Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Forma in tota sua latitudine, prout comprehendit essentialem et accidentalem, intrinsica et extrinseca, definiri solet, quod est «actus dans esse rei». In 5. autem Metaph. textu 2.¹ definitur causa formalis, quod est «species et exemplar», ubi definitur forma intrinsica et extrinseca, ut ibi notat D. Thomas lect. 2.² Dicitur enim forma intrinsica species rei; extrinseca autem, ad cuius similitudinem aliquid fit, dicitur exemplar. In 2. autem de Anima textu 2.³ definit Philosophus formam per hoc, quod sit actus, dicens, quod «materia quidem est potentia, species autem entelechia, id est forma». Et actum dividit ibi in primum et secundum. Primus actus, sicut qui habet habitum scientiae; secundus, sicut ipse usus et actus talis habitus. Distinguit autem D. Thomas ibi lect. 2.⁴ formam substantialem ab accidentali penes effectus, quia forma substantialis est, quae facit esse in actu simpliciter, forma autem accidentalis, quae advenit subiecto existenti in actu.

Potest etiam brevius definiri forma substantialis, quod est actus primus materiae primae, vel quod est actus primus, ex quo fit unum per se, et non secundum accidens. In hoc enim, quod dicitur actus primus materiae, excluditur omnis actus accidentalis, quia nullum accidens potest esse primus actus materiae nec constituere unum per se. At vero actus secundus dicitur actus ultimus, ad quem forma ordinatur. Et est duplex, alter in essendo, alter in operando. Forma enim per actualitatem suam est principium essendi et operandi, et in essendo correspondet ei existentia tamquam actus ultimus. Et dicitur ultimus, tum quia omnis actio et motus in ea sistit et terminatur, acquisitio enim esse cessat motus, tum quia existentia non est actus constituens rem, sed constitutam supponens eamque extra causas ponens. In operando autem dicitur actus secundus ipsa operatio, eo quod reducit in actum ipsam virtutem, quae est actus primus tamquam executio eius.

Ut autem videamus, quomodo forma substantialis (de qua solum agimus in praesenti, quia sola est principium entis naturalis) continetur in materia et ex illa educatur per generationem, oportet supponere ex Philosopho, quod detur talis forma distincta a materia, quod contra antiquos philosophos deduxit Aristoteles ex ipsa generatione substantiali, quae distinguitur ab alteratione, ut probatur in primo de Generatione.⁵ Videmus enim res aliquas substantialiter incipere et alias substantialiter desinere; quando enim comburitur lignum, tota species et natura ligni solvitur et substantialiter natura ignis generatur. Haec autem transmutatio non potest esse totalis conversio unius entitatis in aliam; sic enim agens naturale non solum mutaret formam in aliquo subiecto, sed etiam ipsum subiectum talis formae mutaret in aliud, vel potius unicam entitatem totaliter corrumperet et aliam totaliter produceret. Hanc ergo totalem entitatem vel produceret ex aliquo subiecto vel non. Ex nullo subiecto non potest producere, quia ex nihilo nihil fit nisi per creationem, quod non pertinet ad agentia creata. Si autem ex aliquo subiecto producit, illud debet esse commune genito et corrupto, quia si non est commune, nihil de corrupto manebit in genito, et sic ex nullo subiecto fiet, quia subiectum totaliter desinit. Nec dici potest, quod res ipsa, quae desinit, sit subiectum, quatenus praecedit et transmutatur in genitum. Res enim, quae corrumpitur et desinit, solum est terminus a quo; est enim id, quod relinquitur et amittitur. Subiectum autem est id, quod recipit, non quod amittitur. Ergo ut salvemus, quod aliquid fiat de novo substantialiter, et non fiat ex nihilo seu ex solo termino a quo, sed ex aliquo, oportet distinguere formam substantialem, qua aliquid transmutatur de non esse ad esse substantiale, a materia seu subiecto, quod transmutatur per illam.

Quodsi recurratur ad opinionem antiquorum, qui dicebant formas latitare in materia existendo ibi in actu, sed tamen per generationem apparere, non produci; vel secundo, quod forma non est aliquid distinctum a materia, sed extensio quaedam et explicatio maior ipsius: contra primum instatur, quia revera tollit veram generationem substantialem, quia tunc generatio non constitueret ipsum esse, neque producendo formam neque coniungendo materiae, ut compositum fiat, si sic formae latitant in materia. Nam vel latitant ut unitae materiae vel independenter a materia. Hoc secundum dici non potest; sic enim illae formae potius essent separatae a materia, cum existerent actu sine unione et dependentia a materia. Si autem sunt unitae materiae, ergo iam est constitutum compositum, et sic generatio neque producit formam in esse neque constituit compositum, et sic nihil substantiale facit, quod est tollere generationem substantialem et ponere infinitas formas in actu in ipsa materia, omnes scilicet, quarum est capax.

Contra secundum vero instatur, quia illa extensio vel est per additionem novae entitatis actualis, quae antea non erat in materia nisi in potentia, vel est solum explicatio potentialis, vel est apparentia eius, quod antea latitabat, ita quod de novo non fit aliqua forma, sed quae latebat, apparet et explicatur. Hoc tertium incidit in sententiam impugnatam, secundum vero nihil dicit, quia non ponit illa extensio aliquid in actu, quod antea non esset, sed relinquit totum in potentia; dicitur enim illa extensio materiae non actualis, sed potentialis, atque adeo non magis extendit ipsam potentiam materiae, quam ipsa se extendit potentialiter. Primum vero ponit formam distinctam a materia, et sic sive vocet explicationem sive extensionem, idem est quod forma ipsa actualis, quae educitur e materia, cum illa explicatio seu extensio materiae fiat per distinctam entitatem actualem. Quare generatio substantialis stare non potest sine eo, quod forma substantialis distinguatur a materia.

Ex his explicare possumus, quid sit «formam contineri in materia» et quid «ex illa educi». AD PRIMUM enim dicimus ex D. Thoma 1. p. q. 90. art. 2. ad 2. et q. 45. art. 8. et quaest. de Spiritualibus Creaturis art. 2. ad 8.⁶ et 2. Contra Gent. cap. 86., quod contineri in potentia materiae sicut et in potentia causae efficientis non dicit aliquid actuale ex parte rei contentae, sicut aqua continetur in vase aut panis in arca. Quod enim continetur in aliquo tamquam existens actu in illo, non potest in illo vel ab illo produci, sed supponitur existens ut unitum illi, in quo continetur, et sic neque ipsum producitur neque compositum, quod ex tali unione resultat. Solum ergo potest contineri obiective, non subiective in tali potentia, a qua potest educi, si sit materia, vel produci, si sit efficiens, et quando ponitur in rerum natura, ponitur ut dependens ab illo, in cuius potentia continetur. Vel secundo specialiter continetur forma in materia ratione inclinationis et proportionis materiae ad formam. Nam ut materia seu causa aliqua continere dicatur aliquem effectum, ille debet esse intra sphaeram talis causae et intra extensionem talis virtutis. Virtus autem alicuius solum extenditur ad illud, ad quod habet naturalem proportionem. Quod enim est alicui improportionatum, extra sphaeram illius est nec in eius potentia et virtute continetur.

AD SECUNDUM, scilicet ad eductionem formae a materia, tres conditiones requiruntur: Prima, quod forma pendeat in suo esse et fieri a subiecto, a quo educitur. Secunda, quod talis potentia seu subiectum sit connaturale et proportionatum tali formae et forma illi; alioquin non continebitur in eius potentia, et sic in ea non continetur nec ab illa educitur. Tertia, quod forma non veniat ab extrinseco, sed nascatur ex ipsa materia, id est per eius transmutationem fiat, qua reducitur materia de potentia in actum.

De his conditionibus plenius agetur art. seq. Et interim sufficit videre D. Thomam cit. loco de Spiritualibus Creaturis art. 2. ad 8.⁷, ubi inquit, quod «fieri formarum non subsistentium est secundum quod materia vel subiectum reducitur de potentia in actum, et hoc est formam educi de potentia materiae absque additione alicuius extrinseci». Ubi sensus est, quod eductio non fit per hoc, quod aliqua forma ab extra superaddatur materiae, sed per eius transmutationem innascatur in ipsa materia. Et 1. p. q. 90. art. 2. ad 2. dicit, «quod eductio est productio quaedam actuum extrahi de potentia materiae, nihil aliud est quam aliquid fieri actu, quod prius erat in potentia». Et sic eductio est productio quaedam transmutativa, quae dicit ordinem ad duplicem causam, scilicet ad efficientem, a qua est, et ad materialem, ex qua est et in qua innascitur et habet esse, et sic supponit proportionem in ipso subiecto, a quo dependet et causatur. Productio vero creativa solum dicit ordinem ad causam efficientem, non ad materialem.

Sed inquires, an eductio sicut formaliter est productiva ex aliquo, ita sit formaliter unitiva, et sicut postulat formam recipi in materia, hoc est dependere, ita et uniri. Respondetur aliquos tenere, quod in forma aliud est educi, aliud uniri. Educitur enim, quia recipitur in materia, utique eadem actione, qua fit, quia producitur dependenter a materia, non tamen eadem actione unitur, ut patet in anima rationali, cuius productio distinguitur ab actione unitiva. Si enim propterea forma educitur, quia unitur materiae, anima rationalis educeretur, quia unitur. Ceterum haec responsio movetur ex levissimo fundamento. Stat enim bene, quod omnis eductio sit unitio, quia sine illa non potest intelligi eductio, non tamen quod e contra omnis unitio sit eductio, quia latius patet unire quam educere, sicut unitur anima rationalis, et non educitur, et Verbum unitur humanitati, et non educitur. At vero omnis eductio necessario unitio est, quia eductio est productio rei dependentis a materia, et ipsum educi formam est fieri dependentem. Non dependet autem duplici dependentia, altera per unionem, altera per receptionem, quia non est duplex causalitas in materia respectu formae. Ergo unica dependentia sufficit. Sed per unionem, quam habet, forma materialis dependet a materia; unitur enim forma materialis ut dependens, quia unitur materiae ut indigens illa ad essendum, et anima rationalis ut indigens illa ad componendum totum et informandum materiam. Ergo per talem unionem dependentiae coniungitur utraque forma, licet non aeque dependeat et sic neque aeque respiciatur. Et praeterea eductio formae non est actio faciens solam formam, sed ipsum totum, quod est terminus adaequatus et ut quod talis actionis. Calefactio enim est eductio caloris et generatio equi eductio formae equi, et tamen calefactio non facit calorem, sed calidum, et generatio equi facit equum ut quod. Sed non fit calidum vel equus nisi uniendo partes, ex quibus constat illud totum. Ergo non stat, quod detur eductio formae, et quod ipsa eductio non sit unitio, sicut est productio totius. Plura de his dicemus infra q. 6.⁸ et q. 10.⁹

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia si formam educi est extrahi e potentia materiae, non autem praeexistere in actu, simpliciter ex nihilo fiet, et quando corrumpitur, annihilatur.

Patet consequentia, quia praeesse in potentia materiae non est praeesse in actu. Quod autem non est in actu simpliciter, est nihil. Ergo idem est fieri ex potentia materiae, quod fieri ex nihilo.

Confirmatur, quia si Deus modo annihilaret formam per suspensionem concursus, non annihilata materia, tam nihil manet illa forma, quam modo, quando corrumpitur, quia in utroque casu nihil realitatis in actu manet in forma, sed omnino desinit esse, et in utroque casu manet in potentia materiae, quia tam forma corrupta quam annihilata non potest ab agente naturali educi iterum, potest tamen ab agente supernaturali.

Et confirmatur secundo, quia forma non aliter continetur in materia quam in agente, quia in utroque continetur obiective et ut nihil in se. Sed ex eo, quod aliquid continetur obiective in efficiente, non tollitur, quod fiat ex nihilo. Ergo etiam ex eo, quod continetur obiective in materia, non tollitur, quod fiat ex nihilo, quia utrobique, id est in efficiente et materia, forma nihil est.

RESPONDETUR illo argumento fuisse convictos antiquos philosophos ad ponendum, quod formae latebant actu in materia, et non fiebant, quia ex nihilo nihil fit, et forma in potentia materiae nihil est. Et ex eadem radice processit opinio Avicennae et aliorum, quod formae fiunt ex nihilo, sed non ab agente naturali, quod tantum disponit materiam, sed ab agente extrinseco, sicut anima rationalis, ut S. Thomas refert 1. p. q. 45. art. 8. et q. 3. de Potentia, art. 8.¹⁰ Sed tamen respondet D. Thomas, quod formae in materia non sunt purum nihil, sed sunt in potentia, ens autem in potentia non est purum nihil, et consequenter formae in potentia materiae, licet in se nihil sint, dicuntur tamen manere in potentia, et non pure annihilari, quia manent in aliquo sui, id est in materia capaci sui.

Et quando instatur: Ergo formae fiunt ex nihilo, quia nihil sunt in materia, distinguo: ex nihilo sui, concedo; ex nihilo materiae, nego. Quando autem dicitur res fieri ex nihilo, ly «ex nihilo» designat carentiam materiae, ut dicit S. Thomas 3. de Potentia art. 8. ad 4.¹¹, quod vero terminus, qui fit, in se sit nihil, omnino necessarium est, alias de novo non fieret. Et eodem modo, quando corrumpitur, redit in nihil ex parte termini a quo, sed manet in aliquo sui, id est in materia, in qua est in potentia, et similiter ex parte termini ad quem non terminatur in nihil, sed in aliquid, id est in formam productam, in quam fit mutatio. Requiritur autem ad annihilationem, ut terminetur in nihil, ratione cuius nec ipsa desitio panis in Eucharistia est annihilatio, quia eius terminus ad quem non est nihil, sed corpus Christi, ut advertit S. Thomas Quodlib. 5. art. 11.¹²

Ad primam confirmationem respondetur, quod annihilatio proprie opponitur creationi, et sicut creatio proprie solum est rerum subsistentium, ut S. Thomas docet 1. p. q. 45. art. 4., ita et annihilatio proprie solum est subsistentium. Sed tamen sicut aliquando res non subsistentes fiunt creatione, non ut creatae, sed ut concreatae, et tunc idem fit per creationem quod per eductionem, licet ex parte modi diverso modo fiat, ita contingit, quod forma vel aliqua res non subsistens annihilatione desinat, si suspendatur concursus, qui praecise tangebat rem non subsistentem, et tamen non erit annihilatio simpliciter, sed secundum quid, quia licet dicatur annihilatio ex parte modi, quia fit per suspensionem concursus, non tamen est annihilatio ex parte entis corrupti, quia non decidit in purum nihil, sed manet in potentia materiae, si forma, cuius concursus suspenditur, sit materialis.

Ad secundam confirmationem respondetur formam contineri in causa efficienti et materiali obiective, sed in agente tamquam in aliquo activo, in materia tamquam in aliquo passivo. Et si solum continentur in agente, et non in materia, dicuntur pure obiective et tamquam purum nihil contineri, quia continentur ut nihil in se et ex nihilo producendae. Si tamen contineantur etiam in materia, non dicuntur contineri ut purum nihil, quia licet in se nihil sint, non tamen sunt ex nihilo producendae, sed ex aliquo subiecto, et ratione huius dicuntur contineri in potentia, scilicet subiecti.

Secundo arguitur: Nam materia est magis substantia quam forma, utpote quae simpliciter substat et sustentat formam. Forma autem materialis non habet sustentare se nec aliam, ergo non est substantialis nec aliquo modo differt ab accidentali.

Confirmatur, quia forma substantialis est dependens in suo esse a materia sustentante. Ergo talis dependentia non differt a dependentia accidentis per inhaerentiam. Haec enim non est aliud quam dependentia formae in suo esse a subiecto sustentante illam in tali esse. Forma autem, quam dicimus substantialem, etiam dependet a materia existente et sustentante illam in esse; ergo in nullo differt ista dependentia ab inhaerentia formae.

RESPONDETUR materiam non esse magis substantiam quam formam ex parte actualitatis et perfectionis in esse, sed ex parte receptionis et potentialitatis, ratione cuius reddit formam et substantiam incommunicabilem. Hoc autem non est magis substare simpliciter et in actu, sicut substat compositum seu individuum substantiae, sed esse magis principium substandi ex parte potentialitatis et incommunicabilitatis. Qui autem dicunt materiam sine forma esse ens in actu substans et subsistens, difficile possunt salvare, quod forma sit magis substantia quam materia.

Ad confirmationem respondetur dependentiam formae substantialis a materia non esse inhaerentiam, quia non supponit esse simpliciter in subiecto recipiente et sustentante, sed forma substantialis coniungitur materiae ad constituendum esse simpliciter. Quare inhaerentia est dependentia formae a subiecto sustentante simpliciter in esse, forma autem substantialis recipitur in materia, non tamen inhaeret, quia unitur illi ad constituendum esse simpliciter seu substantiale, non ut sustentetur in esse secundum quid, quod est inhaerere.

Formae educibiles e materia aliae sunt substantiales, aliae accidentales. Illae respiciunt materiam primam, istae subiectum completum et constitutum in actu. Formae accidentales sunt in triplici ordine, scilicet naturales, artificiales et supernaturales. Formae substantiales sunt etiam in triplici ordine, scilicet forma subsistens, ut anima rationalis, forma rerum incorruptibilium, ut caelestis, et forma corruptibilis.

De his omnibus inquirimus, quomodo educantur de potentia materiae, id est quomodo serventur in illis tres illae conditiones supra positae, quae requiruntur ad eductionem.¹

DE FORMA RATIONALI.

Tam certum est animam rationalem non educi de potentia materiae, sicut est certum animam non esse corruptibilem, sed sine corpore posse subsistere, quod utique est de fide et constat ratione naturali, quia aliqua eius operatio est spiritualis et independens a corpore, scilicet intelligere. Attingit enim res spirituales aliquo modo et res corporales spirituali modo, id est abstrahendo a singularibus et cognoscendo modo universali; et consequenter eius esse necessario est spirituale et independens a corpore, nam operatio sequitur esse. Ex quo fit deesse illi conditionem requisitam ad eductionem, scilicet dependentiam in esse a materia, ut intra illam dicatur contineri et per illius transmutationem educi.

Sed obicies: Anima rationalis in quantum vegetativa et sensitiva habet operationes dependentes a materia, ut nutritio, generatio etc. Ergo in quantum vegetativa et sensitiva non potest creari, sed a materia educi, quia ab illa dependet in operari et consequenter in esse.

Confirmatur, quia creari est simpliciter fieri ex nihilo, anima autem rationalis fit ex aliquo praesupposito, quia non creatur in esse, sed infunditur materiae dispositae et ex vi dispositionum eius, quod sufficit, ut non dicatur creari, sicut e contra ut aliquid non dicatur annihilari, sufficit, quod transeat in aliud, licet totaliter desinat in se, sicut contingit in pane, qui convertitur in corpus Christi.

RESPONDETUR, quod operationes animae vegetativae et sensitivae dependent a corpore, non tamen earum principium, eo quod non est principium illarum operationum tantum, sed etiam alterius, id est intellectualis, quae non dependet a corpore. Ut autem sufficienter probetur, quod forma non dependet in esse a materia, sufficit probare, quod aliqua eius operatio non dependeat a corpore; sic enim esse eius absolute non potest dependere. Et ut probetur, quod aliqua forma dependet a materia, oportet ostendere, quod omnis eius operatio dependeat a materia.

Ad confirmationem respondetur formam rationalem creari in corpore et praesupponere corpus non tamquam id, a quo dependet in esse, sed cui tribuit esse. Ut autem non crearetur, requirebatur, quod fieret dependenter in suo esse a corpore, cui infunditur, quantumcumque alias praesupponatur aliquid, non ut ex quo fiat, sed cui² uniatur et esse tribuat. Quod vero dicitur panem non annihilari, quando convertitur in corpus Christi, non est ad rem, quia ibi licet totaliter desinat panis, non tamen desinit in nihil, sed in aliquid, in quod transit. At vero anima rationalis fit simpliciter ex nihilo, non ex aliquo. Et sic nec ex parte termini a quo nec ex parte subiecti supponit aliquid, a quo dependeat, quidquid sit, an supponat aliquid, cui communicet suum esse. Conversio autem panis dicit aliquid ex parte termini ad quem, in quod terminatur, et sic eius terminus non est nihil.

Secundo obicies: Nam anima rationalis in materia non subsistit ut quod, sed ut quo, non est in corpore ut suppositum, sed ut forma informans et constituens. Ergo anima prout in corpore, accipit esse dependens a corpore, quod est educi ex illo.

Confirmatur, quia cuilibet potentiae passivae naturali correspondet aliqua potentia activa naturalis. Sed materia habet potentiam passivam naturalem, ut recipiat animam. Ergo datur aliqua potentia activa naturalis, quae efficiat animam. Agens autem naturale non agit creando, sed educendo e materia. Ergo anima est educibilis ex illa. Nec obstat, quod anima sit spiritualis, quia potest dici, quod sit virtute spirituali proveniente ab anima generantis et impressa semini. Nec enim repugnat, quod virtus spiritualis mediante instrumento corporeo causet effectum spiritualem sicut Baptismus gratiam.

RESPONDETUR, quod ut dicetur infra q. 7.³, anima rationalis in corpore habet quidem subsistentiam, qua potest existere sine corpore et ut quod, sed pro illo statu informationis intelligitur subsistere ut quo ex⁴ parte status, quem habet, quatenus subsistit in ipso toto, et non separata ab illo. Sed hoc ipsum esse totius compositi est esse ipsius animae, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 4. art. 5. ad 2. Et ideo quia non est separata, sed communicata, non subsistit ut quod de⁵ facto et in exercitio et quantum ad statum. Sed quia illud esse communicatum est independens potestque manere separatum, non dicitur educi, id est dependenter fieri et esse a materia.

Ad confirmationem respondetur, quod potentiae materiae, quae passive recipit animam, correspondet naturale activum, non quidem producens ipsam substantiam animae, sed uniens materiae, scilicet generans. Hoc enim sufficit, ut detur activum naturale correspondens passivo; nec enim materia est in potentia, ut producatur anima,⁶ sed ut uniatur sibi. De quo vide Caietanum 1. p. q. 118. art. 2. § In responsione ad 4.⁷ Productio autem animae, quia est spiritualis substantia, a solo Deo fit per creationem, et ideo, ut dicemus infra q. 26.⁸, nulla virtus instrumentalis ei cooperari potest. Idque docet S. Thomas 1. p. q. 45. art. 5. Secus est de gratia, quae est accidens et ideo actione eductiva ab instrumento attingi potest, de quo infra q. 26.⁹

DE FORMIS CAELESTIBUS ET ELEMENTALIBUS IN PRIMA PRODUCTIONE.

SUPPONIMUS in praesenti non solum caelum empyreum, sed etiam omnes alios caelos per creationem esse factos a Deo, quia ab intrinsico sunt ingenerabiles et incorruptibiles, ut docet D. Thomas 1. p. q. 66. art. 3. et in libris de Coelo latius ostendetur.¹⁰ Et dato, quod caeli essent generabiles ex aqua vel ex alio corpore, tamen in prima sui creatione non minus creati sunt quam terra et alia elementa, quae non sunt facta ex aliis corporibus, sed immediate a Deo creata iuxta illud Genesis¹¹: «In principio creavit Deus caelum et terram».

Procedit ergo PROPOSITA DIFFICULTAS supposito, quod ista corpora creata sunt, vel de ipso caelo empyreo, si solum creatum est, an formae fuerint in tali creatione eductae de potentia materiae, an non. Quae difficultas dependet ex ipsa ratione eductionis. Quidam enim intelligunt ad eductionem formae sufficere, quod fiat dependenter a materia, et sic cum formae illorum corporum in illa prima creatione factae sint dependentes a materia, consequenter e materia eductae sunt. Alii vero dicunt ulterius requiri ad rationem eductionis transmutationem materiae ad hoc, ut dicatur formam educi ex illa. Et quia in prima creatione materia non est transmutata, sed totum compositum simul productum, partes vero ad productionem totius comproducuntur, ideo in creatione istorum corporum forma et materia sunt concreatae, non vero forma educta de potentia materiae.

Haec ultima sententia sine dubio est D. Thomae. Dicit enim 1. p. q. 65. art. 4., quod «in prima corporalis creaturae productione non consideratur aliqua transmutatio de potentia in actum. Et ideo formae corporales, quas in prima productione corpora habuerunt, sunt immediate a Deo productae». Ergo sentit Divus Thomas formas in prima creatione rerum non educi de potentia materiae, quia non oriuntur per eius transmutationem. Unde ibidem ex eo negat formas¹² causari per influxum alicuius substantiae immaterialis, quia causantur «reducta materia de potentia ad actum ab aliquo agente composito». Ergo eductio formae de potentia materiae sine eius transmutatione non fit.

ET RATIO EST, quia si formae fierent a Deo vel ab intelligentiis per influxum, sicut quidam antiqui dicebant, aut si modo Deus produceret formam vel accidens separatum et postea illud subiecto uniret, talis forma non diceretur educi de materia, quia non dependeret ab ipsa in fieri, sed aliunde facta illi adveniret, et sic non extraheretur ex ipsis visceribus materiae et eius potentia. Requiritur ergo ad eductionem formae, quod per materiae transmutationem fiat, ita quod dependeat a materia in ipso fieri. Corpora autem illa caelestia et elementalia fuerunt facta sine transmutatione materiae, sed immediate per creationem. Ergo formae eorum non fuerunt eductae, sed concreatae ad creationem totius.

Et adverte non repugnare divinae potentiae producere aliquod corpus tali modo, quod solum creatur materia et in eodem instanti creationis educatur forma ex illa, sicut modo fit, quando ex speciebus Eucharistiae generatur alia substantia. Tunc enim subrogatur materia in ultimo instanti generationis, ex qua educitur forma genita in vi dispositionum, quae in quantitate, quae¹³ vices materiae gerebat, praecesserunt. Et eodem modo posset Deus in quacumque alia generatione in ipso instanti generationis creare materiam et educere ex illa formam. Sed tunc creatio illa ut tangit materiam, non est absolute completa, sed completur per eductionem formae, quia attingitur a Deo per illam creationem, non ut absolute sit, sed ut sub forma educta sit.

Ceterum dicimus, quod si creatio est absoluta et completa, tunc attingit totum compositum, et non solam materiam, et consequenter etiam attingit formam, non vero illam educit, alias ipsa creatio non produceret ipsum totum, quod constat ex materia et forma, si materiam solam attingit creatio, formam vero eductio. Fuit autem conveniens, quod in prima rerum creatione sola materia non produceretur per creationem, sed ipsum totum, ut inciperet prima rerum productio a creatione perfecta et absoluta. Si autem interveniret ibi eductio formae, illa vel fuisset ab aliquo agente creato educente formam, et tale agens non dabatur tunc, quia¹⁴ angeli non possunt se solis educere formas, agens autem corporeum non dabatur, quia illud erat primum corpus. Vel illa eductio fuisset a Deo exercente officium educentis formam et creantis materiam, et sic sine fundamento multiplicamus istas actiones, cum sufficiat una creativa totius compositi. Unde Scriptura absolute dicit, quod «Deus in principio creavit caelum et terram». Quod non verificatur, si solam materiam creavit, forma vero est educta, alioquin posset dici, quod alimentum generatum ex Eucharistia, creatur a Deo, quia materia eius creatur.

Sed obicies: Nam formae illorum corporum in prima productione factae sunt ut dependentes a materia, cum in se non sint subsistentes; ergo in ipso fieri pendent a materia in esse, ergo educuntur.

Confirmatur, quia formae illae non creantur ad creationem totius, siquidem non sunt ex nihilo etiam partialiter et concreative, sed ex materia, utpote non minus dependentes ab ipsa in illa prima productione, quam modo quando generatur aliquod corpus elementale, nec etiam fuerunt creatae ut formae subsistentes sicut anima rationalis, ut de se patet. Ergo fuerunt eductae, et praecessit privatio earum in materia prioritate naturae, sicut materia praecedit receptionem talis formae.

RESPONDETUR eductionem formae non consistere solum in hoc, quod forma fiat dependens a materia, sed quod tali modo fiat dependens, scilicet per transmutationem ipsius materiae et quasi emergendo ab illa, alioquin non posset Deus creare unum integrum compositum habens formam materialem, quia illa semper fit dependens a materia, nec posset per transubstantiationem convertere totum panem in lapidem, quin forma lapidis fieret per eductionem. Eductio autem opponitur transubstantiationi, quae totam materiam et formam convertit in aliud. Eductio autem supponit materiam, ex qua formam educat; non quae materiam convertat. Non ergo ad eductionem formae sufficit, quod ipsa fiat dependens a materia, quia hoc multis aliis actionibus fieri potest, scilicet omni actione, qua unitur materiae ut habens esse in illa, sicut si accidens separatum iterum uniatur subiecto, haec unio non est eductio accidentis,¹⁵ quia supponitur iam esse, et tamen facit dependere accidens a materia.

Ad confirmationem respondetur, quod quando creatur totum, materia et forma et quaecumque partes solum concreantur, et sic ex nihilo dicuntur esse concreative. Et tamen bene stat, quod fiat forma dependens a materia ex parte termini producti, quia videlicet forma producta est terminus productus cum dependentia a materia,¹⁶ non tamen fit per transmutationem materiae, nec per actionem dependentem a materia ut a subiecto, sed ex nihilo producendo totum et in eo formam dependentem a materia.

Quod adhuc instatur ex D. Thoma opusc. 42. cap. 15.¹⁷, ubi inquit, quod «corpus caeleste consecutum est per eductionem suae formae de potentia materiae suae propriae nullo motu locali vel alteratione praecedente»; ergo contra D. Thomam dicimus non esse eductam formam caeli. Respondetur non loqui D. Thomam de eductione formali, quae consistit in ipsa transmutatione materiae ad formam, sed de eductione terminativa, hoc est de dependentia formae a materia in facto esse et in componendo unum cum materia. Sic enim forma caeli facta est dependens a materia, et hoc vocatur eductio, quia est terminus intentus ab eductione; per illam enim fit forma dependens a materia. Haec enim est mens D. Thomae, quia subdit ibidem¹⁸ post relata verba: «Nec hoc est, quia educitur forma, sed quia fit unum ex materia et forma educta». Non ergo loquitur de eductione rigorosa et formali, praesertim cum ibi addat S. Thomas, quod caelum non est genitum, ergo nec eductum.

DE RELIQUIS FORMIS SUBLUNARIBUS.

CERTUM EST omnes praeter animam rationalem educi e materia, quoties per generationem producuntur, nec de hoc est ulla difficultas, supposito contra philosophos antiquos, quod datur generatio substantialis, ita quod formae non sint actu latentes in materia nec ab aliquo exteriori agente per influentiam aut creationem adveniant. In cuius signum affert D. Thomas 1. p. q. 65. art. 4., quod oportet generans producere formam aut unire, quia naturale est unumquodque facere sibi simile. Assimilatur autem effectus suo generanti in forma, ergo illam debet attingere generans.

SOLUM POTEST ESSE DIFFICULTAS ex resolutione praecedenti, in qua diximus, quod elementa in prima sui productione totaliter fuerunt creata quantum ad materiam et formam, quae actio creativa cessavit corrupto ipso corpore, quod tunc fuit creatum. Ergo si modo per eductionem formae producuntur, non apparet, qua actione conservetur materia, quia creativa cessavit, quae terminata est ad totum, hoc ipso quod totum corruptum est. Eductiva autem non potest conservare materiam, cum conservatio sit continuatio primae productionis, prima autem productio materiae non fuit eductio, ergo nec per eductionem conservatur.

RESPONDETUR materiam primam conservari modo ex vi primae productionis, quae tamen prima productio, sicut non produxit materiam in esse nisi dependenter a forma, ut quaest. praec. dictum est, ita nec modo conservatur materia sine aliqua forma et consequenter nec sine eductione talis formae, quae eductio supplet id, quod partialiter attingebat formam in ipsa creatione. Et sic materia concreata est a principio tamquam entitas potentialis, capax non solum eius formae, sub qua primo creata est, sed etiam omnium aliarum formarum, et consequenter ex vi prioris productionis sub quibuscumque formis conservatur sine hoc, quod addatur nova creatio formae, cum in eo, in quo dependet materia a forma, aeque bene conservatur sub forma creata quam sub educta.

Et quando dicitur, quod cessavit actio prima creativa totius ipso toto corrupto, respondetur, quod illa actio cessavit quantum ad aliquid ipsius effectus, non tamen quoad omnem partem inclusam in ipso toto, sed mansit ut attingens materiam, non sub aliquo esse ipsi materiae proprio, sed subiciendo illam ipsi esse formae vel formarum succedentium per eductionem. Nec est inconveniens, quod una actio si attingit plures effectus, possit manere quantum ad unum destructo alio, quia est virtualiter multiplex, sicut actio solis producens lucem et calorem potest manere quoad lucem, et non quoad calorem. Et actio, qua Deus creavit angelum et eius subsistentiam, si modo assumeretur a Verbo illa natura, relicta subsistentia, maneret creatio ut tangens naturam, et non tangens subsistentiam; quoad hanc enim suppletur per assumptionem. Sic similiter actio creativa, qua producta est materia sub forma aquae v. g., corrupta aqua, manet ut tangens materiam, et non ut tangens formam aquae, sed quoad hoc suppletur per eductionem novae formae, cui materia subicitur, et sub ea ab illa creatione continuata conservatur.

DE FORMIS ACCIDENTALIBUS.

Potest ex duplici capite oriri DIFFICULTAS: Primo circa accidentia, quae excedunt naturalem ordinem subiecti; secundo circa ea, quae non fiunt per propriam transmutationem, sed per quamdam resultantiam ex subiecto. In prima linea numerantur accidentia supernaturalia et intentionalia, in secunda propriae passiones ab essentia, relationes a suo fundamento, actio ab agente, et alii similes modi resultantes. De reliquis vero accidentibus, quae subiectum transmutant et naturalis sunt ordinis, nulla est difficultas, quod educantur de subiecto, sicut ab ipso dependent in fieri et in esse.

DICO ERGO PRIMO: Accidentia supernaturalia simpliciter fiunt per actionem eductivam, ut opponitur creativae, et dicuntur educi de potentia obedientiali subiecti, non de naturali. Artificialia autem et intentionalia simpliciter educuntur de potentia naturali subiecti.

De hac conclusione videndus est D. Thomas q. 3. de Potentia art. 8. ad 3.¹⁹, ubi loquitur de gratia, et ad 5., ubi de formis artificialibus, de quibus addit: «Non excedunt ordinem naturae sicut gratia, imo infra subsistunt, quia omne naturale est nobilius artificiali». Et luculentius hoc ipsum tractat in quaestione de Virtutibus in communi art. 10. ad 13.²⁰, ubi docet, quod quia potentia passiva correspondet activae, secundum differentiam et ordinem potentiarum activarum «est etiam ordo et differentia passivarum, et sic aqua vel terra secundum aliquam potentiam nata est moveri ab igne et secundum aliam a corpore caelesti. Potest enim aliquid fieri virtute corporis caelestis, quod non virtute ignis, et aliquid ulterius secundum virtutem Dei, quod non potest fieri secundum virtutem caeli. Et secundum hoc dicimus, quod in tota creatura est quaedam potentia obedientialis, prout tota creatura obedit Deo ad suscipiendum in se quidquid voluerit». Ita D. Thomas. Cum ergo aliquid dicitur fieri ex nihilo, negatur causa materialis, ut D. Thomas inquit quaest. cit. de Potentia, art. 8. ad 4.²¹

Sic ergo componimus diversas aliquorum sententias. Qui enim dixerunt formas supernaturales non educi de potentia subiecti, loquebantur de potentia naturali, qua penitus caret subiectum respectu talium formarum, et sic dicuntur fieri de nihilo potentiae naturalis et quodammodo creari, tum quia fiunt sola virtute divina, quae creativa est, tum etiam quia quodammodo de nihilo fiunt, id est de non potentia naturali. Sed tamen absolute educuntur de subiecto, et non fiunt ex nihilo, quia educuntur de potentia subiecti, non quidem naturali, sed obedientiali, quatenus illud subiectum subest divinae virtuti agenti.

Quodsi inquiras, quae sit ista potentia obedientialis et quomodo in illa formae contineantur, respondetur de hoc apud theologos longa concertatione disputari, praesertim 3. p. q. 13. et q. 62. Breviter dicimus ex D. Thoma in dicta quaestione de Virtutibus²² potentiam obedientialem esse ipsam entitatem subiecti, ut respicit aliquod agens superius quam naturale, cui subicitur et obedit. Itaque potentia passiva dicitur relate ad activam, et secundum diversum respectum eademmet entitas potentiae passivae dicitur naturalis vel obedientialis, scilicet in quantum est nata moveri a virtute naturali, dicitur naturalis, ut autem nata est moveri a supernaturali agente, dicitur obedientialis. Quod vero aliqui dicunt potentiam obedientialem esse supernaturalem inchoative, si intelligatur, quod intrinsice et positive sit supernaturalis, falsum est; sic enim naturaliter et ab intrinsico entitas aliqua esset ordinis supernaturalis. Si vero intelligatur negative vel denominative ab agente supernaturali extrinseco, verum est. Sed hoc est idem quod obedientiale per non repugnantiam respectu superioris virtutis. Licet enim ut aliquid sit natum moveri ab agente naturali, debeat habere intrinsica et positivam proportionem cum illo, utpote eiusdem ordinis, tamen ut moveri possit ab agente supernaturali, non debet habere positivam proportionem cum illo, sed potius ab eo cadere et deficere, utpote alterius ordinis, et sic non potest illi coordinari positive, sed solum negative seu non repugnanter, et hoc est potentiam obedientialiter se habere.

Ex quo colliges repugnare, quod detur potentia obedientialis activa formaliter, etiam inchoata, quia potentia non dicitur activa relate ad agens superius, cui subicitur (hoc enim passivum est), sed relate ad operationem, quam elicere potest. Ergo si ista operatio est omnino improportionata et excedens respectu potentiae, non est activa ex se seu influxiva ad operationem. Si autem est proportionata, iam non est potentia obedientialis respectu talis operationis, sed connaturalis. Itaque repugnat, quod in quantum activa sit obedientialis; obedire enim dicitur aliquid, in quantum subicitur et movetur, non in quantum agit et movet. Sed de hoc amplius dicemus q. 26.²³

De formis artificialibus constat, quod educuntur de potentia subiecti, quia in re sunt formae naturalis ordinis, licet modus, quo fiunt, non sit a natura, sed a directione artis, sicut v. g. quando fit artificialiter aliquod figuratum vel aliquis motus artificialis aut quid simile; hoc enim totum formam naturalis ordinis importat, licet modo artificiali factam.

DICO SECUNDO: Omnes formae sive modi, qui actione aliqua transmutativa attinguntur, sive primario sive secundario, dicuntur educi de potentia subiecti.

RATIO EST MANIFESTA, quia tales formae dependent in fieri et in esse a subiecto, cui inhaerent vel quod modificant, et attinguntur saltem mediate ab actione transmutante subiectum. Ergo vere et proprie educuntur, siquidem omnes conditiones eductionis in illis concurrunt.²⁴

Et hinc discernitur, quaenam emanationes dicantur etiam eductiones. Nam propriae passiones fiunt eadem actione, qua natura ipsa fit; et sic si est actio eductiva respectu naturae, etiam est eductiva respectu propriae passionis, licet ut est dimanatio a subiecto, non dicatur eductio, quia subiectum non agit in se, ut ex se educat propriam passionem. Tunc ergo solum passio dimanans per eductionem producitur, quando ipsamet forma seu natura, a qua dimanat, per eductionem fit. Si vero fiat per creationem, passiones, quae in substantia creata inhaerent, non fiunt eductive, sed consequuntur ad creativam actionem. Similiter relatio, ut dimanat a fundamento, non dicitur fieri ab ipso fundamento per eductionem, quia ad relationem non est per se motus, educitur tamen mediate ab ipso agente, a quo productum est illud fundamentum, quia producendo illud virtualiter producit omnes relationes, quae ex tali fundamento possunt consurgere positis terminis. De quo videri potest D. Thomas 5. Phys. lect. 3.²⁵ et 11. Metaph. lect. 12.²⁶ Denique actio non dicitur educi ex subiecto ut terminus, quia ad actionem non datur actio, sed ipsa formaliter est eductio et actio, non terminus eius.

SED OBICES: Formae supernaturales nullo modo continentur in subiecto, siquidem in subiecto nulla datur inclinatio et appetitus ad illas, ergo nullo modo ex illis educuntur. Unde gratia dicitur infundi in anima, ut determinat Concilium Tridentinum sess. 6. cap. 7. Et similiter dicitur creari, ut Psalm. 50.²⁷: «Cor mundum crea in me, Deus». Quod autem creatur et infunditur, non educitur. Idem argumentum potest fieri de formis intentionalibus, sicut sunt species representativae, et de motibus violentis, qui ex subiecto non educuntur, cum subiectum illis resistat.

SECUNDO OBICES: Quia propriae passiones resultant in eodem instanti, in quo fit essentia; ergo nulla datur privatio in tali essentia, ex qua fiat illa propria passio, et consequenter nec eductio, quia eductio debet esse ex aliqua privatione. Tunc autem in re non datur privatio in subiecto, quia semper datur forma opposita privationi, quae est propria passio pro omni instanti.

Ad primum respondetur formas supernaturales non contineri in subiecto positive, id est secundum ordinem positivum subiecti ad ipsas, cum non sint eiusdem ordinis, et consequenter non datur inclinatio seu appetitus ad ipsas, quia appetitus significatur per modum cuiusdam ponderis, quod non est sine positivo ordine et²⁸ tendentia, sed solum continentur istae formae in subiecto obedientialiter sive non repugnanter. Dicitur autem gratia infundi seu creari, non quia simpliciter fiat ex nihilo, sed quia fit extra totam inclinationem naturalem, et sic respectu naturalis ordinis quasi de nihilo illius fit. Formae autem intentionales et artificiales cum sint naturalis ordinis, simpliciter in subiecto continentur et ex illo educuntur. Et idem est de motu et forma violenter inducta. Licet enim subiectum resistat, tamen in potentia continet talem formam, vel quia ex parte materiae non est repugnantia ad illam, licet sit ex parte formae, vel quia agens violentum subicit sibi materiam et vincit eius resistentiam, qua victa educitur forma, quia iam non resistit.

Ad secundum respondetur, quod, ut propria passio dicatur educi, non requiritur, quod in ipsa essentia, cuius est propria passio, praecedat privatio, quia non educitur ex illa, sed praecedit privatio in materia seu subiecto, ex quo fit et educitur illa forma seu natura, ad quam sequitur propria passio. Haec enim sicut non est producibilis alia actione quam illa, quae est productiva naturae, ita privatio eius est adiuncta privationi ipsius naturae seu formae, a qua resultat.

Restabat disputare in praesenti quaestionem illam celebrem, an plures formae possint esse simul in eadem materia. Sed de ista quaestione agemus infra tractando, an plures causae totales possint causare eundem effectum.²⁹