Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

DUO SUPPONENDA SUNT: Primum est finem debere habere rationem boni et appetibilis, ut sit finis, nec sub ratione mali posse aliquid finalizare. Quod licet aliqui auctores negent, nunc tamen id supponimus, ut tradi solet 1. 2. q. 8. art. 1. et 1. p. q. 5. art. 4. Cuius ratio manifeste sumitur ex ipsa essentia finis. Est enim id, cuius gratia aliquid fit. Si autem sit malum sub ratione mali, hoc ipso habet rationem disconvenientis et inappetibilis. Ergo illius gratia seu amore nihil potest appeti. Quod enim est disconveniens, quomodo potest esse gratum aut illius gratia cetera appeti? Constat autem, quodsi aliquid appetitur sub ratione mali, appeti debet ut disconveniens sibi; nam si est conveniens sibi, licet alteri disconveniens et malum, hoc ipso appetitur sub ratione boni, non sub ratione mali. Unde quaecumque mala, etiam ipsum non esse, rationem boni induere debent, ut appetantur vel comparative ad aliquid peius vel ex deceptione existimante bonum, sicut non esse sub ratione carendi praesenti miseria appetitur. Et inimicus odio habetur in seipso vel per actum fugae, quia oritur illud odium ex abominatione et fuga disconvenientiae, quae est in inimico, vel actu prosecutionis, quo fertur voluntas in inimicum ut nocivum mihi, et sic odio dignum in se, quia mihi bonum est reputare dignum odio, quod mihi est disconveniens.

Secundo suppono varias esse divisiones finis, quas in praesenti non possumus exacte discurrere; pertinet enim potius ad philosophum moralem vel theologum. Breviter dicimus, quod cum finis et terminus videantur esse idem, sicut contingit dividi rationem termini, ita et finis. Sunt autem quatuor, quae termini vel finis rationem habere possunt. Primo id, quod est terminus cuiuscumque agentis. Secundo dicitur terminus seu finis id, quod appetitur quasi terminus inclinationis et appetitus. Tertio id, cui appetitur; terminat enim appetitum tamquam subiectum, cui aliquid attribuitur. Quarto id, quo consequimur finem; illo enim terminatur actio. Et sic datur finis cuius gratia, qui est id, quod appetitur ut ratio ceterorum. Secundo datur finis cui, tertio finis quo. Id vero, quod est terminus agentis quomodocumque, dicitur finis effectus, et non finis causa, qui etiam aliquando vocatur finis propter quem, sicut providentia regis est propter securitatem rustici, quia scilicet est effectus eius. Et finis causa semper est nobilior suo finalizato, finis autem effectus non est nobilior, sed inferior causa sua.

Finis causa sive finis cuius gratia dividitur in finem ultimum et non ultimum. Finis ultimus est, ad quem omnia ordinantur sine subordinatione ad alterum. Non ultimus, ad quem ordinantur aliqua cum subordinatione et dependentia ad alterum. Et habet veram rationem finis etiam non ultimus, sed participatam, in quo rationem medii aliquo modo induit. Simpliciter tamen habet rationem finis, quia simpliciter est appetibile, licet participative, sicut substantia creata est ens per se, participative tamen ab increata. Ex quo intelligitur alia divisio finis ultimi, quod alius est finis ultimus simpliciter, id est in omni genere, cui omnia in quocumque genere subordinantur, vel ultimus in aliquo genere et respectu huius appetentis.

Solet etiam distingui finis in finem operis et finem operantis. Primus est ipsi operi debitus secundum se, secundus ex intentione operantis praefixus. Et denique alius est finis primarius, qui primo et directe intenditur, alius secundarius, qui ex consequenti et alio praesupposito.

IN PRAESENTI DISPUTATIONE solum agimus de fine cuius gratia, quia solum iste est finis causa et distinguitur a reliquis causis. Et in hoc art. intendimus discernere rationem formalem causae finalis a conditione requisita. Constat enim concurrere ad appetitum finis et propriam eius bonitatem ex parte rei appetibilis et apprehensionem seu propositionem eius, ut manifestetur appetitui. Et inquirimus, an utraque ista ratio concurrat ut ratio formalis, vel altera ut conditio et altera ut ratio formalis.

Sunt autem DUAE PRINCIPALES SENTENTIAE in hac parte: Prima et communior sententia est, quod cognitio solum est conditio finalizandi, ratio vero formalis est ipsa bonitas, quae convenit rei secundum se, et non ratione apprehensionis, sive secundum esse possibile sive secundum esse existens. Ita communiter discipuli D. Thomae, Caietanus 1. 2. q. 1. art. 1.,¹ Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 44. § Sciendum secundo,² Soto 2. Phys. q. 3. § Causa finalis, Suarez disp. 23. Metaph. sect. 8., Fonseca, Pereira et alii, quos citat Aegidius libro 1. de Fine q. 6. art. 6.

Secunda sententia principalis tenet apprehensionem finis non esse conditionem sed rationem formalem causandi. Ita Medina 1. 2. q. 1. art. 1., idemque attribuitur Soncinati et Capreolo et aliis. Qui auctores non sentiunt realem bonitatem non pertinere ad rationem formalem finis, sed affirmant pertinere etiam apprehensionem, et habere se bonitatem ut apprehensam sicut color lucidus. Lux enim non est conditio constituendi colorem in esse visibilis, sed formalis ratio. Sic bonitas finis non solum ut subest suo esse, sive possibili sive existenti, sed etiam ut subest esse apprehenso formaliter redditur finalizans.

Inter has duas sententias principales DUAE MEDIAE interiacent, quae illas quodammodo modificant: Prima est P. Vazquez 1. 2. disp. 2. cap. 2. et 3., qui distinguit de cognitione seu conceptu formali et obiectivo et dicit, quod finis, ut dicit conceptum obiectivum et esse intentionale in intellectu, sic induit rationem formalem finalizandi. Ceterum ipse conceptus formalis, a quo denominatur res cognita et in quo res ipsa repraesentatur, dicit, quod solum est conditio requisita ad finalizandum. Altera sententia est Mag. Banez 1. p. q. 80. art. 2. dub. 1. ad argumenta primae sententiae, qui affirmat cognitionem non esse formalem rationem finis, sed radicalem, quatenus cognitio est radix appetitus tendentis in finem; et hac ratione potest pertinere apprehensio ad rationem obiectivam specificantem.

NIHILMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: Apprehensio non est ratio formalis finalizandi, sed conditio requisita ad finem pro ea parte, qua finis etiam est obiectum, neque est conditio solum per modum applicationis, sed etiam per modum existentiae.

Itaque sicut in efficiente datur duplex conditio, altera existentiae in se, altera applicationis ad passum, ita in appetibili, quod habet rationem finis et obiecti, apprehensio utramque praestat conditionem, et applicationis ad appetitum et existentiae in esse obiectivo, ut intentionaliter et metaphorice moveat.

FUNDAMENTUM EST, quia esse apprehensum est conditio omnis obiecti propositi voluntati, sive sit finis sive medium; nihil enim est volitum, quin praecognitum. Quod ergo est commune fini et non fini, non potest esse ratio formalis finalizandi, sed pertinet ad communem rationem finis et medii seu cuiuscumque appetibilis, et haec ratio communis est esse obiectum voluntatis. Unde in fine distinguitur ratio obiecti a ratione finalizandi, ut sumitur ex D. Thoma 1. 2. q. 18. art. 4. et 5., et advertit etiam Caietanus ibidem q. 1. art. 3.,³ ut statim explicabimus. Quod non solum convincit cognitionem et conceptum formalem esse conditionem, et non rationem formalem, sed neque ipsam rationem conceptus obiectivi ut apprehensi et ut habentis esse intentionale, quia hoc ipsum est commune omni appetibili et obiecto volito, sive sit finis sive non. Ergo non est propria ratio finis, neque ut ratio quae, neque ut ratio sub qua. Ratio enim sub qua est formaliter et magis determinata quam ratio quae, ut patet in ipsa luce et colore; lux enim formalizat et perficit colores in ratione visibilis. Si ergo esse cognitum est communius quam finis, cum etiam requiratur, ut sit volitum id, quod non est finis, non potest esse ratio formalis sub qua ipsius finis.

Et urgetur hoc amplius, quia apprehensio non potest esse formalis ratio determinativa boni et appetibilis in ipsa linea appetibilitatis, quia apprehensio pertinet ad rationem manifestativi et cognoscibilis, appetibile vero ad rationem boni realis et convenientis appetenti. Unde illa apprehensio non addit aliquid in genere et linea appetibilis, sed supponit illa, et solum manifestat, unde nullus intendit apprehensionem tamquam aliquid consequendum vel fruendum. Si autem apprehensio se haberet ut ratio formalis simul cum ipsa bonitate reali, utramque deberet esse in eadem linea et genere appetibili, sicut lux et color sunt in genere visibili. Ergo si apprehensio et appetibile sunt in diverso genere, quia unum est in genere cognoscibili et manifestabili, alterum in genere volibili, non potest utraque ratio formaliter se habere, sed una ut ratio formalis, altera ut conditio, sicut ignis non existens vel non applicatus non comburit. Et ideo est conditio insupplebilis a Deo apprehensio, quia non solum est conditio per modum applicationis, sed etiam per modum existentiae ad finalizandum requisitae.

SED INQUIRES DUO: Primum, quomodo distinguatur formalis ratio obiecti et finis in ipso bono. Secundum, an bonitas ipsa realis sit formalis ratio finis, quatenus bonum transcendentale est et passio entis, an quatenus est bonum relate et secundum convenientiam; hoc enim est, quod dividitur in honestum, utile et delectabile.

Ad primum respondetur distingui sine dubio rationem obiecti et finis, ut supra diximus, et differunt penes diversa officia et respectus. Est enim munus obiecti specificare actum tamquam principium extrinsecum, a quo pendet actus in sua specificatione, unde obiectum invenitur tam in eo, quod est finis, quam quod non est finis, tam respectu potentiae appetentis quam cognoscentis; in omnibus enim actibus specificatio est ab obiectis. At vero munus finis non est specificare seu determinare id, quod ad speciem seu constitutionem rei pertinet, sed terminare et ultimare ea, quod pertinent ad exercitium et executionem rei fiendae; nullus enim movetur ad aliquid faciendum vel exsequendum, nisi sibi ponatur finis operationis et motus, alias maneret infinitus et impertransibilis, si non poneretur sibi aliquid, ubi sisteret et quiesceret. Et ideo finis importat bonitatem et perfectionem sistentem et⁴ terminantem motum, et sic moventem, ut in se sistatur, et sic diffundit suam bonitatem non propagando illam efficienter, sed praebendo id, ad quod efficientiae motus terminetur.

Ad secundum respondetur, quod bonum, ut sit finis, sine dubio non debet habere solam bonitatem transcendentalem sub conceptu absoluto, sed sub conceptu convenientis et ordinate ad alterum, cui est bonum, quia finis est id, cuius gratia aliquid fit. Ergo debet esse conveniens respectu eius, quod fit propter illud, alioquin gratia illius non erit, si non habet ordinem convenientis ad ipsum.⁵

Urgent vero aliqui in amore amicitiae, in quo amicus appetitur, et non ut conveniens mihi, sic enim esset amor concupiscentiae. Item quia ipsa convenientia non est ratio formalis appetendi, est enim relatio, quae non appetitur neque intenditur ratione sui. Sed haec parum urgent. Ad primum enim dicitur, quod amor amicitiae non respicit amicum propter bonitatem transcendentalem, qualis invenitur etiam in rebus inanimatis, sed propter bonitatem, quam in se habet, non ut convenientem mihi convenientia solius utilitatis, aut quatenus mihi servit, bene tamen convenientia communicationis et familiaritatis, quae est convenientia honesti; amicitia enim fundatur super aliquam communicationem bonorum, ut dicit D. Thomas 2. 2. q. 23. art. 1. Et⁶ ratione huius communicationis amicus reputatur ut alter ego, et sic etiam conveniens est mihi. Ad secundum dicitur, quod qui appetit bonum ut conveniens, non appetit ipsam relationem convenientiae, sed id, quod fundat talem relationem.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Quia diversa ratio apprehensi facit diversitatem in appetitu, non vero diversum appetibile, sicut appetitus innatus et elicitus differunt penes apprehensum vel non apprehensum, et appetitus sensitivus et intellectivus penes diversum modum apprehensi. Quod etiam testatur S. Thomas 1. p. q. 80. art. 2. ad 1., ubi inquit, quod «differentiae apprehensi sunt differentiae appetibilis, unde potentiae appetitivae differunt secundum differentiam apprehensionum sicut secundum propria obiecta». Ergo ratio apprehensi ad formalitatem pertinet appetibilis. Et apertius 1. 2. q. 31. art. 3. ad 1., ubi inquit, quod «cum appetitus animalis sit bonum apprehensum, diversitas apprehensionis pertinet quodammodo ad diversitatem obiecti». Et idem fere habet ibi q. 30. art. 3. ad 2.

RESPONDETUR, quod apprehensio, quae facit differre specificative potentias appetitivas, non est apprehensio formalis et ex parte subiecti se tenens, sed radicalis seu obiectiva, ut deducitur ex D. Thoma 1. 2. p. q. 30. art. 3. ad 2., id est res ipsa appetibilis sic considerata, quod fundat diversum modum appetibilitatis, quae requirit diversum modum movendi et inclinandi potentias. Ubi apprehensio ipsa non est ratio formalis, sed conditio, sicut eadem res ut futura vel ut praesens fundat in appetitu diversos actus, scilicet spei vel gaudii, timoris vel tristitiae, cum tamen variatio praesentis vel futuri non variet ipsam intrinsecam naturam appetibilis, sed quamdam conditionem eius, scilicet existentiam, quae intrinsece requiritur. Et ideo res ipsa ut fundat istum diversum modum existendi, redditur diverso modo appetibilis; sic ut fundat diversum modum existentiae obiectivae, quae requiritur ad movendum metaphorice et intentionaliter, constituit diversum appetibile et specificat diversos appetitus. Unde dicit D. Thomas q. 22. de Veritate art. 4. ad 1.,⁷ «quod voluntas ab appetitu sensibili non distinguitur directe per hoc, quod est sequi apprehensionem hanc vel illam, sed ex hoc, quod est determinare sibi inclinationem vel habere determinatam ab alio, qua duo exeunt potentiam non unius modi, sed talis diversitas requirit diversitatem apprehensionum. Unde quasi ex consequenti accipitur distinctio appetitivarum virium penes distinctionem apprehensivarum, et non principaliter». Ita D. Thomas. Ubi satis clare traditur doctrina posita per apprehensionem radicalem vel formalem, quatenus in aliquo appetibili radicatur diversus modus movendi, quod utique per diversam apprehensionem fit, non tamen apprehensio ipsa formalis est ratio distinguendi. Et similiter q. 23. de Veritate art. 1. ad 6.⁸ dicit «sumi distinctionem virium appetentium ex diversitate apprehensionis per accidens, per se autem ex diversitate apprehensorum».

Secundo arguitur: Quia multa sunt, quae movent non per bonitatem realem, sed per apprehensam, ut patet in omnibus, qui ex deceptione moventur circa impossibile vel quodcumque bonum apparens, ergo est maior connexio inter apprehensionem et appetitum, quam inter bonitatem realem et appetitum ipsum. Nam sine apprehensione finis movere non potest, sine bonitate autem reali potest, dummodo sit apprehensa. Ergo formalis et intimius concurrit apprehensio quam bonitas realis. Unde videmus, quod variata apprehensione vel dictamine variatur species actus, v. g. de bono in malum et e contra, de timore in tristitiam, et aliis similibus.

RESPONDETUR bonitatem apprehensam movere ratione bonitatis realis, ut suppletae per ipsam repraesentationem et ut dantis eminentiam obiectivam et intentionalem ipsi appetibili, ut intentionaliter et metaphorice moveat. Unde non sequitur, quod apprehensio sit ratio formalis, sed quod suppleat et deferat secum id, quod est ratio formalis, scilicet ipsam bonitatem realem appetibilis. Quod vero non possit suppleri ipsa apprehensio, sicut suppletur bonitas realis, ideo est, quia apprehensio non est conditio extrinseca importans solam applicationem ipsi passo vel alicui extrinseco; talis enim conditio suppleri potest a Deo, quia extrinseca est. Sed apprehensio dicitur conditio intrinseca, quia non est conditio coniungens alicui extrinseco, sed ut praebens ipsi appetibili esse intentionale et obiectivum, ut metaphorice moveat. Unde sic requiritur apprehensio in fine, quae dat existentiam intentionalem, sicut existentia realis in efficiente, quae est conditio insupplebilis a Deo; neque enim potest operari res non existens sicut nec finalizare res non apprehensa. Quod vero bonitas realis possit suppleri, non est quia sola apprehensio sit ratio formalis, sed quia est medium seu conditio repraesentans id, quod est appetibile. Applicatio autem repraesentativa non est necesse, quod supponat existentiam rei applicatae, siquidem gerit vices illius et in se habet eam. Applicatio autem physica supponit semper existentiam rei applicatae; inexistens enim applicari nequit, quia non gerit vices eius. Quod vero dicitur sola apprehensione variata variari in specie actus appetitus, iam diximus id fieri ratione diversae apprehensionis radicalis et ex parte obiecti, non formalis, quae est solum conditio.

Ultimo arguitur: Quia motio metaphorica est propria causalitas finis; ergo ratio formalis causandi debet esse id, cui formaliter correspondet ista motio. Sed non correspondet bonitati reali, quia bonitas realis solum est principium causalitatis verae et realis, ergo ut induit rationem cogniti et intentionalis esse. Similiter per rationem apprehensionis induit modum prioritatis in causando, quam non habet in ratione bonitatis realis; sic enim potius est posterior, utpote pertinens ad executionem. Ergo status apprehensionis pertinet ad rationem formalem finalizandi.

RESPONDETUR, quod motio metaphorica, licet metaphorice sit motio, vere tamen est aliqua causalitas in re, licet explicetur modo metaphorico per motionem, ut art. seq. dicetur. Unde correspondet ista causalitas ipsi bonitati reali non absolute, sed ut vestitae intentionali et obiectiva existentia, quae non se habet ut ratio formalis, sed ut conditio, sicut realis existentia non est formalis ratio operantis effective, sed conditio. Et licet finalizet vere, movet tamen metaphorice; ad hoc enim sufficit realis bonitas sub existentia intentionali, ut statim explicabitur.

— Quod vero dicitur, habere prioritatem ratione apprehensionis, respondetur, quod ex se sicut est radicaliter obiectiva, ita est radicaliter prior; ut autem formaliter apprehensa, est prior in intentione; ut vero induit existentiam realem, est ultima in executione, quia est effectus, non causa.