Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Vocamus subiectum intrinsicum illud, cui tempus inhaeret tamquam duratio motus, extrinsecum autem illud, quod subicitur tempori et ab eo mensuratur extrinsece. Et de primo inquirimus duo: Primo, an subiectum temporis sit primum mobile seu primus motus; secundo, an sit unicum tantum tempus. Et circa subiectum extrinsecum, an non solum ipse motus, sed etiam ipsa substantia mutabilis mensuretur tempore.

DICO ERGO PRIMO: Tempus sumptum stricte pro mensura regulari motus subiective est in primo motu, et ibi habet rationem mensurae intrinsicae respectu sui, et extrinsecae respectu aliorum motuum.

PRIMA PARS constat ex D. Thoma et Aristotele hoc libro lect. 23.¹ et 1. p. q. 10. art. 6. et in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 3.² Constat enim, quod inter omnes motus uniformior et regularior est primus motus caeli, et est minus deficiens et simpliciter notior, quia quotidie volvitur. Ergo duratio in illo existens est mensura ceterorum. Verum tamen est, quod ad distinguendum et memoriae commendandum ipsum tempus et motum caeli, utimur quibusdam signis, ut horologiis, scripturis vel aliis similibus, quibus designamus annos et menses, non quod ista sint tempus, sed instrumenta, quibus tempus designamus.

SECUNDA VERO PARS ab aliquibus negatur, eo quod mensura debet esse notior mensurato, motus autem et tempus sunt idem; ergo terminus non potest esse mensura motus, in quo est. Item, quia motus non habet aliam quantitatem a tempore. Ergo non est mensura illius, quia mensura est id, quo cognoscitur quantitas rei. Ubi est ergo eadem quantitas, non potest esse id, quo cognoscitur tamquam notiori. Eandem sententiam generaliter docet P. Vazquez 1. p. disp. 31. cap. 5. de omni mensura intrinsica, quia nulla mensura intrinsica, ut quantitas respectu substantiae, est causa, ut res illa nobis notior fiat. Neque Aristoteles aliud docuit, nisi quod mensura debet esse homogenea cum re, quam mensurat, quia intelligit unam magnitudinem esse mensuram alterius. Et sic substantia non subiicitur propriae durationi ut mensurae, sed ratione propriae durationis subiicitur alteri durationi ut mensuranti. In summa, mensura debet esse eiusdem generis cum mensurato, accidens autem respectu proprii subiecti non est eiusdem generis.

Res ista fortasse solum in verbis pugnat. Certum tamen est multa, quae notificant alia, etiam notificare seipsa et mensurare, et similiter subiectum, in quo sunt, quia mediante illo redditur notius et manifestius, quod alias sine tali forma vel perfectione ignotum maneret, sicut videmus, quod lux non solum manifestat colorem, sed etiam seipsam et subiectum, in quo est. Similiter quantitas seipsam ordinat et situat in loco et partes substantiae, quae sine ipsa manerent confusae, et non solum manifestat et mensurat id, cui extrinsecus adiungitur per contactum. Et idem est de duratione, quando est uniformior et indefectibilior. Ergo nihil prohibet, id appellare mensuram intrinscam seu formalem, denotando in ly intrinscam, quod non mensurat per applicationem sui ad alterum, sed per informationem, qua rem ipsam reddit formaliter ordinatam aut notificatam. Et sic loquitur in pluribus locis S. Thomas. Nam in 2. dist. 27. q. 1. art. 2. ad 1.³ inquit, «quod mensura est duplex, quaedam intrinsica, quae est in mensurato, sicut accidens in subiecto, quaedam extrinseca, et hanc non est necesse multiplicari ad multiplicationem mensuratorum». Et q. 1. de Veritate art. 5.:⁴ «Mensuratur», inquit, «corpus mensura intrinsica, sicut linea vel superficie vel profunditate, et mensura extrinseca, sicut locatum loco et motus tempore et pannus ulna». Ratio autem istorum est, quia hoc ipso, quod subiectum subiiciatur accidenti, redditur illi proportionatum et commensuratum secundum intrinscam informationem. Ergo invenitur ibi, quidquid requiritur ad rationem mensurae et mensurati, quia tale accidens ordinat et manifestat rem ipsam ut quo, subiectum autem proportionatur et notificatur illo, non ut mensurante et notificante quod, sed quo.

Ad fundamenta opposita respondetur: Ad primum, quod tempus et motus sunt idem entitative et materialiter, non formaliter seu modaliter. Et ideo tempus habet mensurare ut quo, motus autem redditur mensuratum ut quod; recipit enim illam uniformitatem a tempore. Sufficit autem ad mensuram, quod sit uniformior et notior ut quo.

Ad secundum dicitur, quod licet mensura sit id, quo cognoscitur quantum, non tamen est necesse, quod praesupponatur quantum per aliam formam, sed quod ipsa mensura quantum reddatur et sic notificetur. Et sic licet tempus non addat novam quantitatem ad motum, reddit tamen illam uniformem et mensuratam intrinsce, id est recipientem uniformitatem mensurae et per illam se notificantem, tamquam per rationem et principium quo et per informationem, quod in aliis fit per applicationem extrinsecam.

Ad fundamentum Patris Vazquez respondetur, quod mensura debet esse notior mensurato, sed sufficit quod sit notior ut quo, etiamsi non ut quod. Et sic mensura intrinsica respectu eius, in quo recipitur, est notior ut quo, respectu vero eius, cui applicatur ut extrinseco, est uniformior et notior ut quod. Neque Aristoteles oppositum huius docuit, quia esse mensuram homogeneam mensurato potest intelligi vel ut quo vel ut quod, et respectu subiecti recipientis est homogenea ut quo, scilicet id, quo tale subiectum redditur homogeneum et uniforme alteri extrinseco, respectu cuius est homogeneum ut quod, si⁵ mensurat illud per applicationem et contactum rei ad rem.

Denique, quod dicitur debere mensuram esse eiusdem generis cum mensurato, intelligitur vel secundum proportionem vel secundum similitudinem; quae enim participant idem genus et continentur sub illo, dicuntur eiusdem generis per similitudinem et convenientiam. Quod autem recipit et informatur ab aliquo, dicitur illius generis per proportionem, quia est capax et proportionatum illi, quod recipit, et ab eo ut a principio quo reducitur ad tale genus participative, non formaliter.

DICO SECUNDO: Tempus large sumptum pro cuiuscumque motus duratione est subiective in quocumque motu et multiplicatur ad multiplicationem motus, subordinatur tamen primo tempori, quod est mensura ceterorum.

Constat hoc ex pluribus locis sancti Thomae, ubi distinguit tempus proprie dictum, quod est in motu caeli, a tempore large accepto, quod est in quocumque motu, ut art. 1. retulimus. Hoc enim tempus non est aliud quam duratio cuiuscumque motus habentis prius et posterius in successione partium; duratio autem est in re durante sicut existentia, ergo subiective est in tali motu.

Quod autem subordinetur talis duratio seu tempus primo motui et tempori patet, tum quia omnis motus inferior dependet a primo motu caeli, tum quia respicit illum ut maxime regularem, et consequenter per illum mensurari potest. Et hoc modo intelligitur Augustinus 11. Conf. cap. 23.⁶ cum dicit, motum caeli non esse tempus, quia cum tempore Iosue cessavit ille motus, «sol stabat, sed tempus ibat». Loquitur enim de tempore communiter dicto pro cuiuscumque motus duratione, non pro illo, quod est maxime regulare, quod solum est in motu caeli.

DICO TERTIO: Tempus sumptum pro duratione regularissima mensurante ceteros motus est tantum unum numero, sicut et motus regularissimus unus tantum est.

Constat hoc ex dictis deduciturque ex Philosopho in hoc libro cap. 14.,⁷ ubi expresse ponit unitatem temporis propter unitatem primi motus. Et asseritur a D. Thoma 1. p. q. 10. art. 6. et in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 3.⁸ et alibi saepe. Constat enim, quod primus motus ceteris uniformior et a quo cetera dependent, est tantum unus. Quod autem saepius recurrant eadem tempora, ut ver, aestas etc., quae non sunt eadem numero, sed specie, non obstat, quia effectus veris et aestatis sunt diversi in hoc anno et in praecedenti, sed circulationes sunt continuae et motus non interruptus. Et propter talem unitatem dicitur etiam tempus unum et motus unus, licet ex multis circulationibus componatur.

Addit autem D. Thomas etiam in rebus incorruptibilibus dari unum aevum propter unitatem primi angeli, qui ceteris est simplicior et uniformior, ut affirmat Quodlib. 5. art. 7.⁹ et 1. p. q. 10. art. 6. et in 2. dist. 2. q. 1. art. 2.¹⁰ Quod tamen intelligitur non solum de ratione mensurae secundum maiorem dignitatem, sed secundum uniformiorem mensurationem, quantum est ex parte sua et respectu perfecte cognoscentis, non respectu nostri, qui imperfecte cognoscimus; sic enim nihil nobis notificat aevum superioris angeli de mensuris inferioribus, quia aeque nobis ignotum est atque ipsae durationes inferiores. Sed tamen ad rationem mensurae secundum se non requiritur, quod sit notior quoad nos et secundum imperfectionem nostrae cognitionis (hoc enim solum requireretur, ut sit mensura nobis deserviens), sed sufficit, quod ex parte sua et respectu modi perfecte cognoscendi sit uniformius altero et notificativum illius. Sic autem est mensura aevum supremi angeli, quia est duratio simplicior tam in se, quam ut est radix suarum operationum praesertim primae, v. g. qua angelus se intelligit, quae etiam mensuratur aevo, quia numquam cessat. Quodsi in hac patitur aliquam difformitatem angelus, non subiciendo illam Deo, qui est summa simplicitas, ut fecit Lucifer, amittit esse primam regulam aeviternorum propter obliquitatem operationis aeviternae ut non subiectae, ut docet S. Thomas Quodlib. 5. art. 7.¹¹ Mensurat autem aevum ceteras durationes rerum incorruptibilium, etiamsi sint corpora caelestia, quia licet differant in genere naturae, conveniunt tamen in ratione durationis incorruptibilis, ut ait S. Thomas 1. p. q. 10. art. 6. ad 2. De¹² quo plura dicimus 1. tom. 1. p. disp. 10.

CIRCA SUBIECTUM EXTRINSECUM, quod est mensurabile a tempore, constat certo apud omnes ipsum motum esse mensurabilem a tempore et mediante motu etiam ipsum subiectum motus, quod est substantia mobilis. Dubium vero est, an ipsa substantia corruptibilis immediate in se, et non solum ratione motus sit mensurabilis tempore. Nam ex una parte eius substantia non est successiva, sed permanens, et sic non proportionatur illi tempus, quod est successivum. Ex alia vero parte non apparet, quae mensura sit illi assignanda. Nam aevum est mensura rei incorruptibilis, quod non convenit substantiae corruptibili; tempus autem est mensura successiva, quod etiam rei permanenti non convenit.

Unde auctores, qui sentiunt non mensurari tempore substantiam corruptibilem, ut Scotus in 2. dist. 2. q. 4.¹³ et Conimbric. hic cap. 14. q. 3. art. 1. et Suarez disp. 50. Metaph. sect. 7. et alii, tamen disconveniunt in assignanda mensura illi convenienti. Nam quidam affirmant esse ipsum aevum sumendo illud lato modo pro mensura non solum rei incorruptibilis, sed etiam rei permanenti. Alii assignant instans temporis discreti, alii modum aevi, alii denique etiam mensuram innominatam.

NIHILOMINUS CIRCA HOC DICO ULTIMO: Substantia rei corruptibilis secundum conceptum substantiae non est mensurabilis tempore, neque alia mensura, sed in quantum habet quantitatem durationis. Et non solum ut actu est mota, sed etiam ut mobilis seu corruptibilis, actu tamen quiescens et permanenter mensuratur ipso tempore.

Haec est mens Aristotelis et Divi Thomae, ut videri potest 4. Phys. textu 118.¹⁴ et 119.¹⁵ et ibi Divus Thomas lect. 20.¹⁶ Cuius verba sunt: «Tempus mensurat id, quod movetur et quiescit, non in quantum est lapis vel homo, sed in quantum est motum et quiescens; mensuratio enim proprie debetur quantitati. Cuius ergo quantitas tempore mensuratur, illud proprie tempore mensuratur. Ex mensuratione autem temporis cognoscitur, quantus sit motus et quanta sit quies, non autem quantum sit illud, quod movetur. Unde quod movetur simpliciter, non mensuratur tempore secundum propriam quantitatem, sed secundum quantitatem sui motus. Ex quo patet, quod proprie tempus sit mensura motus et quietis, sed per se motus, quietis autem per accidens». Sic D. Thomas, nec umquam oppositum docuit. Nam 1. p. q. 10. art. 4. aperte tribuit mensuram temporis non solum motui, sed etiam subiecto mutabili. In opusc. autem 44. cap. 3.¹⁷ solum dicit, «quod mobilia quantum ad id quod sunt, sicut homo aut lapis, non mensurantur tempore, quia essentia eorum non habet prius et posterius». Quod etiam verissimum est, nec aliud dicit quam in 4. Phys. cit., quia videlicet res mobiles secundum conceptum substantiae non mensurantur tempore, bene tamen secundum durationem mutabilem, licet non actu motam.

ET RATIO EST, quia idem est quies, quod permanentia, cum illud dicatur quiescere, quod se habet nunc sicut antea. Eadem ergo est mensura rei permanentis, ut permanens est, et rei quiescentis. Quies autem rei mutabilis mensuratur tempore, ergo et ipsa substantia corruptibilis, non ut substantia, sed in quantum durans et permanens in quiete, mutabili tamen et corruptibili, subiicitur tempori. Et praesertim hoc apparet in substantiis, quae etiam in ipsa substantia mutantur per augmentum vel decrementum aut aggenerationem; tales enim etiam in ipsa substantiae duratione subiiciuntur tempori. Quae vero non sic mutantur, tamen quia mutari possunt et dependent in sua duratione a causis transmutabilibus, dicuntur mensurari tempore, etiamsi actu non mutentur, sed quiescant.

Ex quo patet ad rationem dubitandi a principio. Dicimus enim, quod res permanens, licet actu et formaliter non sit successiva, est tamen radicaliter et extrinsece, eo quod ex sua radice petit posse mutari et corrumpi et pendet a causis mutabilibus. Et sic quando dicitur, quod in sua duratione est permanens et idem, distinguo: permanens ratione immutabilitatis seu ex oppositione ad motum, nego; ex causa conservante in illa permanentiam et quietem, cum potentia tamen, ut mutetur, concedo. Sed hoc est mensurari tempore, sicut quies, quam constat mensurari tempore tamquam quid oppositum motui, sicut dicit Philosophus in cap. 12. huius libri,¹⁸ et ipsa experientia constat.

Quodsi dicas: Quomodo ergo Aristoteles et D. Thomas dicunt manere idem nunc in toto tempore, quia manet idem mobile, si secundum hanc resolutionem etiam mobile mensuratur tempore, et non mensuratur nunc? Respondetur manere idem nunc, non quia sit verum instans aut res ipsa solum instanti mensuretur, sed quia est mobile permanens. Sed permanentia est duplex: Alia quietis privativa, qua scilicet est capax mutari, alia quietis negativa, qua omni modo opponitur mutationi; et prima mensuratur tempore, secunda aevo, quia est incorruptibilis.