Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Res successivae sunt motus et generationes rerum, et per motus intelligimus tam locales quam alterationes, et in localibus maiorem difficultatem habet motus rectus quam circularis, continuus quam discretus. Est autem specialis difficultas in rebus successivis, quod fuerint ab aeterno, quia deberent carere omni principio. Si enim assignaretur illis aliquod initium, hoc ipso non essent ab aeterno, quia illud initium et hoc instans essent duo termini, inter quos non posset includi infinita duratio, qualis est ab aeterno. Si autem motus caret initio, necessario est deneganda aliqua successio infinita ab aeterno. De ratione enim successionis est, quod una pars desinat et alia incipiat; illa autem, quae desinit, quando motus fuit productus ab aeterno, vel duravit infinito tempore vel finito. Si infinito, toto illo permansit et non transivit; et sic non fuit successio ab aeterno. Si finito tempore, ergo aeternitas finita duratione consumi potest, quia ab illa desitione computando usque nunc omnis motus comprehenditur duobus terminis, scilicet illo nunc, quo desiit motus, et isto nunc, in quo modo finitur; atque adeo finita duratio est. Ergo si illa quoque duratio successiva ab aeterno finita fuit, totum tempus ab aeterno finitum manebit.

DUAE SUNT SENTENTIAE in hac parte: Prima negat omnem motum fuisse possibilem ab aeterno, et consequenter etiam generationes substantiales, quae sine motu praecedente non fiunt. Ita Mag. Soto 8. Phys. q. 2. concl. 3., Conimbric., Rubio, Placa, et alii in hoc libro 8. et P. Suarez disp. 20. Metaph. sect. 5. n. 16., licet aliqui ut Soto, Conimbric. aliquantulum haereant in motu circulari, qui continuus est et videtur posse carere principio.

Alii e contra admittunt omnem motum et generationes potuisse esse ab aeterno et durasse per infinitum tempus. Ita Capreolus,¹ Ferrariensis,² Scotus,³ Soncinas,⁴ Vazquez,⁵ Nazarius⁶ et alii, quos citant et sequuntur Carmel. hic disp. 29. q. 4., Cabero tract. ult., dub. 3. et 4. Quorum fundamenta statim asseremus.

Prima sententia mihi non solum probabilior, sed etiam certior apparet, supponendo, quod corruptio sit impossibilis ab aeterno, ut statim dicemus. Successio autem sine corruptione non est. Et D. Thomas opusc. 27. paulo ante medium⁷ dicit «non repugnare, si ponatur causa producens effectum suum subito, quod non praecedat duratione suum causatum; repugnare autem in causis producentibus effectum suum per motum, quia oportet, quod principium motus praecedat finem eius». Ergo si repugnat aliquem terminum produci per motum ab aeterno, etiam repugnabit aliquod mutatum esse dari ab aeterno, quia hic est terminus quidam motus, et consequenter etiam repugnabit motus ipse.

FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE sumitur ex duplici ratione, quam D. Thomas semper difficillimam reputavit et insolutam reliquit.

Prima ratio est supra posita ex natura motus, qui successivus est et constat partibus transeuntibus, quarum una desinit et altera incipit. Si ergo datur aliqua, quae numquam incepit, quia ab aeterno datur motus, illa non potuit nec infinito tempore nec finito durare. Non infinito, quia sic toto illo tempore non esset successio nec transitus illius partis, sed permanentia, et consequenter neque motus ab aeterno, quia⁸ motus sine transitu et successione partium non est. Non finito, quia sic illa pars motus, sub qua mobile creatum est, solum finito tempore duraret, et illa, quae immediate secuta est, tunc vere incepit, quia iam non fuit ab aeterno; et sic ab illa computando usque ad istam partem motus, qua modo datur, dabitur inter illam et hanc inceptio et desitio, atque adeo finita duratio, quia illa est finita, quae incipit et desinit, sed ultra totam istam durationem finitam solum restat a parte ante alia pars motus etiam finita. Ergo totus ille motus ab aeterno finitus esset, quia finitum addito finito non facit infinitum. Repugnat autem, quod duratio aliqua ab aeterno sit finita. Neque est idem de motu a parte post; posset enim durare in aeternum per hoc, quod numquam desineret. Sed hoc non est habere partem aliquam motus, quae infinite duraret, sed transire partes finitas sine ullo termino finiente, quod est infinitum syncategorematice. Res autem permanens si durat in aeternum a parte post, unica duratione infinita durat, quia permanenter et non successive. Et ideo recte fit inde argumentum, quod etiam potuit ab aeterno talis res permanens creari.

Hanc rationem tetigit S. Thomas 2. Contra Gent. cap. 38. ratione 3. et 1. p. q. 46. art. 2. ad 6., quia scilicet, si mundus esset ab aeterno, essent transacti infiniti dies. Et respondet, «quod quaelibet circulatio praecedentium transire potuit, quia finita fuit; in omnibus autem simul, si mundus semper fuisset, non esset accipere primam, et ita nec transitum, qui semper exigit duo extrema». Ecce, quomodo S. Thomas fatetur, non posse esse transactas infinitas circulationes collective, et⁹ quia non posset accipi prima, non posset accipi transitus, motus autem transitus est. Quod est non dari motum ab aeterno, quia cum non sit accipere primam, illa, sub qua mundus creatus est, caruit principio, atque adeo fuit infinita in duratione et permanentia, quod est non esse motum. Et licet in q. 3. de Potentia art. 17. ad 17.¹⁰ solvens idem argumentum dicat S. Thomas, «quod illa ratio non probat, quod motus semper fuerit, sed quod motus circularis possit semper esse», tamen non loquitur ibi D. Thomas assertive nec dicit, quod illud argumentum id efficaciter probat. Subdit enim, «quod ex mathematicis non potest aliquid efficaciter concludi de motu». Nec Aristoteles ex circulatione motus ostendit eius aeternitatem absolute, sed supposita aeternitate ostendit, quod nullus alius motus potuit esse aeternus nisi circularis; quod totum non procedit absolute, sed ex suppositione.

Alia ratio pro ista sententia, quae numquam solvi potest, est, quia si motus et generationes essent ab aeterno, non repugnaret dari infinitum in actu, quod in sententia Aristotelis et D. Thomae admitti non potest.

Sequela patet, quia possent esse infinitae generationes hominum et manerent infinitae animae separatae, quia immortales sunt, et una non transit in corpus alterius; aut similiter cum essent infiniti dies, posset quolibet die creari unus angelus aut una stella, et nunc essent infinita actu.

Hoc argumentum affert saepius D. Thomas et insolutum relinquit afferens aliorum philosophorum solutiones et improbans, ut in 2. Contra Gent. cap. 38. et opusc. 27.,¹¹ et tandem 1. p. q. 46. art. 2. ad 8. concludit, «quod haec ratio est particularis, et sic potest aliquis dicere, quod mundus fuit aeternus, vel saltem aliqua creatura, ut angelus, sed non homo; nos autem intendimus universaliter, an aliqua creatura fuerit ab aeterno».

Ita D. Thomas. Unde intentio eius est probare, quod aliquam creaturam esse ab aeterno non repugnat, quidquid sit, an repugnent generationes hominum, et consequenter reliqui alii motus et generationes; nam eadem ratio est de aliis, siquidem sicut formae humanae separatae naturaliter durant, ita reliquae aliae formae possunt per Dei potentiam separatae conservari, et sic esse modo infinita in actu. Et ita qui concedunt reliquos motus posse esse ab aeterno, excipiunt autem generationes hominum, inconsequenter loquuntur, et solum ad effugiendum concedere infinitum actu, quod tamen in aliis generationibus coguntur concedere, si Deus velit omnes formas corruptibiles separatas conservare, ut potest. Et saltem in productione infinitorum angelorum non datur hoc effugium. Dicere autem, quod potest divisive producere quolibet die angelum, non autem collective in omnibus diebus, est inintelligibile. Nam si quolibet die producit angelum, et dies sunt infiniti et angeli perseverant, infiniti erunt collective; numerationem enim dierum sequitur illa infinitas collective. Et multo minus dici potest, quod si Deus quolibet die producat angelum, tenebitur alium annihilare. Unde enim constat teneri Deum ad annihilandum, aut quid conducit annihilatio angeli ad productionem alterius? Solum videtur hoc confingi ad effugiendum inconveniens, quod ex illa sententia sequitur de infinito. Et ideo recte dixit Mag. Soto,¹² ubi supra, hoc esse unum ex fortissimis argumentis contra philosophos ponentes generationes rerum ab aeterno.

SED PRO CONTRARIA SENTENTIA obicies: Nam poterat ab aeterno produci ignis applicatus stuppae, qui utique comburet illam. Ergo poterit dari generatio ab aeterno, sicut et illuminatio, si sol produceretur ab aeterno, alioquin non posset res ab aeterno produci, nisi maneret omnino immobilis et nihil operans per totam aeternitatem. Secundo, caelum potest creari ab aeterno cum motu circulari, quia hic motus caret principio, eo quod circularis est; ergo saltem ille non repugnat esse ab aeterno. Denique D. Thomas afferens rationes eorum, qui contra Aristotelem volunt demonstrare mundum non esse ab aeterno, solvit eas et ostendit non repugnare, quod mundus ab aeterno sit, ut patet in locis supra allegatis. Ergo in eo sensu admittit esse possibilem mundum ab aeterno, quo illum posuit Aristoteles. Posuit autem cum motu; ergo sentit D. Thomas motum posse esse ab aeterno.

Ad primum respondetur, quod ille ignis sic applicatus generaret ignem, quam primum posset motus incipere et stuppa corrumpi. Non posset autem corrumpi nisi post infinitam durationem, quia cum producatur sine initio durationis, producitur ut permanens et conservatus infinita duratione, et post illam in tempore poterit generare, quia videlicet inter corruptionem stuppae et eius productionem ab aeterno non mediat duratio finita tantum, quod esse non potest, sed infinita, ut ostendimus. Illuminatio autem solis, cum non fiat per motum, et quaecumque alia instantanea operatio ab aeterno dari potest, sed non mutari et desinere esse per durationem finitam, ut diximus. Operatio autem cum motu esse non potest ab aeterno, quia¹³ motus requirit transitum successivum et corruptivum partium, et ideo immobilis debet esse res per durationem infinitam.

Ad secundum respondetur, quod motus circularis caret principio ex parte mobilis seu magnitudinis, in qua fit, sed non ex parte durationis, quia oportet partem motus transire et partem succedere sicque debet quaelibet pars finite durare. Si enim duraret infinite, pro tunc motus non esset nec successio. Finita autem duratio repugnat rei aeternae, quae producitur sine durationis initio.

Ad D. Thomam respondetur seipsum explicare 1. p. q. 46. art. 2. ad 8., ut supra¹⁴ ponderavimus. Solum enim intendit potuisse mundum esse ab aeterno secundum substantiam vel aliquas creaturas permanentes, non secundum generationes et motus, praesertim propter generationem hominum. Et sicut durabit mundus in aeternum secundum substantiam, sed non secundum statum, quem nunc habet, ita ab aeterno potuit fieri secundum se, sed non secundum statum motus, in quo ab Aristotele recedit, qui id solum opinative sensit.

Quod vero dicit S. Thomas q. 3. de Potentia art. 14. ad 9. in 2. loco positum,¹⁵ tempus et aevum non differre ab aeternitate, solum quia carent principio durationis, sed quia admittunt aliquam successionem, quae caret aeternitas, et sic admittit posse dari successionem in illis durationibus, si fierent ab aeterno, in hac enim praesuppositione loquitur. Hoc, inquam, parum urget. Admittunt enim tempus et aevum successionem formalem vel virtualem, sed non pro omni statu, scilicet non pro illo signo, quo carent initio durationis, ut si fierent ab aeterno. Unde non dicit ibi Divus Thomas, quod successiva sunt ab aeterno, «sed etiamsi essent, adhuc haberent, per quid different ab aeternitate essentiali, quae in nullo statu successionem admittit».