Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONIMUS formam substantialem requiri ad operandum tamquam radicale principium, ita ut accidens non sit totale principium efficiendi praesertim alias substantiant, licet aliqui oppositum senserint. Est tamen communis sensus Aristotelis, quod forma substantialis sit principium quo generationis substantialis, ut patet 2. de Generat. textu 54. et 55.¹ et ibi D. Thomas lect. 9. in fine.² Expressius tamen id habet Philosophus in 2. de Anima textu 24.,³ ubi inquit, quod «id, quo vivimus et sentimus, bifariam dicitur, et perinde atque id, quo sumus, et id etiam, quo sani sumus atque videmus; quoddam enim scientiam, quoddam animam dicimus, quippe cum utroque scire dicamur». Et subdit, quod «scientia et sanitas forma quaedam et species est et ratio et tamquam actus suscipientis scientiam, anima autem id, quo vivimus et sentimus et intelligimus primo». Ergo secundum Philosophum anima, quae est forma substantialis, primum principium est seu radicale agendi. Et idem docet D. Thomas 1. p. q. 77. art. 1. ad 4. et aliis locis. Et ratio est manifesta, quia forma accidentalis non potest esse primum principium operandi, quia non est prima ratio et principium essendi. Ita enim se habet aliquod in operando, sicut in essendo; operari enim sequitur esse. Sed principium essendi ut quo principale est forma substantialis, ergo etiam est principale principium ut quo operandi.

Nec valet dicere, quod accidens in ratione productivi est nobilius, non in ratione entis. Nam contra est, quia si accidens in ratione productivi principalis et totalis est nobilius substantia, etiam in ratione entis erit, quia principalis ratio producendi est activitas, et haec constat actualitate, actualitas autem est perfectio entis. Ergo si in ratione actualitatis et activitatis est perfectius, in ratione entitatis perfectius est. Alias enim quomodo totam entitatem rei producendae continere posset et dare, si in entitate esset inferior?

QUARE TOTA DIFFICULTAS reducitur ad hoc, an ipsa forma substantialis sicut est principium radicale et primum operandi, ita sit proximum et immediatum, an vero requiratur aliquod accidens superadditum tamquam principium proximum operandi respectu cuiuscumque operationis, etiam substantialis. De quo est praecipue difficultas, quomodo possit accidens attingere substantiam tamquam virtus operativa.

In quo est CELEBRIS CONTROVERSIA inter D. Thomam et Scotum. Nam Scotus in 2. dist. 16. q. 1.⁴ et in 4. dist. 12. q. 3. et 9. Metaph. q. 7. et communiter eius schola et Durandus in 1. dist. 3. 2. pars q. 2. et Valles controversia 3. ad tirones et alii existimant substantiam seipsa esse immediatum principium agendi. At vero D. Thomas oppositum tenet 1. p. q. 54. art. 3. et q. 59. art. 2. et q. 77. art. 1. et q. 115. art. 1. ad 5. et pluribus aliis locis. Et sequuntur communiter thomistae, ut Caietanus locis cit.⁵ et Ferrariensis 4. Contra Gent. cap. 66.⁶ et alii, qui possunt videri in Cursu Carmel. hic in disp. 10. q. 4. § 2. et Suarez disp. 18. Metaph. sect. 2. n. 9.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: De facto substantia operatur medio accidenti tamquam principio proximo et immediato, et de possibili substantia creata non est capax, ut sit immediate principium operandi.

Prima pars deducitur ex experientia, quia videmus multa generari distantibus vel absentibus suis agentibus substantialibus, relicta aliqua virtute seu dispositione accidentali, ut patet, cum sol generat aurum in visceribus terrae, a qua tam longe distat substantia solis, et cum ignis reddit ferrum candens calore suo, a quo exuritur stuppa etiam extincto igne, a quo processit calor, et ex semine deciso ab animali generatur aliud animal, etiam mortuo vel absente illo, a quo decisum est. In his igitur casibus non datur substantia, quae immediate operetur illum effectum. Non substantia distans vel absens, quia haec non est ibi, ubi est actio et effectus. Non substantia illi propinquior, v. g. cum generatur aurum a sole, terra vel lapis, quae illi magis appropinquant, quia est omnino dissimilis ipsi auro, et per accidens est, quod ibi sit terra vel lapis; posset enim esse quodlibet aliud corpus, quod aeque bene produceret illud aurum, si per substantiam tamquam⁷ per rationem et virtutem propriam, quae omnino dissimilis est auro, tamquam per rationem et virtutem propriam, et non per virtutem accidentalem superadditam a coelo debet illud producere. Nec denique ipsa Dei substantia producit istos effectus absente vel distante causa, quia sic tollimus actiones a causis secundis et ad solum Deum reducimus generationes rerum absentium vel distantium, cum tamen videamus, quod aliquis dicitur vere et proprie filius alicuius, licet sit absens vel distans, quando generatur et nascitur. Imo rarissime animal est indistans, quando filius gignitur perfecte.

Nec valet dicere, quod est dispositive ab illa causa distante vel absente, licet non effective. Contra hoc enim est, quia si solum procedit dispositio a tali causa et ipsa dispositio effective non attingit substantiam, quia accidens est, et ab ipsa substantia causae non producitur, quia absens vel non existens est: ergo quantumcumque disponat, tamen iste effectus, qui est substantia, numquam verificari potest, quod sit effectus illius, quia esse effectum est idem, quod procedere, et sic tollimus effectus a causis secundis, licet ponamus dispositiones. Ridiculum autem est recurrere ad naturam universalem, cum in unaquaque natura sit particulare principium motus seu effectus, ut dicit S. Thomas opusc. 35.⁸

Secunda pars conclusionis difficilioris est probationis, duplici tamen discursu probatur a D. Thoma.

PRIMA RATIO est 1. p. q. 54. art. 3. et q. 79. art. 1., quia operatio est actus secundus operantis, sicut esse seu existentia est actus secundus essentiae. Ergo ubi operatio distinguitur ab esse, principium quoque operandi debet distingui a principio essendi. Constat autem, quod in rebus creatis operatio distinguitur ab esse, siquidem operatio debet procedere a substantia existente. Similiter contingit operationes multiplicari et variari non variato esse. Ergo in omni re creata principium proximum operandi distinguitur a substantia, quae est principium essendi.

Primum antecedens constat, quia operatio comparatur ad operantem sicut actus secundus et ultimus ad primum, ergo habet se sicut esse respectu essentiae. Prima vero consequentia probatur, quia omnis potentia distinguitur penes ordinem ad actum proprium et per se specificativum illius, quia actus est, qui distinguit. Ergo cum proprius et per se actus operantis sit operatio et actus essentiae sit existentia, proprium principium operandi erit distinctum a principio per se ipsius esse. Nec obstat, quod etiam accidens habet esse, et sic etiam probaretur de illo, quod primario respicit esse et indiget alio principio proximo ad operandum. Contra enim est, quia accidens non habet per se esse, sed in alio et⁹ supponit aliud prius, scil. substantiam, cui per se convenit esse, et sic non est principium per se essendi nec immediatum. Principium autem per se ipsius esse est substantia, unde haec sola dicitur per se existens.

SED OBICIES contra hanc rationem, quia instatur in multis:

Nam imprimis dici potest, quod esse et operari se habent tamquam actus primarius et secundarius, vel tamquam duo actus inadaequati, operari enim consecutive se habet ad esse, ergo possunt pertinere ad idem principium specificabile.

Secundo instatur in ipsa substantia, quae saltem remote est principium operandi et ordinatur ad operationem. Si autem ratio facta aliquid probat, etiam probat, quod non sit principium remotum, vel non ostendit, quod non sit proximum.

Tertio instatur in ipsa substantia, quatenus est principium passivum recipiens accidentia. Nam etiam principium passivum specificatur ab actu recepto sicut activum ab actu elicito, et tamen potest substantia immediate recipere aliquod accidens, licet potentia recipiens et actus receptus non sint in eodem genere. Ergo similiter poterit esse immediata potentia operationis, licet potentia et actus non sint in eodem genere.

Ultimo instatur quia ipsae potentiae dimanant immediate a substantia, ergo substantia immediate influit in illas; dimanatio enim causalitas et influxus est.

Respondetur ad primam instantiam, quod operatio, licet sit actus secundarius entitative, quia sequitur ad esse, est tamen primarius in specificando aliquod principium, et non substantiam, quia haec non specificatur ab alio extra, cum sit absolute in se et ad se, et sic tota eius specificatio est ante operationem. Ergo praeter substantiam aliud est principium specificabile per se ab operatione, et hoc est accidens. Nisi dicatur, quod operationes nullo modo specificant, sed tantum secundario consequuntur ad specificativum; quod est destruere alterum principium in Philosophia notissimum et a nobis in libris de Anima tractandum, scilicet quod operativa in quantum talia distinguuntur penes operationes, quia essentialiter ordinantur et determinantur diversa operativa per ordinem ad diversas operationes, ad quas per se tendunt. Ergo si substantia seipsa est operativa, seipsa est specificabilis ab operatione, vel si non est specificabilis, non est seipsa operativa.

Ad secundam instantiam dicitur, quod hoc ipso, quod substantia est remotum principium operationis, non potest specificari ab illo, tum quia esse remotum principium est esse principium radicale et virtuale, specificativum autem non specificat nisi formaliter, quia determinat suum specificatum, et species rei non convenit illi radicaliter, sed formaliter. Tum etiam quia principium remotum et radicale stat bene, quod sit indifferens ad plures operationes, quae in illo radicantur, et sic ab illis non specificatur nec determinatur, sed supponit aliud, a quo determinetur et ad quod per se ordinetur, scilicet esse. Et sic bene stat, quod remote, id est radicaliter et indifferenter ordinetur ad operationes, et tamen non specificetur seu¹⁰ determinetur in sua specie ab illis, et sic dari debet aliud principium ab operatione specificandum.

Ad tertiam instantiam dicitur, quod accidentia, licet recipiantur in substantia, non tamen primo et per se specificant eam, quia supponunt ipsam in esse constitutam, ut sustentet accidentia; non perficitur autem ab accidentibus nisi secundum quid. Unde non currit in illis dictum axioma, quod potentia et actus sunt in eodem genere. Non enim intelligitur nisi de actu, ad quem per se ordinatur vel a quo specificatur potentia. Materia¹¹ autem prima immediate recipit formam substantialem, quia immediate ordinatur et specificatur ab ipsa, quia cum ipsa constituit totum compositum in specie. Imo nec verificatur illud axioma¹² in omni specificativo extrinseco. Nam potentia, quae est qualitas, specificatur ab operatione, quae est actio, et generatio, quae est accidens, a termino, qui est substantia. Unde D. Thomas in 1. dist. 7. q. 1. art. 2. ad 2.¹³ docet, quod «non oportet, quod in eodem genere ponantur potentiae et actus, praecipue de potentiis activis». Intelligitur ergo, quod actus et potentia sunt in eodem genere, id est invenitur actus et potentia in eodem genere, sicut dicit Aristoteles 9. Metaph.,¹⁴ quod in omni genere invenitur actus et potentia, ut homo in potentia seu in fieri et in actu, album in potentia et in actu pertinent ad idem genus. Et sic exponit S. Thomas quaest. de Anima art. 12.¹⁵ Vel secundo actus et potentia dicuntur esse in eodem genere reductive solum et secundum proportionem, quia potentia proportionatur actui. Vel tertio sunt in eodem genere, quando ordinantur actus et potentia ad componendum unum per se, ut materia et forma in genere entitativo, species et potentia in genere cognoscibili. Nec nostra probatio in hoc axiomate fundatur, sed in eo, quod potentia specificatur ab operatione, quae est distincta a substantia, et substantia non specificatur ab operatione, sed ordinatur ad esse. Ergo aliquid est potentia, quod non est substantia.

Ad ultimam instantiam dicitur, quod dimanatio est actio, sed eadem cum productione substantiae. Agens enim immediate producit substantiam et mediate passiones eius, quia qui dat formam, dat consequentiam ad formam. Et ita dimanatio est ipsa actio agentis tangens immediate substantiam et mediate passiones, ut dicemus art. ult., et¹⁶ sic profluit ab agente et producente substantiam mediante virtute productiva et effectiva.

SECUNDA RATIO D. Thomae sumitur ex 1. p. q. 77. art. 1. Si forma substantialis est immediatum principium operandi, habens formam semper haberet operationem in actu, sicut habens animam semper est vivens in actu. Sed habens formam non semper est actu operans; aliquando enim quiescit. Ergo ipsa forma substantialis non est potentia operativa.

Prima sequela probatur, quia forma in quantum forma est actus non ordinatus ad alium actum, quia est actus ultimus generationis. Sed in quantum actus, non est principium operans, alias esset operans actu et non potentia, sicut¹⁷ informat actu et non potentia, quamdiu est unita materiae, et non semper ut unita est operans. Ergo ratione alicuius superadditi est operans.

Quodsi dicas bene posse eundem actum esse formam actu informantem et in potentia operantem, ut patet in calore, qui secundum se est actus informans et potentia calefaciens: contra est, quia calor est potentia calefaciens, quia supponit aliud primum et radicale, cuius ipse est instrumentum operandi. Unde si substantia, cuius est instrumentum, non est semper actu operans, neque ipse calor semper actu operabitur. At vero si substantia seipsa esset actus operans, cum non esset operans ut instrumentum alterius prioris operantis, sed seipsa immediate operaretur, cum seipsa sit actus, seipsa semper esset actu operans, sicut semper est actu informans; in eadem enim indivisibili entitate fundaretur tunc operari et informare. Nec¹⁸ esset maior ratio, cur semper informaret, ut est unita materiae, et non semper operaretur habendo applicatam materiam, sed aliquando cessaret, saltem ab extrinseco, et aliquando ab intrinseco, ut cum dormit animal.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur auctoritate D. Thomae, qui in 3. Contra Gent. cap. 69. ait, «quod si formae accidentales, quae sunt in rebus corporalibus, habent proprias actiones, multo magis forma substantialis habebit propriam actionem, per quam similis forma introducatur in generatione». Ergo concedit formae substantiali aliquem influxum et actionem, ut distinguatur ab accidentali. Et in 3. p. q. 77. art. 3. ad 2. inquit, quod «actio formae accidentalis ita dependet ab actione formae substantialis, sicut esse accidentis dependet ab esse substantiae». Et subdit, quod quando accidens separatum operatur, actio et efficientia formae substantialis suppletur a Deo tamquam a primo agente, «a quo dependet omnis actio formae substantialis et accidentalis». Ubi etiam aperte distinguit actionem formae substantialis ab accidentali, quod non verificatur, nisi substantia habeat actionem aliquam proprie et immediate.

RESPONDETUR in utroque loco attribuere D. Thomam actionem substantiae non immediate et proxime, sed radicaliter et mediate, ut seq. art. explicabimus. Unde non negat agere substantiam mediante accidente tamquam virtute, ut in illo loco Contra Gent. cit. inquit dicens, quod «formae accidentales agunt in virtute formae substantialis, et sic producunt effectum similem non sibi tantum, sed ei, in cuius virtute agunt». Ergo intelligit D. Thomas agere substantiam mediante accidentali virtute.

Secundo arguitur ratione fundamentali Scoti, quia substantia est nobilior ipso accidente et est id, in quo assimilatur genitum generanti. Ergo oportet, quod substantia aliquem influxum habeat immediate in ipsam substantiam genitam.

Patet consequentia, quia virtus accidentalis semper manet inferior ad attingendum substantiam et assimilandum illam ipsi generanti, ergo non potest esse tota ratio proxime et immediate generandi illam.

Si dicatur substantiam esse principium radicale et remotum et propinquum quod potest esse imperfectius formae genitae, contra hoc est primo, quia non obstante influxu instrumenti semper ipsi causae principali attribuitur influxus et motus tum in ipsum instrumentum, tum in ipsum effectum. Ergo per hoc quod dicitur accidens instrumentum substantiae, non tollitur, sed adstruitur, quod substantia proxime agat. Nam vel influit vere in tale instrumentum vel non. Si non influit, nec instrumentum redditur maioris virtutis, quam habeat ex se, et sic, cum ex se sit inferius ad substantiam, numquam poterit illam attingere. Si vero influit ipsa substantia in ipsum accidens, utique ille influxus actio quaedam est, et sic a substantia immediate dimanat aliqua actio. Secundo, quia non repugnat aliquam substantiam ita perfectam esse, sicut illud coniunctum ex substantia et accidenti, nec enim hoc infinitam perfectionem postulat. Ergo non est cur substantiae creatae non attribuatur operari immediate per seipsam, nec est aliqua ratio, cur substantiis, quae de facto sunt, id non attribuatur. Tertio, quando passum est distans ab agente, vel virtus, qua operatur, est illud accidens, quod est in passo, vel quod est in agente. Non quod est in passo, tum quia hoc solum dispositive se habet ad formam, non effective; tum quia, cum non possit accidens operari in abstracto ut calor, sed in concreto ut calidum, si calor existens in ligno v. g. produceret ignem in eo, lignum in quantum calidum in se produceret ignem et se corrumperet. Si autem accidens, quod est in agente, producit substantiam, ruit totum fundamentum ad ponendum, quod accidens attingat substantiam, scilicet quia, quando agens est distans, oportet, quod media aliqua virtute a se diffusa operetur, siquidem ipsa virtus non diffusa, sed in agente existens operatur. Quarto, quia calor de se est virtus sufficiens ad producendum similem calorem ut causa principalis, ergo etiam forma substantialis ad producendum similem formam, quia non minus est illi proportionata nec minus activa et in actu quam forma accidentalis respectu similis formae. Denique, quia potentia radicalis, quae est in substantia, non minus specificari debet et ordinari ad operationem, cuius est radix, quam potentia immediata et proxima; radix enim ad fructum se habet ut ad specificativum. Ergo si hoc non obstante substantia potest esse radicale principium, etiam et proximum.

RESPONDETUR ad principalem rationem solutione ibi data.

Ad primam replicam dicemus seq. art. Sufficit nunc advertere, quod accidens existens in ipso agente non est instrumentum motum, sed coniunctum ipsi agenti, quod non est proprie instrumentum, sed virtus ipsius operantis consequens formam substantialem ut radicem, a qua habet totam rationem agendi, ut deducitur ex D. Thoma 1. p. q. 77. art. 1. ad 3. et 4. et q. 115. art. 1. ad 5. Et¹⁹ sic substantia non influit in suammet virtutem ad operandum, quia virtus illa non est effectus eius nec in ea aliquid producit, sed per ipsam tamquam per propriam virtutem influit in effectum. Virtus autem ab agente diffusa et decisa, ipsa diffusione, qua emittitur sufficienter, dicitur mota ab operante; erit enim ab illo ut virtus eius, et sic non indiget influxu seorsum proveniente ab ipsa substantia.

Ad secundam instantiam respondetur illam in multis deficere. V. g. oculus cum specie potest videre colorem, intellectus cum lumine gloriae videre Deum, substantia cum subsistentia superaddita suppositatur, et coniunctum ex istis non est infinitae perfectionis. Ergo poterit dari aliquis oculus ita perfectus, qui sine specie videat, intellectus, qui sine lumine gloriae sit beatus, substantia, quae sine subsistentia superaddita propria vel aliena subsistat. Similiter ergo non poterit substantia sine accidenti operari, licet coniunctum ex substantia et accidente non sit infinitae perfectionis. Et ratio istorum est, quia hoc petit limitatio rei creatae, ut indigeat accidente ad operandum, eo quod ipsa operatio in omni creatura est aliquid accidentale, sicut existentia est²⁰ praedicatum accidentale et contingens, ut ponatur extra causas. Si enim operatio esset ipsa substantia creaturae, operari in actu esset de intrinseca eius ratione, et sic non operaretur praesupponendo totam constitutionem sui et existentiam, sed ipsa operatione constitueretur, si quidem pertineret ad ipsam substantiam rei. Quare ipsa limitatio creaturae, qua²¹ constituitur in sua natura ante operationem, exigit hoc, quod eius operatio accidentalis illi sit, et consequenter, quod etiam potentia proxima elicitiva illius sit accidentalis, ut ostensum est, quia debet specificari ab operatione. Videatur D. Thomas opusc. 69.,²² ubi late ostendit, quomodo nulla creatura potest esse bona et perfecta nisi accidentibus superadditis propter²³ suam limitationem. Perficit autem operatione tamquam non pertinente ad sui constitutionem. Ergo operatio illi est accidentalis, ergo et virtus operativa, quae etiam ad constitutionem non pertinet, specificatur enim ab operatione.

Ad tertiam instantiam respondetur aliquos ita existimare, quod quando ignis v. g. generat ignem tamquam per virtutem a se diffusam, non producit effective ignem a calore existente in passo, sed in igne generante, quia calor in passo solum dispositive se habet respectu ignis geniti. Sed obstat difficultas proposita. Nam si ignis, a quo calor est diffusus, sit distans vel non existens, et animal, a quo decisum est semen, iam sit mortuum, quomodo potest effective procedere ille effectus ab igne illo distante vel non existente, nisi quatenus manet aliqua virtus illius? Haec autem est in aliquo passo. Ergo non potest negari, quod ab illa virtute disponente effective procedat effectus. Quare dicendum est, quod virtus diffusa ab agente, quae actuat et determinat materiam passi ad aliquam formam, est dispositio eius. Sed quia virtus diffusa est etiam virtus agentis, ut docet S. Thomas 1. 2. q. 112. art. 3. ad 3., ideo etiam a tali virtute non repugnat procedere effective effectum sicut ab agente.

Et cum instatur, quod ab ipso ligno recipiente calorem non potest effective produci ignis et se destruere, respondetur, quod, ut dicemus in libris de Generatione,²⁴ dispositio existens in uno subiecto non agit effective in ipsum, sed solum materiam eius disponit formaliter. Sed dispositio existens in una parte agit in partem sibi immediatam, vel in corpore contiguo agit effective in immediatum, quod tangit. Hoc enim modo multiplicatur calor per medium, v. g. per aerem vel lignum, agente una parte in aliam, et non idem in seipsum. Et similiter in generatione animalis prius formatur una pars ab immediato agente, et per illam formantur aliae. Et pars, quae immediate agit in aliam, agit in virtute primi agentis, v. g. ignis, a quo movetur et a quo diffunditur virtus, et quando pars illa sic calefacta pervenit ad summum calorem et convertitur in ignem, et sic effective agit ignem in partem immediatam. Aliquando non ignitur in se propter aliquod impedimentum, et tamen effective operatur usque ad ultimam dispositionem in aliud, ut cum aerem immediatum non accendit, et combustit papyrum vel sulphur distans. Quodsi ignis sufficientem calorem non relinquit, et tamen producitur ignis, id erit, quia suppletur quod deest ab alia causa vel ab agente universali, ut²⁵ a coelo, et ille dicetur producere ignem. Et sic salvatur, quod in instanti generationis, etsi compositum corrumpatur, in quo sunt accidentia, datur virtus, a qua effective procedat generatio, scilicet ab ea, quae est in parte proxima vel contigua vel²⁶ in coelo, quae non desinit esse. Quomodo vero desinentibus dispositionibus antecedentibus ad desitionem compositi corrupti maneat materia eius determinata dispositive ad formam, quae generatur, dicemus libro 1. de Generat.²⁷

Ad quartam instantiam respondetur ex D. Thoma in 2. dist. 1. q. 1. art. 4. ad 5.²⁸ calorem esse proportionatam virtutem, ut immediate agat alium calorem virtute propria, non propter perfectionem in essendo aut causando, sed quia est ex natura sua immediata ratio agendi et immediate specificabilis ab operatione accidentali et eius effectu, quod non convenit substantiae nisi radicaliter et mediate, ut dictum est. Et sic in ente limitato maior dignitas est uno immediate exequi et operari, sed tamquam primum et mediatum seu radicale principium.

Et ex hoc patet solutio ad ultimam instantiam. Radix enim, quae non immediate operatur, non specificatur formaliter ab operato.

Ultimo arguitur: Quia, si substantia indiget accidente ad operandum, sequitur, quod sit operans per accidens, et non per se, quia ex accidente est operativa, et consequenter per accidens, quod opponitur ei, quod per se est operativum. Unde magis erit operativum accidens quam substantia, quia per se, et non per aliud operativum est, et sic neque substantia erit effectus per se substantiae generantis.

RESPONDETUR probare argumentum, quod substantia est per accidens operativa formaliter et proxime, radicaliter autem et primo id habet per se. Et constituitur in ratione radicalis operativi per modum suppositi per formam intrinsecam, in ratione autem operativi proximi vel etiam operantis actu per formam accidentalem, quamquam et hoc ipsum, quod est per accidens, dicitur dupliciter, vel per accidens, id est per aliud, vel per accidens, id est contingenter et secundum quid. Et substantia dicitur operativa per accidens, id est per aliud, non tamen contingenter et secundum quid, quia potentiae operativae illi conveniunt per necessariam connexionem sicut propriae passiones.