Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUMMA TEXTUS LIBRI SECUNDI PHYSICORUM ARISTOTELIS¹

Liber iste in duas partes dividitur. In prima tractat de natura, in secunda de causis. Et habent ista duo inter se connexionem, quia natura definitur per modum principii et causae motus ideoque necesse fuit investigare causas tractando de natura.

Igitur de natura agit Aristoteles duobus primis capitibus, de causis vero in reliquis septem.

SUMMA CAP. 1.

In hoc capite duo facit Philosophus: Primo investigat, quid sit natura, secundo ostendit, quibus conveniat ratio naturae.

CIRCA PRIMUM ponit unam divisionem et tres definitiones.

Divisio est: Eorum quae sunt, quaedam sunt a natura, quaedam ab aliis causis, scilicet ab arte vel a casu. A natura sunt animalia, partes ipsorum, plantae et corpora simplicia. Ab arte, ut vestis, lectica et similia, inter quae hoc intercedit discrimen, quod ea, quae sunt a natura, per se habent principium alicuius mutationis, quae vero ab arte, non habent per se mutationis principium, sed per accidens, quatenus constant aliqua substantia naturali, v. g. lapide vel ferro.

Definitiones sunt tres. Prima ipsius naturae, quae definitur non per aliquid absolutum, sed per habitudinem principii: Natura est principium motus et quietis eius, in quo est primo et per se, et non secundum accidens. Secunda definitio est rerum naturalium: Naturalia dicuntur illa, quae habent in seipsis principium sui motus. Tertia definitio est eorum, quae dicuntur secundum naturam: Secundum naturam dicuntur tam subiecta, quorum esse est a natura, quam accidentia et affectiones eis convenientes.

CIRCA SECUNDUM dicit, quod definitio naturae convenit materiae et formae. Materiae quidem non sicut antiqui philosophi, qui non agnoscebant materiam esse puram potentiam, sed aliquod corpus in actu, puta terra vel aqua aut quid simile, ad quam omnes formae comparabantur tamquam accidentia. Sed Philosophus docet, quod materia prima est natura tamquam principium intrans compositionem rei naturalis. Et secundo, quod etiam forma est natura, quia ex ipsa est species et ratio naturae idque rationibus tribus probat, quae in textu clarae sunt.

SUMMA CAP. 2.

Ut magis elucescat, quid sit natura et naturalia, distinguit inter Physicam et Mathematicam, et obiectum unius et alterius et facit duo: Primo, ostendit distinctionem Mathematicae a Physica, secundo declarat extensionem obiecti Physicae.

CIRCA PRIMUM proposita prius ratione dubitandi, quia Physica agit etiam de obiecto Mathematicae, scilicet de quantitate et indivisibilibus, et specialiter de figura et aspectu coeli, de quo etiam agit Astrologia, solvit difficultatem positam ostendendo, quod aliter considerat mathematicus quantitatem, aliter physicus. Physicus enim ut subiectam motui et sensui, mathematicus autem ut abstrahens a motu et sensu, quae abstractio non est falsa, quia abstrahentium non est mendacium, sed asserentium.

Quod vero sic considerent mathematicus et physicus idem obiectum ostendit duplici ratione, tum ex diversis definitionibus seu diverso modo definiendi utriusque, tum ex eo, quod dantur quaedam scientiae mediae inter naturales et mathematicas, sicut Astrologia, Perspectiva, Musica etc., quae ea, quae mathematicus considerat abstracte, applicant alicui sensibili, sicut astrologus considerat figuram in coelo, perspectivus lineam in visuali, Musica numerum in sonoro. Ergo signum est, quod Mathematica secundum se abstrahit a materia sensibili, et consequenter a modo scientiae naturalis.

CIRCA SECUNDUM ostendit Physicam extendi circa materiam et formam, neque esse duas scientias circa ista duo. Et antiqui quidem non distinguentes materiam primam a forma substantiali parum vel nihil attigerunt de forma in scientia naturali.

Ostendit autem ad eandem scientiam pertinere agere de materia et forma tum exemplo artis, quae imitatur naturam, eadem enim ars agit de forma artificiosa et materia competenti; tum, quia forma est finis materiae, ad eam enim terminatur omnis mutatio materiae, eadem autem scientia considerat finem et quae sunt ad finem: tum denique, quia materia et forma se habent correlative, et consequenter sunt simul cognitione. Et sic concludit, quod de formis totaliter separatis a materia non pertinet agere ad physicum, sed eius terminus est in anima rationali, quae est in materia et separari potest ab illa.

SUMMA CAP. 3.

In isto capite incipit secunda pars huius libri, in qua tractatur DE CAUSIS. Et procedit Philosophus tali ordine, quod primo agit de manifestis speciebus et modis causarum in hoc 3. capite; secundo de causis minus manifestis, quales sunt causae per accidens, scilicet casus et fortuna, de quo in cap. 4., 5. et 6. Tertio ostendit non esse plures species causarum, quam quatuor in cap. 7. Et tandem duo dubia resolvit circa modum causandi propter finem et modum causandi ex necessitate in cap. 8. et 9.

Igitur in capite tertio tria facit Aristoteles: Primo proponit necessitatem tractandi hic de causis, secundo numerat earum genera, tertio numerat diversos earum modos.

QUANTUM AD PRIMUM, licet agere de causis ut sic pertineat ad metaphysicum, quia multae causae non pendent a materia, tamen agere de causis, quatenus sunt causae naturae, pertinet ad naturalem, qui resolvit et explicat res per suas causas.

QUOAD SECUNDUM, genera causarum sunt quatuor: materialis, formalis, efficiens et finalis. Materialis dicitur, ex qua fit aliquid, cum insit. Causa formalis dicitur species et exemplar, quia causa formalis intrinseca dat speciem rei informando, exemplar autem seu idea efformando. Causa efficiens dicitur id a quo est principium primum motus et quietis, sicut pater est causa filii. Causa finalis est id, cuius gratia aliud fit, sicut sanitas est causa deambulationis.

Ex hoc autem infert Aristoteles tria corollaria: Primum est, quod eiusdem rei contingit esse plures causas per se, sicut statuae est causa aes ut materia, artifex ut efficiens, figura ut forma. Secundum est, quod causae sunt sibi invicem causae, ut laborare est causa bonae valetudinis, et bona valetudo est causa laboris. Tertium est, quod idem est causa contrariorum secundum diversa, sicut nauta est causa salvationis navis per praesentiam, et submersionis per absentiam.

SUMMA CAP. 4.

Agit de causis per accidens, quae sunt casus et fortuna. Et in hoc capite recenset opiniones antiquorum, in sequenti determinat propriam opinionem quoad fortunam, in sexto quoad differentiam eius a casu.

Igitur de casu et fortuna fuerunt tres opiniones antiquorum: PRIMA dicebat nihil esse casum et fortunam, tum quia omnia habent aliquam causam determinatam, ac proinde nihil fit a casu; tum quia veteres numerando causas non meminerunt fortunae. SECUNDA opinio in alio extremo dicebat omnia esse a casu non solum in hoc mundo, sed etiam in coelo, quae fuit opinio Democriti, qui ex concursu casuali atomorum dicebat mundum et eius partes esse factas. TERTIA opinio Stoicorum dicebat fortunam esse aliquid divinum et menti nostrae ignotum, ad quod reducebant omnes effectus.

Hanc ultimam opinionem non impugnat Aristoteles, tum quia de causa divina non pertinet agere ad naturalem, sed ad metaphysicum; tum quia infra est impugnanda ostendendo, quod fortuna est causa per accidens, quod non convenit rei divinae. Primam vero opinionem ex eo improbat, quia etiam antiqui philosophi non ignoraverunt fortunam et casum nec contradixerunt illis, qui casum et fortunam ponebant; ergo hoc ipso debebant agere de fortuna et casu, ut ostenderent id esse falsum, tum quia quaedam posuerunt fieri a casu et fortuna, sicut Empedocles, qui dixit, quod quando mundus est factus et eius partes per litem fuerunt distinctae, accidit aerem v. g. in hunc locum se collegisse et partes animalium sic fortuito coaluisse. Secundam ex eo improbat, quia videmus multa non a casu fieri, sed ex causis determinatis, ut oliva et aliae plantae fiunt ex semine, non ex quolibet. Quomodo ergo existimandum est, quod nobiliores partes mundi, ut coelum et res sempiternae sint a casu, et non ex causis determinatis?

SUMMA CAP. 5.

Ad tradendum propriam sententiam de fortuna tria facit Philosophus: Primo proponit quasdam divisiones eorum, quae causantur, ut videat, sub quo illorum ponatur fortuna. Secundo definit fortunam. Tertio docet, quomodo verificanda sint ea, quae de fortuna dici solent.

QUANTUM AD PRIMUM ponit tres divisiones ex parte rerum, quae causantur, et aliam ex parte causarum. Prima divisio est: Quaedam sunt, quae semper fiunt, ut ortus solis; quaedam frequenter, ut hominem nasci oculatum; quaedam in paucioribus, ut hominem nasci cum sex digitis, et hoc ultimum communiter dicitur fieri a fortuna. Secunda divisio: Eorum, quae fiunt, quaedam fiunt propter finem, quaedam non. Tertia divisio: Eorum, quae fiunt propter finem, quaedam fiunt ex proposito seu electione, alia non.

Ex parte causae dividit causas ut supra in per se et per accidens, et dicit causam per se esse finitam et determinatam, causam autem per accidens indeterminatam et infinitam, quia contingit infinita alicui accidere, et aliquando dicitur causa per accidens ex eo, quod accidit causae, aliquando ex eo, quod accidit effectui. Primo modo, ut si dicas: «Album aedificat», album enim accidit aedificanti. Secundo modo, ut si dicas: «Fodiens invenit thesaurum», accidit enim inventio thesauri fossioni.

QUOAD SECUNDUM dicit fortunam contineri sub causa per accidens in his, quae fiunt propter finem, et sic definitur fortuna, quod est causa per accidens eorum, quae fiunt propter aliquid.

QUOAD TERTIUM verificatur de fortuna primum id, quod dicitur, quod est ignota, ut asserebant Stoici, quia cum sit causa per accidens, potest in infinitum extendi, infinitum autem est ignotum. Secundo, quod fortuna est nihil, quia causa per accidens habet aliquid per accidens pro effectu, quod simpliciter est non ens. Tertio, quod fortuna est caeca, quia de eo, quod est per accidens tamquam de infinito et indeterminato non datur certa ratio et visus. Quarto, quod fortuna est bona vel mala ratione eius, quod accidit bonum vel malum; et sic dicitur infortunium, quando magnum malum accidit, et eufortunium, quando magnum bonum accidit. Denique fortuna dicitur incerta, quia est causa per accidens.

SUMMA CAP. 6.

Agit de differentia inter casum et fortunam et facit tria: Primo ponit differentiam inter casum et fortunam comparando ea inter se; secundo comparando ea respectu illorum, quibus conveniunt et in quibus inveniuntur. Tertio concludit, ad quod genus causae pertineant casus et fortuna.

QUOAD PRIMUM differentia est inter casum et fortunam, quia casus magis ample se habet quam fortuna; omnis enim fortuna est casus, et non e contra. Quod ostendit, quia fortuna non invenitur proprie nisi in his, qui agunt ex proposito. Cuius signum est, quia bona fortuna vel est felicitas vel propinqua felicitati; felices enim dicimus bene fortunatos, felicitas autem solum convenit rationali creaturae. Casus autem etiam in aliis rebus invenitur, sicut dicimus lapidem vel sedem casu cadere, et sic casus accidit in his, quae fiunt propter finem, si non fiunt causa eius, quod accidit.

QUOAD SECUNDUM constat ex dictis, quibus conveniat casus et quibus fortuna. Casus enim maxime dicitur in operationibus naturae, quando fiunt extra suum finem, ut cum alicui nascitur sextus digitus, et sic casus potest habere causam intrinsecam, scilicet naturam. Fortuna vero solum invenitur in his, qui operantur ex proposito.

QUOAD TERTIUM reducit fortunam et casum ad genus causae efficientis seu moventis, per accidens tamen eo, quod casus et fortuna vel convenit his, quae sunt a natura, vel quae ab intelligentia, quorum utrumque est principium motus. Denique excludit opinionem, quae ponebat casum et fortunam esse causam coeli.

SUMMA CAP. 7.

In hoc capite duo facit Philosophus: Primo confirmat numerum causarum supra positum, quod sint tantum quatuor causae. Secundo ostendit ad physicum pertinere de omnibus causis agere.

PRIMUM ostenditur ex eo, quia propter quid quaerit de causa, sed ad propter quid non respondetur nisi aliqua dictarum causarum, quae sunt quatuor, ergo non sunt plures. Minor patet; nam propter quid aliquando reducitur in causam formalem vel definitionem, ut si dicatur, propter quid angulus est rectus, respondetur, quia constituitur ex linea faciente duos angulos aequales. Aliquando vero redditur causa movens, ut propter quid aliqui pugnaverunt? Quia furati sunt. Aliquando redditur causa finalis, ut cuius causa aliqui pugnant? Ut dominentur. Aliquando materialis, ut propter quid aliquid corruptum est? Quia constabat ex contrariis. Tot ergo sunt causae, quot sunt modi quaerendi propter quid.

QUOAD SECUNDUM ostendit ad naturalem spectare demonstrare per omnes causas, tum quia aliquando contingit causas convenire in unum, sicut formalis et finalis potest esse unum; nam forma rei genitae est finis generantis. Et similiter causa movens potest esse eiusdem speciei cum effectu, ut in agentibus univocis. Tum etiam, quia ad naturalem pertinet agere de omni mobili et de omni movente. Nam si est omnino immobile, non pertinet ad naturalem, sed ad metaphysicum. Agendo ergo de omni mobili, quod constat ex materia et forma et pendet ab aliquo movente, oportet agere de causa formali et materiali et movente, quae est efficiens. Et quia generatio ipsa et motus est propter aliquid, forma enim est finis generationis, ideo etiam naturalis demonstrat per causam finalem. Denique in calce capitis ponit exempla demonstrationum naturalium per omnes causas.

SUMMA CAP. 8.

Tractat in hoc capite Philosophus, utrum natura agat propter finem, occasione accepta ex eo, quod dixerat cap. praec., philosophum demonstrare per causam finalem. Et quia ex hoc pendet alia difficultas, scilicet quomodo necessitas inveniatur in naturalibus, siquidem multi antiquorum negabant naturam agere propter finem, quia omnia eveniunt necessitate materiae, ideo sicut in isto capite agit de fine, ita in sequenti de necessario.

In hoc ergo capite tria facit: Primo proponit antiquorum opinionem et dubitationem circa hoc. Secundo improbat eam ostendens naturam agere propter finem. Tertio fundamentis antiquorum satisfacit.

QUOAD PRIMUM dicit antiquos reduxisse effectus naturales in necessitatem materiae. Et ideo dixerunt non esse necesse reddere rationem, propter quid natura faciat, neque quod melius faciat, ut si quaeratur, propter quid pluat. Non est necesse reddere rationem, quod pluit, ut frumentum augeatur, sed pluit propter dispositionem terrae, e qua sol elevat vapores. Et similiter cur animal habeat dentes duros et acutos. Non est necesse reddere rationem, quod id fiat propter cibi manducationem, sed quia ex tali materia facti sunt, scilicet densa et dura. Inde vero consecutae sunt illae utilitates, non tamen propter illas facti sunt.

QUOAD SECUNDUM ponit quinque rationes ad probandum naturam agere propter finem, quae in textu satis clarae sunt et res ista satis nota est.

QUOAD TERTIUM excludit tria fundamenta antiquorum, ex quibus movebantur ad negandum, quod natura ageret propter finem. Primo quia aliquando natura exorbitat et peccat non consequendo finem, ut patet in generatione monstri. Cui rationi affert instantiam Philosophus, tum quia etiam ars peccat aliquando, et tamen nullus negat, quod ars agit propter finem; tum quia, licet natura aliquando exorbitet a suo fine, tamen de se determinatum ordinem habet in procreandis animalibus, et consequenter determinatum finem. Secundum fundamentum erat, quia ea, quae fiunt naturaliter, fiunt ex causis prioribus, scilicet materia et agente, non autem ex intentione finis, quia naturali modo fiunt. Sed oppositum iam supra est demonstratum, cum natura non sit causa per accidens sicut fortuna, sed determinatis viis procedat, et consequenter ex determinato fine, nisi aliquid impediat. Tertium fundamentum erit, quia natura non deliberat, ergo non agit propter finem. Respondet Philosophus, quod etiam ars non deliberat, quia habet certas et determinatas rationes operandi, et tamen facit propter finem, scilicet ut mota a fine, non ut movens.

SUMMA CAP. 9.

In hoc capite facit tria: Primo proponit quaestionem supradictam, an scilicet in naturalibus inveniatur necessarium absolute vel ex suppositione. Et dicitur necessitas absoluta, quae provenit ex causis prioribus, quae simpliciter necessitat, scilicet materia et efficiente operante necessario. Necessitas autem ex suppositione est ratione finis, scilicet supposito, quod intenditur. Secundo ponit opinionem antiquorum, qui dicebant omnia provenire ex necessitate materiae, ut si dicatur, quod homo habet pedes inferius propter gravitatem humorum et manus superius propter levitatem. Tertio determinat veritatem tum absolute tum comparative, assimilando necessitatem rerum naturalium necessitati scientiarum.

QUOAD PRIMUM dicit, quod in naturalibus necessitas sicut in artificialibus provenit ratione materiae, sed ratio seu dispositio est ex fine, sicut ad ensem requiritur materia dura, quae est ferrum, non tamen propter duritiam sic dispositus est ensis, sed propter finem scindendi. Sic natura assumit materiam talem, v. g. durum, pro dentibus, mollem pro carnibus, non tamen propter ipsam duritiam vel mollitiem determinat talem finem, sed potius propter talem finem assumit talem materiam.

Et hinc manet expeditum, quod SECUNDO LOCO proponit de opinione antiquorum.

QUOAD TERTIUM assimilat necessitatem in generatione naturae necessitati in scientiis demonstrativis, tum quantum ad ordinem, tum quantum ad principia, quae necessaria sunt. Quantum ad ordinem quidem, quia ex illo, quod assumitur ut principium, sequitur de necessitate conclusio. Finis autem se habet in operativis sicut principium in speculativis, licet quantum ad assecutionem finis sit posterior. Unde sicut ex principio disposito sequitur conclusio, sic ex fine intento sequuntur media, sive in operatione artis sive in generatione naturae. Quantum ad ipsa principia, quia principium demonstrationis est definitio, et similiter finis pertinere potest ad definitionem in naturalibus; finis enim generationis est forma rei, quam significat definitio.