui semper exigit duo extrema. Quae auctoritas, ut seq. art. videbimus, probat non posse dari motum ab aeterno, quia motus exigit transitum et inceptionem et finem inter aliqua extrema, quod totum ab aeterno esse non potest, et consequenter neque per motum seu operationem qualitas aliqua in infinitum augeri posset, quia²⁰ motus non potest esse ab aeterno, sed necessario est cum tempore. Et sicut si darentur infinitae generationes, excipitur generatio hominum, ne dentur infinitae animae separatae, ita si daretur motus intensionis infinitus per totam aeternitatem, non daretur permanentia qualitatis intensae, ne detur infinitum actu, sed qualitas illa transiret et corrumperetur in suis partibus.

Ad sextum respondetur, quod infinitas in duratione non arguit infinitatem in esse aut in virtute rei durantis, sed in actione et virtute conservante illam in esse, quia duratio cum sit continuatio existentiae, est aliquid conveniens rei non ex propriis, sed ex participatione agentis. Unde quod aliquae creaturae durent in infinitum a parte post, non arguit infinitatem in essentia.

Ad auctoritates Patrum dicitur ex D. Thoma q. 3. de Potentia art. 14. ad 1.²¹ et opusc. 27.²² intelligi, quod creaturae non sint coaeternae creatori aeternitate propria et essentiali, sicut est attributum aeternitatis in Deo, qua ratione dicit Boetius libro 5. de Consolat. prosa ultima,²³ quod etiamsi mundus semper fuisset, non esset Deo coaeternus. Et sic recte inferunt Patres Filium Dei non esse creaturam, quia aeternus est aeternitate propria, quod nulli convenit creaturae. Plerumque etiam sancti loquuntur de creaturis prout de facto inceperunt et creatae sunt, non de possibili.

Res successivae sunt motus et generationes rerum, et per motus intelligimus tam locales quam alterationes, et in localibus maiorem difficultatem habet motus rectus quam circularis, continuus quam discretus. Est autem specialis difficultas in rebus successivis, quod fuerint ab aeterno, quia deberent carere omni principio. Si enim assignaretur illis aliquod initium, hoc ipso non essent ab aeterno, quia illud initium et hoc instans essent duo termini, inter quos non posset includi infinita duratio, qualis est ab aeterno. Si autem motus caret initio, necessario est deneganda aliqua successio infinita ab aeterno. De ratione enim successionis est, quod una pars desinat et alia incipiat; illa autem, quae desinit, quando motus fuit productus ab aeterno, vel duravit infinito tempore vel finito. Si infinito, toto illo permansit et non transivit; et sic non fuit successio ab aeterno. Si finito tempore, ergo aeternitas finita duratione consumi potest, quia ab illa desitione computando usque nunc omnis motus comprehenditur duobus terminis, scilicet illo nunc, quo desiit motus, et isto nunc, in quo modo finitur; atque adeo finita duratio est. Ergo si illa quoque duratio successiva ab aeterno finita fuit, totum tempus ab aeterno finitum manebit.

DUAE SUNT SENTENTIAE in hac parte: Prima negat omnem motum fuisse possibilem ab aeterno, et consequenter etiam generationes substantiales, quae sine motu praecedente non fiunt. Ita Mag. Soto 8. Phys. q. 2. concl. 3., Conimbric., Rubio, Placa, et alii in hoc libro 8. et P. Suarez disp. 20. Metaph. sect. 5. n. 16., licet aliqui ut Soto, Conimbric. aliquantulum haereant in motu circulari, qui continuus est et videtur posse carere principio.

Alii e contra admittunt omnem motum et generationes potuisse esse ab aeterno et durasse per infinitum tempus. Ita Capreolus,¹ Ferrariensis,² Scotus,³ Soncinas,⁴ Vazquez,⁵ Nazarius⁶ et alii, quos citant et sequuntur Carmel. hic disp. 29. q. 4., Cabero tract. ult., dub. 3. et 4. Quorum fundamenta statim asseremus.

Prima sententia mihi non solum probabilior, sed etiam certior apparet, supponendo, quod corruptio sit impossibilis ab aeterno, ut statim dicemus. Successio autem sine corruptione non est. Et D. Thomas opusc. 27. paulo ante medium⁷ dicit «non repugnare, si ponatur causa producens effectum suum subito, quod non praecedat duratione suum causatum; repugnare autem in causis producentibus effectum suum per motum, quia oportet, quod principium motus praecedat finem eius». Ergo si repugnat aliquem terminum produci per motum ab aeterno, etiam repugnabit aliquod mutatum esse dari ab aeterno, quia hic est terminus quidam motus, et consequenter etiam repugnabit motus ipse.

FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE sumitur ex duplici ratione, quam D. Thomas semper difficillimam reputavit et insolutam reliquit.

Prima ratio est supra posita ex natura motus, qui successivus est et constat partibus transeuntibus, quarum una desinit et altera incipit. Si ergo datur aliqua, quae numquam incepit, quia ab aeterno datur motus, illa non potuit nec infinito tempore nec finito durare. Non infinito, quia sic toto illo tempore non esset successio nec transitus illius partis, sed permanentia, et consequenter neque motus ab aeterno, quia⁸ motus sine transitu et successione partium non est. Non finito, quia sic illa pars motus, sub qua mobile creatum est, solum finito tempore duraret, et illa, quae immediate secuta est, tunc vere incepit, quia iam non fuit ab aeterno; et sic ab illa computando usque ad istam partem motus, qua modo datur, dabitur inter illam et hanc inceptio et desitio, atque adeo finita duratio, quia illa est finita, quae incipit et desinit, sed ultra totam istam durationem finitam solum restat a parte ante alia pars motus etiam finita. Ergo totus ille motus ab aeterno finitus esset, quia finitum addito finito non facit infinitum. Repugnat autem, quod duratio aliqua ab aeterno sit finita. Neque est idem de motu a parte post; posset enim durare in aeternum per hoc, quod numquam desineret. Sed hoc non est habere partem aliquam motus, quae infinite duraret, sed transire partes finitas sine ullo termino finiente, quod est infinitum syncategorematice. Res autem permanens si durat in aeternum a parte post, unica duratione infinita durat, quia permanenter et non successive. Et ideo recte fit inde argumentum, quod etiam potuit ab aeterno talis res permanens creari.

Hanc rationem tetigit S. Thomas 2. Contra Gent. cap. 38. ratione 3. et 1. p. q. 46. art. 2. ad 6., quia scilicet, si mundus esset ab aeterno, essent transacti infiniti dies. Et respondet, «quod quaelibet circulatio praecedentium transire potuit, quia finita fuit; in omnibus autem simul, si mundus semper fuisset, non esset accipere primam, et ita nec transitum, qui semper exigit duo extrema». Ecce, quomodo S. Thomas fatetur, non posse esse transactas infinitas circulationes collective, et⁹ quia non posset accipi prima, non posset accipi transitus, motus autem transitus est. Quod est non dari motum ab aeterno, quia cum non sit accipere primam, illa, sub qua mundus creatus est, caruit principio, atque adeo fuit infinita in duratione et permanentia, quod est non esse motum. Et licet in q. 3. de Potentia art. 17. ad 17.¹⁰ solvens idem argumentum dicat S. Thomas, «quod illa ratio non probat, quod motus semper fuerit, sed quod motus circularis possit semper esse», tamen non loquitur ibi D. Thomas assertive nec dicit, quod illud argumentum id efficaciter probat. Subdit enim, «quod ex mathematicis non potest aliquid efficaciter concludi de motu». Nec Aristoteles ex circulatione motus ostendit eius aeternitatem absolute, sed supposita aeternitate ostendit, quod nullus alius motus potuit esse aeternus nisi circularis; quod totum non procedit absolute, sed ex suppositione.

Alia ratio pro ista sententia, quae numquam solvi potest, est, quia si motus et generationes essent ab aeterno, non repugnaret dari infinitum in actu, quod in sententia Aristotelis et D. Thomae admitti non potest.

Sequela patet, quia possent esse infinitae generationes hominum et manerent infinitae animae separatae, quia immortales sunt, et una non transit in corpus alterius; aut similiter cum essent infiniti dies, posset quolibet die creari unus angelus aut una stella, et nunc essent infinita actu.

Hoc argumentum affert saepius D. Thomas et insolutum relinquit afferens aliorum philosophorum solutiones et improbans, ut in 2. Contra Gent. cap. 38. et opusc. 27.,¹¹ et tandem 1. p. q. 46. art. 2. ad 8. concludit, «quod haec ratio est particularis, et sic potest aliquis dicere, quod mundus fuit aeternus, vel saltem aliqua creatura, ut angelus, sed non homo; nos autem intendimus universaliter, an aliqua creatura fuerit ab aeterno».

Ita D. Thomas. Unde intentio eius est probare, quod aliquam creaturam esse ab aeterno non repugnat, quidquid sit, an repugnent generationes hominum, et consequenter reliqui alii motus et generationes; nam eadem ratio est de aliis, siquidem sicut formae humanae separatae naturaliter durant, ita reliquae aliae formae possunt per Dei potentiam separatae conservari, et sic esse modo infinita in actu. Et ita qui concedunt reliquos motus posse esse ab aeterno, excipiunt autem generationes hominum, inconsequenter loquuntur, et solum ad effugiendum concedere infinitum actu, quod tamen in aliis generationibus coguntur concedere, si Deus velit omnes formas corruptibiles separatas conservare, ut potest. Et saltem in productione infinitorum angelorum non datur hoc effugium. Dicere autem, quod potest divisive producere quolibet die angelum, non autem collective in omnibus diebus, est inintelligibile. Nam si quolibet die producit angelum, et dies sunt infiniti et angeli perseverant, infiniti erunt collective; numerationem enim dierum sequitur illa infinitas collective. Et multo minus dici potest, quod si Deus quolibet die producat angelum, tenebitur alium annihilare. Unde enim constat teneri Deum ad annihilandum, aut quid conducit annihilatio angeli ad productionem alterius? Solum videtur hoc confingi ad effugiendum inconveniens, quod ex illa sententia sequitur de infinito. Et ideo recte dixit Mag. Soto,¹² ubi supra, hoc esse unum ex fortissimis argumentis contra philosophos ponentes generationes rerum ab aeterno.

SED PRO CONTRARIA SENTENTIA obicies: Nam poterat ab aeterno produci ignis applicatus stuppae, qui utique comburet illam. Ergo poterit dari generatio ab aeterno, sicut et illuminatio, si sol produceretur ab aeterno, alioquin non posset res ab aeterno produci, nisi maneret omnino immobilis et nihil operans per totam aeternitatem. Secundo, caelum potest creari ab aeterno cum motu circulari, quia hic motus caret principio, eo quod circularis est; ergo saltem ille non repugnat esse ab aeterno. Denique D. Thomas afferens rationes eorum, qui contra Aristotelem volunt demonstrare mundum non esse ab aeterno, solvit eas et ostendit non repugnare, quod mundus ab aeterno sit, ut patet in locis supra allegatis. Ergo in eo sensu admittit esse possibilem mundum ab aeterno, quo illum posuit Aristoteles. Posuit autem cum motu; ergo sentit D. Thomas motum posse esse ab aeterno.

Ad primum respondetur, quod ille ignis sic applicatus generaret ignem, quam primum posset motus incipere et stuppa corrumpi. Non posset autem corrumpi nisi post infinitam durationem, quia cum producatur sine initio durationis, producitur ut permanens et conservatus infinita duratione, et post illam in tempore poterit generare, quia videlicet inter corruptionem stuppae et eius productionem ab aeterno non mediat duratio finita tantum, quod esse non potest, sed infinita, ut ostendimus. Illuminatio autem solis, cum non fiat per motum, et quaecumque alia instantanea operatio ab aeterno dari potest, sed non mutari et desinere esse per durationem finitam, ut diximus. Operatio autem cum motu esse non potest ab aeterno, quia¹³ motus requirit transitum successivum et corruptivum partium, et ideo immobilis debet esse res per durationem infinitam.

Ad secundum respondetur, quod motus circularis caret principio ex parte mobilis seu magnitudinis, in qua fit, sed non ex parte durationis, quia oportet partem motus transire et partem succedere sicque debet quaelibet pars finite durare. Si enim duraret infinite, pro tunc motus non esset nec successio. Finita autem duratio repugnat rei aeternae, quae producitur sine durationis initio.

Ad D. Thomam respondetur seipsum explicare 1. p. q. 46. art. 2. ad 8., ut supra¹⁴ ponderavimus. Solum enim intendit potuisse mundum esse ab aeterno secundum substantiam vel aliquas creaturas permanentes, non secundum generationes et motus, praesertim propter generationem hominum. Et sicut durabit mundus in aeternum secundum substantiam, sed non secundum statum, quem nunc habet, ita ab aeterno potuit fieri secundum se, sed non secundum statum motus, in quo ab Aristotele recedit, qui id solum opinative sensit.

Quod vero dicit S. Thomas q. 3. de Potentia art. 14. ad 9. in 2. loco positum,¹⁵ tempus et aevum non differre ab aeternitate, solum quia carent principio durationis, sed quia admittunt aliquam successionem, quae caret aeternitas, et sic admittit posse dari successionem in illis durationibus, si fierent ab aeterno, in hac enim praesuppositione loquitur. Hoc, inquam, parum urget. Admittunt enim tempus et aevum successionem formalem vel virtualem, sed non pro omni statu, scilicet non pro illo signo, quo carent initio durationis, ut si fierent ab aeterno. Unde non dicit ibi Divus Thomas, quod successiva sunt ab aeterno, «sed etiamsi essent, adhuc haberent, per quid different ab aeternitate essentiali, quae in nullo statu successionem admittit».

RESPONDEO ex vi motus immediate et directe demonstrari, quod primum movens sit omnino immobile, inde vero consecutive demonstrari propria quaedam attributa, quae conveniunt ipsi divinitati et actui puro, de quibus statim dicemus.

Quod ergo debeat dari unum primum principium immobile, Aristoteles ostendit ex ipsa subordinatione causarum moventium, ut late declarat S. Thomas 1. Contra Gent. cap. 13. et 1. p. q. 2. art. 3. Et nititur tota demonstratio duobus principiis, scilicet «quod omne, quod movetur, ab alio movetur», et «quod non est dare processum in infinitum in causis per se moventibus».

Et formatur sic demonstratio: Nam videmus dari multos motus de novo in rerum natura, qui de novo incipiunt exeundo de potentia ad actum. Id autem, quod sic movetur, istum motum debet habere ab alio vel saltem virtutem se movendi ab alio accipere, quia si movetur, est in potentia ad talem motum, et consequenter debet reduci in actum ab alio, quod sit in actu. Vel si habet virtutem, quae se reducat, debet habere illam acceptam et motam ab alio, et non a se, quia id, quod est in potentia, non potest habere virtutem movendi a seipso sicut nec naturam et esse, quia id, quod habet a se virtutem, nec agit per illam ut motam, nullo modo est in potentia, sed est actus purus, quia habet virtutem non acceptam aut participatam ab alio.

Si autem habet esse a se, et non ab alio efficiente, est improductum et increatum. Et ita sufficit tollere circulum in uno genere causae, scilicet efficientis, ut deveniamus ad unum esse increatum, quod est Deus.

Posito autem ente increato,¹ non effecto ab alio, consequenter erit actus purus, quia si haberet potentiam, esset actuabilis et mobilis ab aliqua forma et ab aliquo efficiente, et consequenter si est actus purus, in nullo genere causae mobilis est, quia actus purus est summa perfectio et a nullo alio perfectibilis.

Contra ultimam autem responsionem supra late tractavimus q. 22.² ostendendo, quod nihil movet seipsum primo et per se nisi ratione partium, quarum una sit movens et alia mota, quod in primo efficiente non habet locum, quia est purus actus, et consequenter non dividitur in partes, quarum una sit movens et alia mota, quia pars mota est in potentia respectu partis moventis, et consequenter repugnat puro actui. Et multo magis repugnat, quod sit per se primo movens et per se primo motum secundum idem, quia sic esset secundum idem in actu et potentia, quod repugnat actui puro.

Illud vero, quod dicitur de actione immanenti, quae recipitur in eo, a quo elicitur, non est ad rem, tum quia in Deo non potest dari actio recepta, quia primum efficiens est totum in actu nec habet aliquid de potentia, ut recipiat; tum quia in nobis, licet potentia immanens recipiat actum, quem elicit, tamen potentia eliciens debet esse mota ab alio, ut eliciat, sicut voluntas est mota ab intellectu, et intellectus a specie et obiecto et a Deo determinante et movente. Et sic semper distinguitur movens et motum, licet sit idem recipiens et eliciens secundum diversa. Imo elicit actum potentia cum obiecto seu specie et lumine, recipit autem illum potentia sola, et non species; et sic non est idem simpliciter recipiens et eliciens.

Ostenso, quod debet dari unum primum movens, quod in genere causae efficientis sit immobile, et consecutive deducuntur plura attributa propria divinitatis.

Nam imprimis demonstratur, quod primum efficiens caret omni potentialitate, tam materiali quam obiectiva, id est producibili,³ quia utraque supponit aliud efficiens, a quo possit moveri, materialis quidem tamquam subiectum immutandum ab aliquo efficiente, obiectiva vero tamquam obiectum possibile effici et transiens de non esse ad esse. Et ita ratio actus puri pertinet ad ipsam entitatem entis increati.

Secundo demonstratur attributum infinitatis, tam in essentia quam in virtute, quia habet actum purum sine potentia, ergo perfectionem sine imperfectione. Perfectio enim fundatur in actu, imperfectio autem in opposito actus, quod est potentialitas. Ergo nullam habet limitationem in ipsa actualitate et perfectione, ergo neque in virtute, quia virtus est activitas, quae fundatur in actualitate. Item cum sit primo efficiens, habet virtutem superiorem ad omne aliud efficiens inferius et ad omnem effectum, ergo ad omne ens; et hoc est habere virtutem infinitam.

Tertio demonstratur, quod caret magnitudine seu quantitate et materia. Caret enim materia, quia materia est in potentia ad formam; actus autem purus nullo modo habet potentiam. Similiter caret corpore, tum quia corpus constat materia, cum sit aliquid materiale; tum quia est imperfectius spiritu, et sic non est perfectissimum ens, Deus⁴ autem est primum et summum ens; tum quia est divisibile in partes et sic est in potentia ad divisionem, et similiter est compositum ex illis partibus, quod repugnat actui puro et primo enti, quia omne compositum est dependens a partibus et partes a toto, et totum est maius suis partibus. In eo autem, quod est actus purus, non est aliquid maius aut perfectius vel dependens, quia illud, quod est minus, hoc ipso non est actus purus, cum non habeat summam perfectionem, sed est in potentia ad totum, quod est maius et perfectius illo. Ubi autem est aliquid potentialitatis, deficit ratio actus puri. Unde similiter caret quantitate, quia haec sine partibus et divisibilitate non datur.

Quarto demonstratur, quod sit intelligens, quia ratio intelligibilitatis provenit ex immaterialitate. Et praeterea nobilior modus operandi est per intellectum, qui dirigit, quam cum ignorantia vel ex directione alterius. Primum autem efficiens cum sit immobile, a nullo alio dirigitur et movetur, et cum sit purus actus, habet perfectissimum modum operandi.

Quinto ostenditur primum motorem esse ubique, quia eius virtus est infinita et attingit omnia entia, et omnia moventur et dependent ab illo, non quacumque dependentia, sed in omni ratione essendi et tali influxu, quod per eius suspensionem quodcumque ens annihilaretur. Qui influxus non potest esse mediante aliqua creatura, sed immediate a Deo; ergo est immediate praesens omnibus.

Sexto ostenditur esse sempiternum, quia est immutabile et a se habens esse, ergo semper habuit esse sine ulla mutatione, quod est esse aeternum.

Ultimo sequitur esse unum, tum quia si essent duo primi motores, vel quilibet faceret idem, quod alter aequaliter cum ipso, et sic alter superflueret; nihil autem absurdius quam ponere Deum superfluum. Vel non faceret idem neque aequaliter cum illo, et sic non esset aequalis perfectionis, unde unus esset perfectior alio. Et perfectio, quae esset in uno, deesset alteri, atque adeo neuter esset summae et infinitae perfectionis, quod est non esse actum purum neque ens increatum.

Plura de his tractare pertinet ad metaphysicos libro 12. et ad theologos 1. p. usque ad q. 27. Nobis sufficit haec breviter attigisse, quia raptim a Philosophia ex ipso motu deducuntur eaque tractat Aristoteles tum in hoc libro 8., tum in 12. Metaph. Ut tamen perfectius reductio et subordinatio causarum inferiorum ad primam causam intelligatur, sequentibus duabus quaestionibus de subordinatione causarum principalium et instrumentalium agemus, quod a secundo libro⁵ ad hunc locum transtulimus.