Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Quid sit causa in actu primo et per modum principii, ex ipso actu secundo, quod est causare, investigandum est. De hoc vero magna varietas inter auctores orta est, eo quod difficile est assignare aliquid commune omnibus causis in ratione causandi, quod non dicat solum rationem principii vel termini, a quibus etiam res pendent, et non ut a causis, et in Divinis invenitur unum esse ab alio sine aliquo causalitatis genere. Constat autem apud omnes nomine causae intelligi aliquid, quod sit principium. Sed quia non omne principium est causa, sed latius patet principium quam causa, et causa quam elementum, ut S. Thomas notavit 5. Metaph. in principio,¹ oportet assignare differentiam, quam addit causa supra rationem principii, quae sit contractior principio et latior elemento.

Aliqui ergo diffidentes invenire aliquam definitionem communem omnibus causis dixerunt nullam dari definitionem causae in communi, quia est quid analogum ad omnes modos causandi, et ita prius est dividenda quam definienda, sicut fecit Aristoteles in 2. Phys.² et in 5. Metaph.³ Sed certe mirabile est, quod possimus definire principium in communi, et illud definit Aristoteles in initio 5. Metaph.⁴ dicens, «quod omnibus principiis commune est esse primum, unde aliquid est aut fit aut cognoscitur»; et solet etiam definiri principium «id, a quo aliquid sequitur»; et tamen, quod causa in communi non sit definibilis, cum multo magis analogum deberet esse principium quam causa, cum sit aliquid communius; omnis enim causa est principium, sed non e contra. Et praeterea analoga sunt definibilia, quia de illis potest dari scientia, sicut patet in ente. Ergo etiamsi causa sit analoga ad omnes quatuor causas, poterit tamen definiri, et dato, quod essentialiter non definiretur, saltem descriptive posset definiri penes aliquas conditiones communes omnibus causis, sicut est dependere ex parte effectus, influere ex parte causae, et similia. Ergo non est omnino neganda definitio causae; ut omittam non esse ita certum causam in communi esse analogam ad omnes quatuor causas, ut seq. art. dicemus.

Varie ergo divisi sunt auctores in explicanda ratione causae in communi, fortassis ex eo, quod inadaequate consideraverunt conditiones ad causam requisitas. Aliqui enim consideraverunt ipsum causare ex parte causae, alii ex parte causati. Ex parte causae consideratur influentia seu derivatio principians causatum, ex parte vero causati consideratur dependentia et consecutio in esse, et consequenter distinctio a suo causante. Aliqui ergo definiunt causam sic: «Causa est id, quod per se influit esse in aliud». Ita P. Suarez.⁵ Quam definitionem aliqui paulum mutant dicendo, quod «causa est id, ad quod sequitur effectus», ut P. Rubio.⁶ Quia tamen videtur petere principium, supponit enim in definitione id, de quo quaeritur; quaerimus enim, in quo consistat aliquid esse effectum et recipere influxum per modum effectus, cum multa deriventur ab aliis, et non sint effectus, ut duae personae in Divinis. Alii definiunt, quod «causa est id, a quo aliquid per se pendet», ut Conimbric. hic 2. Phys. cap. 7. q. 1. art. 1. et Fonseca 1. Metaph. cap. 1. q. 1. sect. 3. Alii dicunt, quod «causa est id, a quo aliquid sequitur». Quam definitionem multis locis tradit D. Thomas, ut videri potest 2. Phys. lect. 10.⁷ et q. 10. de Potentia, art. 1. ad 8.⁸ et opusc. 31.⁹ Alii ut Avicenna, dicunt, quod «causa est, quae tribuit esse rei». In quo non differt a prima definitione, idem enim est dicere „tribuit esse” et „influit esse”, et easdem patitur difficultates, ut infra¹⁰ dicemus.

VERITAS TAMEN EST, quod perfecta definitio causae omnes istas exigit conditiones et per alteram tantum non perfecte explicatur. Exigit enim rationem principii tamquam aliquid communius, exigit rationem influentiae seu derivationis ex parte causae, exigit dependentiam et consecutionem in esse ex parte causati, unde sequitur, quod intercedere debet diversitas inter causam et causatum. Et ita D. Thomas in diversis locis tradit istas conditiones significans ex omnibus coaugmentandam esse definitionem causae. Nam in 1. Phys. lect. 1.¹¹ dicit, quod causae dicuntur, ex quibus res dependent secundum esse suum vel fieri, ubi per dependentiam in esse causam definit. Item 1. p. q. 33. art. 1. ad 1. dicit, quod «hoc nomen causae videtur importare diversitatem substantiae et dependentiam alicuius ab altero, quam non importat nomen principii». At vero in 5. Metaph. lect. 1.¹² inquit, quod «principium ordinem quemdam importat, hoc vero nomen causa influxum quemdam ad esse causati», ubi causam per influxum definit. Denique locis supra cit. definit causam per consecutionem causati dicens, quod causa est id, ad quod aliud sequitur, scilicet sequela physica et quoad esse.

Ex hoc autem colligimus has definitiones non esse sibi contrarias, sed unam adiuvare aliam et explicare, quod in altera deest.

Et sic possumus ex illis omnibus colligere PLENAM CAUSAE DEFINITIONEM dicendo: Causa est principium alicuius per modum influxus seu derivationis, ex qua natum est aliquid consequi secundum dependentiam in esse.

„Principium” ponitur loco generis et excludit ea, a quibus aliquid pendet non ut a principio sui, sed ut a termino vel medio, sicut relatio pendet a termino, quantitas ab indivisibili terminante vel continuante. „Per modum influxus” ponitur ad assignandam rationem causalitatis et differentiam a principiis, quae sine influxu aliquid initiant, ut privatio et terminus a quo, quae non important principium motus secundum influxum, sed tantum ordinem in id, quod ab eis principiatur. Et similiter excluditur conditio sine qua non, ut applicatio, quia non importat influxum neque rationem principii, sed aliquid concomitans et requisitum. „Ex qua natum est aliquid consequi” ponitur ad assignandam alteram conditionem causae, quia non sufficit quaelibet derivatio et influxus, ut sit causalitas, sed talis influxus esse debet, ut ab illo dependeat in esse id, quod causatum est. Et sic excluditur generatio et spiratio in Divinis, quae licet communicent naturam divinam et esse, tamen illud esse non est dependens, sed est illudmet, quod est in producente communicatum.

Neque oportet explicare in hac definitione, quomodo sequatur unum ex alio, an in actu primo vel secundo; definitio enim data procedit de causa in actu primo dicendo, quod est principium alicuius. Principium autem est actus primus, actio¹³ vero seu actus secundus non est causa, sed causalitas.

SED OBICIES: Nam imprimis istae definitiones non explicant, quid sit ipsum causare, sine quo non potest intelligi quid sit causa.

Nam si dicatur, quod sit influere, aeque obscurum est atque ipsum causare, et in Divinis datur influxus et productio, et non datur causa. Nec obstat, quod ibi datur influxus in alium, id est in personam; non in aliud, id est in esse. Nam si sufficit ad rationem principii, quod non sit in aliud, cur non sufficiet ad rationem causae, vel saltem cur non sufficiet, ut ipsa persona, in quam fit influxus et productio, sit causata, licet non ipsa natura?

Si vero dicatur, quod causare est sequi, instatur, quia ex die sequitur nox sequela physica, et ex vita mors, et ex effectu illative sequitur causa, et ex privatione motus, et in Divinis ex Patre sequitur Filius, in quibus tamen non invenitur ratio causae.

Si vero explicetur causare per hoc, quod est causatum dependere ab alio, restat videre, quid addat dependentia super ipsum procedere, ut non sufficiat processio ad rationem causae. Et praeterea multa dependent ab aliquo, a quo non causantur, ut relatio a termino, motus a privatione, linea a puncto, essentia a suis praedicatis, humanitas a persona Verbi, quae tamen omnia causalitatem non dicunt.

Denique istae definitiones magis videntur attendisse ad explicandam causam efficientem, quae ceteris videtur manifestior, quia influere solum convenit causae efficienti. Finalis enim non influit vero influxu, nisi mediante actione agentis, materia etiam non influit, sed recipit, et forma actuat, et similiter exemplar non influit, sed imitationem sui per cogitationem praebet. Solus ergo influxus causae non explicat nisi causam efficientem.

Respondetur instantias allatas non esse efficaces. Nam ratio causae non explicatur per solum influxum quomodocumque, sed per influxum in ipsum esse, ita quod oriatur novum esse vel saltem novus modus essendi, et consequenter cum dependentia et limitatione et diversitate unius ab alio, sicut dicit D. Thomas 5. Metaph. cit.,¹⁴ quod causa est, quae habet influxum non quomodocumque, sed in esse causati. Et 1. p. q. 33. cit.¹⁵ addit, quod causa et causatum important diversitatem in substantia. Influxus ergo cum istis conditionibus explicat rationem causae non sine illis, neque ita obscure se habet sicut ipsum causare. Nec convenit personae divinae etiam in quantum persona, quia licet sit procedens, non tamen cum illis conditionibus explicatis, scilicet cum diversitate et dependentia in esse. Nec¹⁶ enim sola natura divina, sed neque ipsa personalitas et eius esse dependent ab alia, a qua originantur.

Ad id quod opponitur contra explicationem causae, per hoc quod sequatur aliquid ex illa, respondetur, quod intelligitur sequela cum eisdem conditionibus, quibus ipse influxus, scilicet quod sit sequela physica, quae dat esse, non logica, quae solum praebet illationem, et quod sequatur esse novum et distinctum, quod non contingit in divinis processionibus. Et similiter si ista sequela rei causatae debet esse per influxum, consequenter excluditur terminus a quo, ut quando ex nocte fit dies vel ex vita mors etc., quia ab illis sequitur aliquid ut a terminis, qui relinquuntur, non ut a principiis, quae influunt et tribuunt esse.

Ad id, quod dicitur, quod multa dependent ab aliquo, a quo non causantur, respondetur, quod si dependent ab aliquo tamquam a tribuente et influente esse, dependent ab illo ut a principio causante. Si vero dependent ab aliquo ut a termino, qui pure terminat, sive ex parte termini a quo sive ex parte termini ad quem, vel si dependent ab aliquo ut a conditione applicante, sic istae dependentiae non constituunt causam, quia non sunt principia influxus. Et eadem ratione subsistentia divina non causat humanitatem in Christo, quia non se habet ut influens in illam esse, sed pure ut terminans in ratione suppositi incommunicabilis, sicut linea terminatur puncto. Reducitur¹⁷ tamen ad causam formalem terminantem, non informantem subsistentia et existentia divina respectu humanitatis, reddendo illam subsistentem.

Ad ultimum respondetur, quod influxus accipitur in definitione largo modo pro omni eo, quod est tribuere, aliquod esse et facere illud dependens a se. Tribuere autem et influere explicatur per ordinem processus ab aliquo ut a continente et radice, unde originatur in suo genere, non applicante vel terminante tantum. Et hoc modo materia originat esse recipiendo illud et sustentando et reddendo incommunicabile, forma etiam dat esse determinatum et cum tali vel tali specificatione et actualitate, finis etiam attrahit et movet ad sui consecutionem in esse, et exemplar tamquam forma extrinseca dat esse, non informando, sed imitando. Quae licet fiant interventu actionis efficientis, non tamen sub ratione efficientis, sed sub formalitate finalizandi et exemplandi; ut suis locis dicetur.

SIT UNICA CONCLUSIO: Quatuor tantum sunt genera causarum.

Ita Aristoteles in 2. Phys. textu 68.¹ et ibi D. Thomas lect. 10.² et 5. Metaph. textu 2.³ lect. 2. et 3.⁴ Et colligit Philosophus hunc numerum ex numero quaestionum propter quid. Nam propter quid quaerit de causa, sed ad quaestionem propter quid non possumus respondere nisi aliqua dictarum causarum, scilicet vel propter formalem, ut cum quaerimus, propter quid homo est albus, et dicimus, quia habet albedinem; vel per causam materialem, ut cum inquirimus, quare homo est corruptibilis, et respondemus, quia componitur ex contrariis; vel per causam finalem, ut cum inquirimus quare aliqui pugnant, et respondemus, ut dominentur; vel tandem per causam efficientem, ut cum inquirimus, cur mare fluit et refluit, et respondemus, quia movetur a luna.

Eundem numerum causarum colligit D. Thomas supra, quia causa est id, ad quod sequitur esse alterius. Vel ergo consideratur esse causatum absolute et in se vel ut accipitur et fit ab alio. Si absolute, causatur per formam, quae absolute constituit in esse. Si ut accipitur et fit ab alio, oportet, quod de ente in potentia fiat ens in actu; sic enim sequitur esse de novo, quatenus id, quod est in potentia, reducitur in actum ab eo, quod est in actu, et sic oportet assignare duas causas, scilicet illam, quae est in potentia ut susceptiva actus, et illam, quae causat reducendo in actum seu agendo. Et prima est materia, quae causat recipiendo, et secunda est efficiens. Rursus vero actio agentis debet tendere in aliquid determinatum ex vi alicuius, in quod tendit seu intendit tamquam conveniens, et hoc dicitur causa finalis. Et ita sunt quatuor causae, et non plures, quia istae sufficiunt ad cuiuscumque rei constitutionem in esse, et ad istas omnes reducibiles sunt, ergo non sunt ponendae plures.

SED INQUIRES, an ista divisio causarum sit analoga vel univoca.

Aliqui, ut P. Suarez disp. 27. Metaph. sect. 1. n. 9., quem sequitur Cabero hic tract. 2. disp. 2. dubio ultimo, tenent esse analogam, quia proprie convenit ratio causae ipsi efficienti, aliis vero causis improprie. Dicitur enim causa, quia influit esse, influxus vero non invenitur proprie in forma vel materia. Et praeterea nomen causa est commune Deo et creaturis, substantiae et accidenti, quibus nihil est univocum, sed analogum.

Ceterum hoc solum probat, quod causa entitative considerata non est univoca, sed analoga. Et hoc non solum currit respectu causarum diversi generis, quod solum inquirimus in praesenti, sed etiam in uno et eodem genere causae, v. g. causa efficiens est analoga ad causam efficientem creatam et increatam, et similiter se habet finis. Quare ex hoc non habetur resolutio difficultatis propositae, an scilicet ista quatuor genera causarum sint univoca in ratione causandi, sed quod sint univoca in ratione entis creati vel increati. Illa autem ratio influxus non multum urget, quia ut supra⁵ dictum est, nomen influxus non sumitur stricte pro sola ratione actionis, sed prout dicit quodcumque tribuere seu dare positive, quo sensu etiam ipsum recipere materiae est quoddam dare: dat enim id, in quo sustentatur et continetur forma et a quo dependet saltem in informando sicut⁶ anima rationalis, aliae enim formae etiam dependent in essendo. Quodsi aliqui sumunt influxum in stricta illa acceptione pro sola actione efficientis, non mirum, quod sola causa efficiens dicatur causa proprie et reliquae improprie; sic enim non tam est dicere, quod causa in communi est analoga ad omnia genera causarum, quam quod denominatio causae efficientis analogice convenit aliis causis.

Quare loquendo de causa secundum proprium conceptum causae, non est, cur dicamus esse analogam ad ista quatuor genera causarum, quidquid sit, an in ratione entis analoga sit respectu causae creatae et increatae, substantialis et accidentalis.

RATIO EST, quia in generibus istis causarum invenitur propria ratio causae non participative nec dependenter ab alia in participando rationem causae, licet in exercendo causalitatem una ab altera dependere possit, quia causae ad invicem sunt causae. Ad⁷ constituendam autem analogiam non sufficit dependentia et inaequalitas in ipso exercitio in particulari, sed in participanda ratione communi. At vero quod materia v. g. habeat vim recipiendi, quod est esse causam materialem, non participat a forma vel ab efficiente, licet ab utroque dependeat exercitium existendi vel recipiendi. Si tamen aliqua causa non solum in exercitio, sed etiam quantum ad ipsam rationem causandi participative et dependenter se habeat ad aliam, sicut causa principalis ad instrumentalem, tunc analogice de illis dicitur causa, quia instrumentalis reductive pertinet ad efficientem seu ministerialiter, quod est secundum quid.

SED OBICIES contra numerum causarum, quia videntur plures causae quam enumeratae. Nam imprimis obiectum est causa specificativa potentiarum et actuum, et non efficiens, quia non elicit illos, neque formalis quia non informat, sed extra illos est, neque materialis quia non recipit illos, neque finalis quia haec non specificat in quantum finis, sed ut obiectum, ergo. Et idem argumentum potest fieri de idea, quae est vera causa ideati, nec tamen pertinet ad aliquam ex assignatis ob eandem rationem.

Item fundamentum est causa relationis, essentia est causa passionum, nec tamen efficienter, quia nec essentia nuda efficit, nec relationes efficiuntur, aliud autem genus causae non potest illis competere. Ac denique instrumentum non potest reduci ad genus causae efficientis, et multo minus ad alia, quia efficiens est, unde incipit motus; ab instrumento autem non incipit, cum supponat aliud prius, a quo incipit moveri instrumentum, ergo est causa distincta ab omnibus.

Contra univocationem causarum arguitur: Materia et forma non sunt simpliciter causae, ergo neque univoce.

Antecedens probatur: Nam imprimis non constituunt nec causant aliquid a se omnino distinctum, quia totum non distinguitur a partibus. Item materia est imperfectior forma et composito, ergo non potest esse causa respectu illorum, quia ab imperfectiori non causatur perfectius. Et similiter forma potius est effectus generationis quam causa generati. Denique, accidens analogice est causa respectu substantiae, tum in genere causae formalis, quia est actus et forma secundum quid, tum in genere causae efficientis, quia operatur in virtute substantiae et ut instrumentum eius, tum in genere causae materialis, quia accidens non est subiectum per se, sed sola substantia.

Ad primum respondetur, quod obiectum specificativum reducitur ad causam formalem extrinsecam, quia specificat et determinat ipsum actum tamquam mensura et ratio specificationis eius, et distinguit unum actum ab alio; proprium autem est formae et actus specificare et distinguere. Ad secundum exemplum de idea dicemus seq. quaest., quod pertinet ad causam formalem extrinsecam, quia Philosophus in 2. Phys.⁸ et 5. Metaph.⁹ definit causam formalem, «quod est species et exemplar», species propter formam intrinsecam, exemplar propter ideam.

Ad tertium exemplum dicitur, quod fundamentum, ex quo resultat relatio, et essentia, ex qua dimanant passiones, non se habent proprie ut causa efficiens, sed reductive. Proprium enim effectivum relationis est efficiens fundamenti; qui enim facit album v. g., facit consequenter relationem similitudinis ad alterum album et dissimilitudinis ad nigrum. Sed quia istae relationes fiunt mediante fundamento, cum quo connectuntur et a quo dependent, dicuntur resultare a fundamento in virtute efficientis. Et similiter essentia se habet respectu passionum. Non enim proprie producuntur ab essentia, sed a generante essentiam, quia qui facit formam, facit consequentia ad formam. Et ista connexio seu consequentia inter essentiam et passiones est ratio emanationis et reducitur ad causam efficientem, quia in virtute generantis essentiam dicuntur resultare ab essentia propter connexionem, ut q. 12.¹⁰ amplius dicetur. Ad id, quod dicitur de instrumento, respondetur, quod reducitur ad causam efficientem, quia licet ab illo non incipiat motus principaliter et simpliciter, incipit tamen ministerialiter et participative.

Ad secundum contra univocationem causarum respondetur negando antecedens. Ad primam probationem dicitur, quod totum est simpliciter distinctum a qualibet suarum partium. Et hoc sufficit, ut quaelibet illarum sit vera causa, et non requiritur, quod ab omni suo causato distinguatur omni modo, sed sufficit, quod ab eo, quod causat immediate, distinguatur, non ab omni eo, quod inde resultat. Et sic forma distinguitur ab eo, quod causat in materia, et materia ab eo, quod causat in forma, licet id, quod resultat ex utriusque unione, non distinguatur realiter ab utrisque simul. Sed¹¹ hoc totum non causatur a partibus ut simul unitis, quia ab eis non distinguitur, sed a qualibet divisive. De quo amplius dicemus seq. art. solutione ad 1.

Ad secundam probationem dicemus seq. art., quomodo non requiritur, quod causa sit simpliciter nobilior suo causato in essendo, sed sufficit, quod secundum quid, et hoc modo se habet materia respectu formae et totius, ut ibi explicabitur. Ad id vero, quod dicitur de causa dispositiva, respondetur non esse ignobiliorem suo effectu formali, quem praebet immediate, scilicet reddere materiam dispositam. Est tamen imperfectior respectu formae, ad quam disponit, eo quod tenet se ex parte causae materialis, quam determinat, et haec potest esse imperfectior forma.

Ad id, quod dicitur, formam esse effectum generationis, respondetur esse effectum illius in genere causae efficientis, sed tamen formam esse causam generationis in genere finis, quia est terminus, quem intendit.

Ad ultimam probationem respondetur, quod illa differentia causarum in accidente et substantia, si sit tanta, quod constituat accidens causam secundum quid, tollet univocationem, sed hoc non est ex vi istius divisionis causae in quatuor genera causarum, sed ex vi alterius divisionis, quae etiam fieri potest intra idem genus causae, v. g. efficientis secundum quid vel simpliciter, ut instrumentum vel causa principalis. Nec tamen semper constituit rationem causae secundum quid hoc, quod est esse accidens, quia in modo causandi potest esse univocatio, licet res causantes non sint entia univoce, sicut calor efficiens producit alterum calorem ita principaliter et simpliciter sicut homo hominem, et formaliter constituit calidum ita formaliter sicut forma ignis ignem.

Hae sunt principales conditiones requisitae communiter ad causandum, et ideo de illis in hoc art. simul agimus.

RESPONDEO ERGO ET DICO PRIMO: In omni causa necessario debet intervenire distinctio et prioritas aliqua naturae, quae nihil aliud est quam prioritas dependentiae.

Sumitur ex D. Thoma q. 28. de Veritate art. 7.¹ dicente, quod «in quolibet genere causae causa naturaliter est prior causato». Et in Quodlib. 5. art. 19.² inquit, quod «in ordine naturae dicitur aliquid esse prius per comparationem ad principia naturae, quae quidem sunt quatuor causae. Unde secundum unumquodque genus causae prius in ordine naturae est, quod propinquius est causae».

RATIO est manifesta, quia de essentiali ratione causae est, quod sit principium, a quo aliquid sequitur et dependet in esse tamquam principiatum ab illo. Sed ubi est principium et principiatum, est ordo prioris et posterioris, quia principium exigit ordinem primi, et si est cum habitudine ad principiatum, se habet ut antecedens et principiatum ut consequens, alias esset aequale et eodem modo se habens cum ipso principio, et sic non esset dependens ab illo, quod est non esse causatum. Ut ergo detur causatum, oportet, quod principium sit antecedens et principiatum consequens, quia sequitur ad illud, sicque habet ordinem prioris et posterioris, atque adeo distinctionis.

Est autem realis prioritas ista prioritas causalitatis, quia est realis dependentia et emanatio effectus a causa, licet verum sit, quod relatio prioritatis non semper realis sit, quia causa saepe non existit in se, quando actu fit effectus, sed in sua virtute. Sed hoc etiam in ipsa durationis prioritate invenitur; prioritas enim unius partis non existit simul cum altera parte succedente, sed iam transiit nec habet relationem realem.

DICO SECUNDO: Prioritate dignitatis et perfectionis non omnis causa est simpliciter nobilior et perfectior suo effectu, est tamen nobilior saltem secundum quid.

Vocamus nobiliorem simpliciter in praesenti, quae est nobilior secundum suam naturam et esse absolute consideratum, nobiliorem vero secundum quid id, quod est nobilius non absolute et in esse, sed in praeciso respectu causandi. Et in hoc sensu haec SECUNDA PARS est certa, quia omnis causa debet habere habitudinem causandi, hoc est influendi seu tribuendi aliquod esse causato, in quo causatum dependeat ab ipsa. Semper autem est aliqualis perfectio dare vel tribuere aliquid, et quod aliud dependeat a se: Beatius est enim dare quam accipere.

PRIMA VERO PARS, quod non omnis causa sit nobilior suo effectu absolute et simpliciter, constat imprimis ex D. Thoma 1. 2. q. 66. art. 6. ad 3., ubi inquit, quod «causa perficens est potior suo effectu, non autem causa disponens». Et in q. 7. de Veritate art. 7. ad 1.³ dicit, quod «quaedam causae sunt nobiliores his, quorum sunt causae, scilicet efficiens, formalis et finalis, sed materia est imperfectior eo, cuius est causa». Et idem docet de dispositione, quae reducitur ad causam materialem. Intellige tamen, quod si forma sumatur respectu totius, quod constituit, licet componat tamquam forma, tamen ipsa forma et materia comparantur ad totum materialiter et tamquam quid incompletum, et totum complet et actuat illas in esse, et sic est perfectius illis, quia omne totum est maius seu perfectius sua parte. Et ita dixit D. Thomas in 3. dist. 2. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3. ad ultimum,⁴ quod «nomine humanitatis intelligitur corpus et anima materialiter, sicut nomine totius intelliguntur suae partes».

Et hinc sumitur ratio huius primae partis, quia non omnis causa se habet ut perficiens et actuans, sed aliquae se habent ut constituentes totum vel disponentes ad illud. Et tales causae non possunt esse nobiliores suo effectu, cum sint partes constituentes, et omnis pars est minor suo toto seu imperfectior. Et similiter omnis dispositio ordinatur ad formam, ad quam disponit, ut imperfectius ad perfectum et ut via ad terminum; terminus autem cum in eo quiescatur, est perfectior via, in qua est motus ad illum.

DICO TERTIO: Causa efficiens principalis et per se aut est perfectior aut aeque perfecta cum suo effectu.

Conclusio est receptissima et constat, quia causa principalis aut est univoca aut aequivoca. Si univoca, est eiusdem rationis et consequenter aeque perfecta cum suo effectu, ut homo generat hominem. Si aequivoca, est excellentior effectu, sicut sol respectu caloris vel auri. At vero causa instrumentalis, licet sit alterius rationis ab effectu, tamen quia non est principalis, sed solum ministerialis, non est necesse, quod sit perfectior suo effectu; neque enim effectus assimilatur instrumento, sed agenti principali, de quo D. Thomas in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. quaestiunc. 1. ad 3.⁵ Nec tamen repugnat aliquando instrumentum esse aeque perfectum suo effectu vel melius, sicut uno martello potest fieri alius, vel aliquid minus illo, puta clavus.

DICO QUARTO: Finis cuius gratia si ex natura sua sit finis, semper est nobilior suo finalizato; secus vero si ex natura sua finis non sit, sed ex libito operantis, et similiter finis effectus non est semper nobilior suo finalizato.

Conclusio haec est D. Thomae, de qua specialiter potest videri in 2. dist. 15. q. 1. art. 1. ad 6.,⁶ ubi inquit, quod «aliquid potest esse propter aliud dupliciter, uno modo quia ordinatur ad ipsum sicut ad finem proprium et principalem. Et sic inconveniens est dicere, quod aliquid sit propter vilium se, ut luna et stellae propter vespertiliones et noctuas, cum finis potior sit his, quae sunt ad finem. Alio modo potest dici aliquid esse propter aliud, cui ex ipso provenit aliqua utilitas, sicut posset rex dici propter rusticum, ex cuius regimine provenit ei pax». Ubi signanter D. Thomas dicit, «quia ordinantur ad ipsum ut ad finem proprium et principalem», ut excludat id, quod est finis non per se nec principaliter, sed per accidens, ex sola voluntate operantis, ut si quis philosophatur propter divitias vel audiat sacrum propter furtum; talis finis non est operis, sed operantis. Loquimur ergo de fine proprio et ex natura sua, de quo verum est, quod Aristoteles 2. Phys. textu 23.⁷ refert ex quodam poeta dicente, quod finis non solum debet esse, quod est ultimum, sed id, quod est ultimum et optimum. Finis ergo, in quo utrumque coniungitur, scilicet optimum et ultimum, est finis cuius gratia, et talis finis debet esse nobilior, utpote aliquid optimum, et consequenter ut per se primo appetibile et cuius gratia cetera appetuntur. Appetibile autem respectu appetitus habet rationem perfecti, et appetitus rationem perfectibilis, quia appetitus fundatur in potentialitate, qua tenditur ad perfectibile ut ad terminum, in quo appetitus terminatur et perficitur. Comparatur ergo talis finis, qui ex natura sua finis est, ut ex natura sua perfectior ad ea, quae sunt ad finem. Finis autem, qui solum habet rationem ultimi, sed non optimi, dicitur finis effectus, quia scilicet respectu efficientis comparatur ut terminus, in quo sistit actio, et sic cum effectus non sit nobilior suo efficiente, non requiritur, quod talis finis sit perfectior suo finalizato, scilicet suo efficiente.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam conclusionem arguitur: Quia materia et forma unitae causant totum, et tamen non sunt priores toto neque ab illo distinguuntur in re, sicut supra probatum est q. 6.,⁸ ergo non requiritur in omnibus causis prioritas respectu causati.

Et confirmatur, quia quod est prius potest separari ab eo, quod est posterius, eo quod est dependens ab illo. Materia autem et forma ut unitae non possunt separari a toto nec totum ab illis, ergo non habent rationem prioris respectu totius, quod est causatum.

Confirmatur secundo, quia causa et effectus relative se habent, ergo sunt simul natura, quae est proprietas relativorum, ergo unum non est prius natura altero.

RESPONDETUR huic argumento supra q. 6. art. 2.⁹ fuisse satisfactum. Et in summa dicimus, quod materia et forma unitae causant totum per resultantiam causalitatis partium ad invicem. Quia enim forma causat communicationem sui effectus formalis in materia, et materia sustentationem et terminationem communicabilitatis in forma, dicuntur causare totum. Non autem intelligitur, quod, postquam materia et forma sunt unitae, iterum alia causalitate causent totum, sed ipsae unitae sunt totum.

Ad primam confirmationem respondetur, quod illud, quod est prius altero omnibus modis et simpliciter in esse respectu alterius, separari potest ab illo. Sed id, quod est prius non simpliciter neque omnibus modis respectu alterius, non sequitur, quod possit separari ab illo, quia secundum aliam considerationem potest ab illo dependere, sicut causae ad invicem sunt causae, et non potest una se expedire a dependentia aliarum, praesertim materia et forma, quae causant constituendo ipsum totum, a quo dependent, et non ita pure et perfecte causant, quod etiam quando causant, non indigeant simul causari, quia ad hoc causant, ut recipiant esse mediante toto, quod constituunt, non vero praecise dant esse sicut causa efficiens, quae ideo debet simpliciter existere, ut efficienter causet.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod causa et effectus, si sumantur relative formaliter, sunt simul natura; si fundamentaliter vel transcendentaliter, sunt prius. Ipsa enim relatio in tali prioritate causandi et antecedencia fundatur, licet ut relatio realis sit, debeat utrumque extremum simul¹⁰ existere. An vero omnis causa, etiam increata,¹¹ transcendentaliter respiciat effectum, tractari solet a theologis 1. p. q. 25. Sufficit advertere, quod omnis causa creata transcendentalem ordinem dirigit ad effectum, quia non pure respicit ut effectum, sed etiam ut obiectum, a quo dependet specificatio suae operationis et per quod perficitur in operando in actu. At vero causa increata nullo modo perficitur ex effectu, sed pure perficit illum, et sic non habet transcendentaliter habitudinem ad ipsum ut ad obiectum specificans, sed pure ut ad effectum. Et nihilominus tanto est maior connexio inter Deum et creaturam, quanto magis creatura ab eo dependet, et non e contra. Ad connexio nem enim sufficit dependentia ex parte unius extremi tantum, non ex utroque; imo¹² si ex uno tantum est, fortius dependet, et sic magis connectitur cum altero, quia dependet ut a superiori causa et sibi magis intima et necessaria.

Secundo arguitur contra reliquas conclusiones: Causa materialis non semper est imperfectior suo toto, ut patet in composito accidentali. Perfectior est enim ipsa substantia sustentans, quae est ens per se, quam album v. g., quod est ens per accidens, et in substantia virtualiter continetur ipsum accidens. Similiter e contra totum non est perfectius ipsa forma; solum enim excedit formam ratione materiae, materia autem potius est causa imperfectionis, cum sit principium potentialitatis et limitationis in forma.

Confirmatur: Nam multae causae efficientes, etiam principales, sunt imperfectiores suo causato, ut coelum est imperfectius vivente, quod causatur ex putrefactione, et animal generans aliquando est imperfectior generato, sicut ex caeco aut manco nascitur videns et sanum, et ex intellectu et specie intelligibili nascitur conceptus, qui perfectius repraesentat et magis in actu quam species impressa.

RESPONDETUR totum etiam per accidens esse perfectius ipsa causa materiali, quia includit illam et aliquid amplius, scilicet ipsum accidens, et sic ex parte rerum inclusarum perfectius est, licet ex parte modi componendi sit imperfectius ipsa substantia, quae habet unitatem per se. Si ponitur ens per accidens, eminentiori modo contineat illud accidens, quod ei adiungitur, erit perfectior simpliciter ipso toto, non in quantum causa materialis praecise, sed quia talis substantia est et tantae eminentiae, sed hoc ad causalitatem materialem non requiritur.

Ad id vero, quod dicitur de forma, respondetur falsum esse, quod totum solum excedat formam ratione materiae, sed etiam excedit ratione modi essendi, quia habet esse completum et subsistens ut quod, cum forma non habeat esse nisi ut quo et ut pars incompleta.

Ad confirmationem respondetur, quod coelum non est causa principalis viventium nisi ut motum ab intelligentia, a qua participat virtutem producendi vitam vel sine aliis causis in viventibus imperfectis, vel cum aliis causis in viventibus perfectis, quae propter perfectiores potentias et organa tam varia et perfectius disposita requirunt causas magis determinatas et particulares quam solum generalem virtutem coeli. Et ita docet D. Thomas 1. p. q. 70. art. 3. ad 3., quod «corpus caeleste, cum sit movens motum, habet rationem instrumenti, quod agit in virtute principalis agentis, et ideo ex virtute sui motoris, qui est substantia vivens potest causare vitam». Et idem habet in q. 3. de Potentia art. 11. ad 13.¹³

Ad id quod dicitur de animalibus imperfectis producentibus perfectiora respondetur, quod si loquamur de perfectione individuali, ut quod animal caecum producat videns et deforme pulchrum, hoc non est mirum, quia licet personaliter sit imperfectum, potest tamen virtutem seminalem perfectam habere, et hanc sequitur perfectio in prole, et sic in quantum generans perfectius est. Si vero loquamur de perfectione specifica, ut quando mulus procreatur ex asino et equa, imprimis dici potest, quod mulus licet sit perfectior asino, non tamen utroque parente simul, qui est asinus et equa. Perfectio¹⁴ autem causae ex integra et completa causa indicatur, non ex partiali. Nec obstat, quod secundum Aristotelem tota activitas generantis est ex parte masculi, tum quia hoc est incertum et forte falsum, tum quia, licet secundum se ita sit, tamen virtus illa activa in tali materia, qualem ministrat equa, et cum talibus accidentibus efficitur virtuosior et potentior, quam ut progreditur a solo illo masculo. Forte etiam mulus non est perfectior asino, quia licet aliquid participet de specie perfectiori, scilicet equae, in quantitate et viribus aliisque accidentibus, simpliciter tamen in substantia est monstrum et speciei imperfectioris quam asinus.

Ad ultimum de specie intelligibili respondetur, quod conceptus est perfectior specie impressa, quia non procedit a sola ipsa, sed ab ipsa ut subordinata intellectui, qui est vitalis potentia et perfectior conceptu. Et idem dicitur de actu respectu habitus, a quo procedit ut subordinato potentiae et auxilio divino, quo potentia actui adaequatur. Imo in supernaturalibus, licet tota virtus producendi actum sit ab habitu, tamen ex intellectu et habitu fit unum coniunctum perfectius ipso actu, praesertim addita specie impressa, quae tenet se ex parte intellectus, et totum hoc simul excedit actum etiam visionis divinae; sufficit enim quod omnes causae simul sint perfectiores effectu, non altera tantum.

Pervulgatum axioma philosophorum est causas ad invicem esse causas, idque expresse ponit Aristoteles in 2. Phys. textu 30.¹ et 5. Metaph. textu 2.² Sed urget vulgaris difficultas, quia sequitur idem esse causam sui, praesertim supponendo, quod quaelibet causa causat ratione sui esse realis, quod non habetur secundum praecisionem intellectus, sed secundum id, quod est in re. Et tunc fit argumentum ex alio axiomate non minus certo, quia causa causae est causa causati, ergo si materia est causa formae in re, et rursus forma est causa materiae, ergo materia est causa sui mediate.

Nec potest dici, quod hoc axioma non intelligitur de causis in eodem genere causantibus, non in diverso. Contra enim est, tum quia non affertur ratio aliqua huius restrictionis, tum quia oppositum constat exemplis. Nam applicans ligna igni dicitur esse causa combustionis, licet concurrat in genere applicantis, et lignum in genere causae materialis, et ignis in genere causae efficientis. Similiter pater generans filiam est causa nepotis geniti a filia, licet filia passive tantum concurrat in sententia Aristotelis et D. Thomae, pater autem fuit causa activa filiae. Et denique Deus dans vocationem dicitur causa boni operis in voluntate, licet vocatio concurrat obiective et Deus effective illam faciat.

Denique sequitur vitiosus circulus in causis: Si enim materia causatur a forma et rursus forma a materia, ergo vere dicimus ideo formam esse, quia materia sustentat illam, et rursus ideo sustentare materiam, quia a forma informatur. Hoc autem vitium circuli affert implicationem contradictionis, quia, quando dico formam causare materiam, supponitur formam esse, cum causalitas illa formae sit realis et existens, et consequenter eius principium, quod est forma, existere. Si autem illa eadem forma causatur a materia, supponitur, quod non habet esse ipsa forma, siquidem causatur ipsa, et materiam habere esse, quia causat realiter; ergo idem supponitur habere esse et non habere esse respectu eiusdem.

Nihilominus hoc axioma expresse ponitur ab Aristotele, ut diximus, et exemplis ab ipso confirmatur, sicut constat, quod labor est causa bonae valetudinis, quia efficit ipsam, et bona valetudo est causa laboris tamquam finis eius; et albedo est causa, quod paries sit albus, et paries est causa, quod albedo sustentetur in esse.

Pro eius autem explicatione supponendum est causas intra idem genus causandi non posse ad invicem esse causas, sed solum procedit difficultas respectu causarum diversi generis. Expressit hoc D. Thomas in 5. Metaph. lect. 2.³ dicens: «Secundum idem genus causae aliquid esse causam et causatum esse impossibile». Cuius tamen rationem reddere aliqui satis difficile putant, praesertim cum aliqua exempla oppositum suadeant, sicut in genere causae efficientis possunt duo efficientia ad invicem aliquid causare, ut duae manus se calefaciunt ad invicem, ut stomachus effective calefacit vinum, et rursus vinum effective calefacit stomachum, et similia alia passim reperiuntur. Nihilominus quando negamus causas eiusdem generis non posse esse ad invicem causas, intelligimus in eodem sensu, in quo affirmamus, causas diversi generis esse ad invicem causas, scilicet concurrendo simul et circa idem causatum, sicut materia et forma simul concurrunt, et efficiens et finis, quia etiam quando efficiens producit vel assequitur finem, ab ipso finalizatur. Circa diversa autem vel diverso tempore non repugnat, quod etiam in eodem genere causae unum producat aliquid et rursus illud productum seu passum aliquem effectum distinctum producat in suo agente, ut in exemplis allatis constat.

Ratio ergo, quare causae eiusdem generis non possunt simul et circa idem esse ad invicem causae, ea est, quia causae eiusdem generis requirunt easdem conditiones ad causandum, v. g. in efficienti existentiam, in materia potentialitatem carentem forma, in forma actualitatem ut receptibilem. Si ergo ad invicem sint causae, unaquaeque haberet suas conditiones, ut causaret, et non haberet easdem, ut causaretur, et e converso, quod repugnat.

DUBIUM VERO EST, utrum inter omnes causas diversi generis possit dari mutua ista causalitas et quomodo. Nam aliqui auctores existimant causas non esse ad invicem causas, si utraque causet realiter et existendo, sed ubi una intentionaliter seu mediante cognitione causat, alia vero realiter, sicut finis respectu efficientis, exemplar respectu exemplati, materia et forma respectu compositi, nam compositum est finis materiae et formae. Et ita Philosophus in exemplis, quae adduxit pro isto axiomate solum posuit finem et efficiens. Ceterum inter materiam et formam neque inter dispositionem ultimam et formam, eo quod istae causae requirunt existentiam ad causandum, cum causent realiter. Et sic idem sequitur inconveniens, ac si utraque esset causa efficiens, in qua apud omnes constat, quod efficiens et effectus ad invicem non sunt causae. Ita plures recentiores et Cabero hic tract. 2. disp. 7. dub. 1. At vero P. Suarez disp. 27. Metaph. sect. 2. n. 4. et 5. sentit materiam non dependere a forma in suo esse, sed ut informata sit; et quia esse informatum requiritur, ut existat saltem secundum naturam, ideo dependet a forma tamquam a conditione, sine cuius actualitate naturaliter non potest esse, et hoc solummodo causatur a forma.

NIHILMINUS in sententia Divi Thomae simpliciter asserendum est, quod etiam inter causas realiter causantes, ut inter materiam et formam verificatur illud axioma, licet non secundum combinationem omnium causarum verificetur. Nam materia et efficiens, forma et finis non sunt ad invicem causae.

De quo videri potest D. Thomas q. 28. de Veritate art. 7.⁴ et opusc. 31. § 2.⁵ Sed luculentius in 5. Metaph. lect. 2.,⁶ ubi sic inquit: «Sciendum est, quod cum sint quatuor causae, earum duae sibi invicem correspondent, quia efficiens est principium motus, finis autem terminus. Et similiter materia et forma, nam forma dat esse, materia autem recipit. Est igitur efficiens causa finis, finis autem causa efficientis. Efficiens est causa finis quantum ad esse quidem, quia movendo perducit efficiens ad hoc, ut sit finis. Finis autem est causa efficientis, non quantum ad esse, sed quantum ad rationem causalitatis; nam efficiens est causa in quantum agit, non autem agit nisi causa finis. Unde ex fine habet suam causalitatem efficiens. Forma autem et materia sibi invicem sunt causae quantum ad esse, forma quidem materiae, in quantum dat ei esse actu, materia vero formae in quantum sustentat ipsam». Ita D. Thomas, ex cuius verbis colligitur, quod causae sunt ad invicem causae, vel quantum ad esse vel quantum ad causalitatem, et quod materia et forma sunt ad invicem causae quantum ad esse. Et secundo colligitur, quod non oportet causas esse ad invicem causas secundum omnem combinationem causarum, sed efficiens et finis sunt ad invicem causae, finis quidem movendo in intentione, efficiens autem exequendo in exercitio. Similiter materia et forma inter se sunt causae, quia componunt totum, materia recipiendo formam et forma actuando materiam. Secundum alias vero combinationes non oportet, quod causae ad invicem sint causae.

Hinc ergo sumitur FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE, quia etiam materia et forma sunt causae, quae mutuo dependent realiter inter se, ergo mutuo se causant etiam realiter.

Consequentia patet, quia haec dependentia est unius ab alio ut a principio, a quo habet esse talis causa, ergo est vera causalitas. Antecedens constat, quia materia dependet a forma, ut sit, et forma a materia, ut existat vel saltem ut informet. Neque enim materia et forma separatae, excepta anima rationali, possunt manere in esse saltem naturaliter, ergo saltem naturaliter dependent in esse. Neque additur, quod praecedat existentia in unaquaque earum, sed sufficit, concomit anter habere esse, quia in re numquam datur instans, in quo sit materia sine forma, quod sufficit, ut in re ipsa causalitas sit realis, licet non pro omni habitudine et consideratione praecedat esse, ut supra q. 3.⁷ et 7.⁸ saepius diximus et iterum q. 11.⁹ dicemus. Unde non sequitur illud inconveniens sicut in causa efficienti respectu sui effectus, quia efficiens requirit existentiam in ipso efficienti ut quod; unde si hae rursus causaretur ab effectu, praesupponeretur ante effectum et non praesupponeretur. At vero materia et forma non causant ad invicem praesupponendo suas existentias, nisi tantum ut quo, et in hoc non causantur ab invicem, quia nec materia habet a forma rationem potentialitatis receptivae nec forma a materia rationem actualitatis informantis, quae sunt principia quo existendi, et per coniunctionem causant esse totius, in cuius communicatione ipsa materia et forma habent esse, et sic ad invicem se causant in esse, causando in se communicationem, unde resultat illud esse. In materia autem susceptiva accidentis, quia supponitur subiectum existens ut quod, quia est subsistens et substans ipsi accidenti, tale esse non causatur a forma accidentali, sed causatur aliud esse secundum quid et accidentale, v. g. esse album vel calidum, et secundum illud dependet subiectum a forma accidentaliter secundum quid. In sententia autem P. Suarez, quod forma solum causat conditionem, ut materia existat, et tamen admittendo, quod materia et forma, ut causent, requirunt existentiam, non effugitur difficultas, quia si forma causat conditionem, ut existat materia, ergo ante talem conditionem materia non causat, quia non existit, et sic non poterit causare formam neque forma materiam, quia idem est inconveniens in praesupponendo conditionem atque in causando et praesupponendo ipsammet existentiam, siquidem sine illa conditione non existit.

AD RATIONES DUBITANDI A PRINCIPIO POSITAS. Respondetur ad primam: Negatur sequela. Et ad probationem respondetur illud axioma «Causa causae est causa causati» intelligi de causato formaliter secundum id, quod causatum est, non secundum id, quod causatum non est ab alio, sicut intelligitur a D. Thoma pluribus locis, praesertim 1. 2. q. 79. art. 1. ad 1. et q. 3. de Malo art. 1. ad 4.¹⁰ Itaque requiritur, quod inter causas sit continuatio et series eadem causalitatum, ita quod in eo, quod posterior causa causat, dependeat a priori et continuetur cum illa. Si vero discontinuet ordinem causalitatis cum priori causa, ita quod in quantum causat, non causetur ab altera vel non subordinetur illi, non verificatur illud axioma, sicut patet, quod Deus est causa peccati, non tamen homo est causa peccati, quia homo causatus a Deo subtrahit se ab ordine causalitatis divinae in peccando. Atque ita quando dicitur causa causae est causa causati, distinguo: quando est causa causae praecise in essendo sine continuatione aut coordinatione ad causalitatem eius, nego; si habeat coordinationem aliquam vel impressionem aut influxum in causalitatem eius sive in rationem causandi proprium materiae, nec e contra.

Sed instabis: Ergo non repugnabit in eodem genere causae effectum esse causam efficientis, si producat in sua causa efficiente aliquid distinctum ab esse ipsius causae. Secundo, ergo pater producens filium non erit causa nepotis, quia non influit in causalitatem filii erga nepotem. Tertio, finis causabit seipsum quoad executionem, quia movet efficiens quoad causalitatem, ut assequatur se.

Respondetur ad primum non esse inconveniens, quod infertur, ut supra¹¹ diximus, dummodo non in eodem tempore nec secundum idem efficiens et effectus causent in se mutuo. Quid enim repugnat, quod filius productus a patre aliquid producat in patre, puta sanitatem aut calorem aut quid simile? Tunc enim primum efficiens respectu sui effectus se habet ut subiectum, sicut etiam in omni reactione agens repatitur a passo. Ad secundam instantiam dicitur, quod pater licet non moveat filium ad generandum, dat tamen ei virtutem, qua generet, vel dare debet, et sic continuatur causalitati eius. Ad tertiam instantiam dicitur, quod finis in intentione est causa sui in executione, quia supponitur habere diversum esse et diversum statum in intentione et executione, quia¹² in intentione solum habet esse apprehensum, in executione reale. Et sic non est inconveniens, quod secundum unum esse causet aliud.

Ad id, quod in argumento a principio afferebatur de causa applicante et de patre producente filiam et per illam nepotem et de Deo movente per propositionem obiectivam, respondetur omnia haec causare movendo ad causalitatem causae, aut dando virtutem, qua causet in suo genere et ordine, non vero praecise dando esse, sicut materia et forma. Et ideo, licet ibi sit diversus ordo causae, tamen causa causae, quia movet illam ad causandum, est causa causati.

Ad secundum fundamentum respondetur ex his, quae diximus in libris Poster. q. 25.,¹³ quod non omnis circulus est vitiosus, sed tantum formalis, scilicet quando sub eadem ratione proceditur ab effectu ad causam et a causa ad effectus. Ceterum si illud, quod est effectus sive causatum, secundum aliam rationem possit influere in suam causam, et non secundum id, quod accepit ab illa, sic non committitur circulus formalis, sed materialis, qui vitiosus non est, et illo Philosophus saepe est usus, ut ibi ostendimus.

SENSUS DIFFICULTATIS procedit de dependentia eiusdem effectus a pluribus causis totalibus, adaequatis, eiusdem generis, et non subordinatis inter se. Dicuntur causae totales, quando habent totam et sufficientem virtutem quasi in actu primo. Dicuntur adaequatae, quando in actu secundo, et non solum in actu primo ad totum effectum producendum se adaequant et applicant.¹ Nam si plures causae de se quidem sint sufficientes ad totum effectum producendum, sed de facto uniantur quasi partialiter ad aliquem effectum producendum, erunt quidem causae totales in actu primo, sed non adaequantes se effectui in actu secundo. Dicuntur causae eiusdem generis, quia de causis diversi generis nulla est difficultas; constat enim omnes quatuor causas inveniri in aliquo effectu. Sed difficultas est de pluribus eiusdem generis, v. g. de duplici causa efficienti vel formali respectu eiusdem effectus. Dicuntur causae non subordinatae ad excludendum causas subordinatas, quas certum est ad eundem effectum posse concurrere, sicut causa prima et secunda, coelum et elementum ad² generationem rei.

Potest autem in duplici sensu haec difficultas controverti: Primo, an possit idem effectus numero dependere a duplici causa totali simul et in actu secundo concurrente ad ipsum, qui est praecipuus sensus huius difficultatis. Secundo, utrum possit idem numero effectus dependere a duplici causa totali divisive, quod est idem atque contineri eundem effectum in individuo intra sphaeram duplicis causae totalis, ita quod sicut producitur de facto ab ista, ita posset altera produci sub eadem individuatione. Et procedit quaestio de potentia absoluta Dei, quia naturaliter communis sensus philosophorum est, non posse eundem effectum a duplici causa totali pendere, licet aliqui id affirmaverint, sed immerito, quia ad minus superfluum est duas causas totales ponere ad eundem effectum, cum altera sufficiat, natura autem horret superfluitatem; praeterquam quod rationes, quae afferuntur ad probandum, quod nec divinitus sit possibile, etiam probant, quod nec naturaliter.

DUAE ERGO SUNT PRINCIPALES SENTENTIAE in hac parte: Prima negat posse eundem effectum etiam de potentia absoluta dependere a duplici causa totali, pro qua communiter citantur thomistae, Capreolus,³ Ferrariensis⁴ Caietanus ad 3. p. q. 67. art. 6.,⁵ ubi tamen loqui videtur secundum ordinem naturae, de potentia vero absoluta non id negat 1. p. q. 52. art. 3.⁶ Videantur etiam Carmel. hic disp. 15. q. 3. § 2. et disp. 4. q. 6. § 2. Sequitur etiam P. Vazquez tom. 1. in tertiam partem disp. 29. cap. 4. n. 17., Cabero hic tract. 2. disp. 7. dub. 2., quamvis non aeque censeat de causis materialibus et formalibus. Altera sententia opposita affirmat, quam sequitur P. Suarez disp. 26. Metaph. sect. 4., Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 15. sect. 1. versus finem, Rubius⁷ et alii. Idemque tenent de formis substantialibus ad informandam duplicem materiam idem P. Suarez disp. 15. Metaph. sect. 10. n. 60. et Fonseca 5. Metaph. cap. 4. q. 4. sect. 2. et alii.

Utraque sententia principaliter nititur eodem fundamento opposito modo, prima assignando implicationem, secunda destruendo. Assignatur autem implicatio tum ex parte causae, quia stante totalitate causae in actu secundo ad eundem effectum, si ab alia produceretur, utraque esset causa totalis in actu et non esset, contineret et non contineret effectum, quia producendo totaliter esset causa totalis, et relinquendo locum causalitati alterius causae non esset totalis. Tum ex parte operationis, quia esset duplex operatio, et non duplex. Duplex, quia a duplici principio totali emanaret; non duplex, quia terminaretur ad eundem effectum. Tum denique est implicatio ex parte effectus, quia idem effectus per se dependeret adaequate⁸ et non dependeret ab aliqua causa. Per se adaequate⁹ dependeret, quia utraque causa est aequalis in virtute producendi et eandem habitudinem habet ad effectum, ut supponimus. Et ita si una est causa per se et adaequata,¹⁰ etiam et alia. Non dependeret per se, quia non habet per se connexionem cum altera, siquidem etiam illa remota aeque bene produceretur ab alia, quia totalis est. Specialiter autem una materia non potest pendere a duplici forma substantiali, quia quaelibet forma substantialis essentialiter habet annexam privationem alterius, quia¹¹ cum sit substantialis, debet esse prima et sola in materia, quia duae simul non possunt esse primae, ut dent esse substantiale, quod est esse simpliciter, non supponens aliud prius.

Opposita autem sententia nititur in solutione istarum implicationum, quod etiam aliquibus exemplis illustrat, sicut v. g. quod idem corpus Christi existat ut generatum in caelo et transubstantiatum in Sacramento, idem corpus potest esse in diversis locis, eadem humanitas assumi a duabus personis divinis, idem lumen produci a duobus luminosis penetratis in eodem loco et utroque habente eandem lucem ut octo, et alia similia multiplicantur, de quibus infra.

De mente S. Thomae non facile iudicari potest, cum raro Doctor huiusmodi quaestiones de potentia absoluta Dei disputet et loca, quae circa hoc afferuntur, procedunt secundum ordinem naturae, sicut ubi negat plures angelos posse esse in eodem loco, quia eiusdem rei non possunt esse plures causae completae, ut 1. p. q. 52. art. 3. et q. 3. de Potentia art. 7. ad 11.¹² et in 1. dist. 37. q. 3. art. 3.¹³ Nam praeterquam quod magis loquitur in istis locis de unitate operationis, quod non possit esse a pluribus causis totalibus, quam de unitate effectus, ut loquimur in praesenti, adhuc tamen in rei veritate non loquitur ibi de impossibilitate in ordine ad divinam omnipotentiam, sed solum id esse impossibile probat per inductionem in omni genere causarum, quae inductio non respicit potentiam absolutam, sed id, quod ex nostra experientia potest deduci.

PRO RESOLUTIONE ERGO DICO PRIMO: Idem effectus numero divisive continetur sub duplici causa effective totali, altera creata, altera increata, sub duplici autem creata effective non potest contineri.

PRIMA PARS huius conclusionis a nullo potest negari. Constat enim per divinam potentiam posse reproduci idem numero, quod desierat, ut patet in resurrectione hominum. Ergo idem effectus numero, qui fit a causa creata, continetur adaequate et totaliter in increata.

Et ratio huius est, quia tam divina virtus quam divina actio sunt infinitae in Deo et possunt eandem rem diversis viis attingere, sicut potest hominem producere creatione, transubstantiatione, formatione, sicut formavit Adam, et hoc totum non diversa actione limitata ad diversum terminum, sed unica, quae sua virtute infinita continet omnem effectum causae creatae, tam quoad speciem quam quoad individuationem, quia etiam secundum individuationem dependet a Deo, qui potest sine causa creata producere totum, quod cum illa; nam quidquid producit causa creata, totum participat a Deo. Ergo idem effectus numero, qui continetur in causa creata, totaliter etiam continetur in Deo, qui potest sine causa creata illum producere.

SECUNDA PARS conclusionis est contra Scotum in 2. dist. 20. q. 2.¹⁴ et contra P. Suarez disp. 26. Metaph. sect. 5. et alios. Sed sumitur ex D. Thoma Quodlib. 5. art. 8.¹⁵ dicente, «quod cum in generatione hominis sicut aliorum animalium semen patris sit agens, materia vero a matre ministrata sit sicut patiens, ex quo corpus humanum formatur, impossibile est eundem filium nasci, sive sit alius pater sive sit alia mater, sicut etiam non est idem numero sigillum, sive sit alia cera sive aliud corpus sigilli, ex cuius impressione cera sigillatur». Ubi pondero D. Thomam non solum affirmare, quod variatur effectus numerice variato principio materiali, ut in sigillo variata cera et in generatione hominis variato principio, quod mater ministrat, sed etiam solo agente variato, ut patet in illis verbis: «Sive sit alius pater sive alia mater sive alia cera sive aliud corpus sigilli». Ex quacumque ergo parte varietur actio, non potest idem effectus numero prodire.

Ratio ac fundamentum huius est ex limitatione et pluralitate actionis creatae. Unaquaeque enim actio limitatur ad suum terminum et ad suum principium, a quo emanat, ita quod actio, quae semel emanat ab uno agente, eadem non potest emanare ab alio, et actio, quae semel terminatur ad unum terminum numero, non potest terminari ad alium numero, eo quod actio illa egrediens ab agente identificatur cum suo termino, et non potest identificari cum alio adaequato propter sui limitationem. Ergo implicat, quod idem numero effectus contineatur sub duplici causa totali.

Consequentia patet, quia ut idem effectus contineretur sub duplici causa, deberet contineri actio unius et effectus eius sub actione alterius, quia ratio numerica effectus dependet ab individuali actione, a qua procedit. Si autem alia distincta actione limitata procedit, hoc ipso fit diversus effectus numero, quia unaquaeque actio limitata transit cum suo effectu et identificatur cum illo, et in hoc stat eius limitatio. Ergo hoc ipso, quod una causa creata diversa actione producit effectum,¹⁶ quae ob sui limitationem non continet totum, quod est in alia, non potest eundem numero effectum producere.

SED INSTABIS dupliciter: Primo in actione divina. Potest enim idem numero effectus diversa actione attingi, v. g. creatione, transubstantiatione, generatione, etc. Potest etiam attingi actione agentis creati et increati. Ergo non valet illa consequentia, quodsi actio non est eadem numero, neque effectus.

Secundo instatur: Quia bene potest virtus inferior contineri eminentiori modo in causa universali. Ergo etiam actio inferior poterit contineri in actione eminentiori causae superioris; ergo poterit efficere eundem effectum numero, quem actio causae inferioris, siquidem ex identitate actionis dependet identitas effectus, et propterea Deus potest efficere eundem effectum numero, quem causa creata, quia continet eminenter eandem actionem numero, quam causa creata.

Ad primam instantiam respondetur actionem divinam esse illimitatam et infinitam et unam numero ex parte ipsius agentis ad omnes effectus. Unde cum eius unitas numerica non dependeat ex unitate effectus, potest et diversos effectus producere, et eundem diversis modis, ut generatione, creatione, reproductione etc. Et similiter poterit se solo producere eundem numero effectum, quem causa creata, quia tota ratio actionis creatae, tam specifica quam individualis, participatur ab actione Dei, et consequenter potest in eundem effectum, tam specifice quam individualiter.

Ad secundam vero instantiam dicitur, quod aliae causae universales creatae cum limitatae sint, non possunt continere in sua eminentia totam virtutem et actionem causae inferioris, tam specifice quam individualiter, eo quod non participatur a causa creata quantumcumque superiore tota ratio, tam specifica quam individualis causae inferioris, sive quoad virtutem sive quoad operationem. Ratio enim individualis sumitur a materia cum ordine ad circumstantias et accidentia, et hanc non causat causa creata, et ideo, si causa universalis creata operetur se sola, eius operatio non poterit attingere eundem numero effectum, quem causa inferior, quia est limitata et identificata cum effectu. Unde ubi est alia operatio individua, cuius individuatio ita est limitata, quod ab ipsa non derivatur individuatio inferioris actionis, alium etiam effectum numero distinctum postulat.

DICO SECUNDO: Non potest eadem materia numero informari duplici forma substantiali, nec naturaliter nec de potentia absoluta.

Quod naturaliter repugnet, satis indicatur ex ipsa generatione et corruptione. Videmus enim generationem unius esse corruptionem alterius, quod nec aliter generari seu educi unam formam nisi aliam corrumpendo, quod evidentissimum indicium est habere inter se incompatibilitatem, praeterquam quod ex diversis formis, etiam eiusdem speciei, solent sequi accidentia incompatibilia, ut diversae figurae, inclinationes oppositae et accidentia omnino diversa, quae non possunt compati in eadem materia, ergo neque formae substantiales, quae talium oppositorum accidentium sunt principia.

Ex his autem assurgimus ad considerandum RATIONEM A PRIORI et causam huius incompatibilitatis, quia in ipsis formis substantialibus sumitur tum ex eo, quod substantiales sunt, tum ex eo, quod tales, puta diversae speciei vel individuationis. Ex eo enim, quod substantiales formae sunt, habent de suo intrinseco conceptu, quod praebeant primum esse, non supponendo aliud prius in subiecto, alioquin non esset substantiale, id est esse simpliciter et sub aliis existens, si¹⁷ primum non esset, sed aliud prius supponeret. Quaecumque ergo forma unitur materiae supponendo aliam vel simul cum alia, quae dat esse materiae, non unitur substantialiter, id est dando primum esse et simpliciter esse, et si ut substantialiter uniatur, debet expellere aliam formam et fundare privationem illius hoc ipso, quod constituit esse substantiale. Ex eo vero, quod tales formae sunt, v. g. specifice vel individualiter distinctae, sunt etiam incompatibles in eadem materia, quia ordinantur ad constituendum diversas essentias diversitate specifica vel individuali, in quorum essentiali conceptu intrat tam materia quam forma. Si ergo ponuntur duae formae substantiales in eadem materia, vel resultant distinctae naturae seu composita vel non. Si non resultant, erit tantum unum compositum, ergo et una natura, quod tamen est impossibile, cum habeat plures formas, quae sunt principia diversarum naturarum et distinctae speciei. Si vero resultent duae naturae seu composita substantialia, obstat unitas materiae, quia materia est intrinseca et essentialis pars compositi substantialis. Ergo si est eadem materia in utroque composito, non sunt simpliciter diversa, quia non ex omni parte; una enim pars est illis communis.

DICES: Non repugnat, quod materia recipiat duas formas ita impermixtae et distincte, sicut in diversis materiis. Nam essentia formae in eo sita est, ut constituat totum a ceteris distinctum, quod non repugnat, etiam si materia sit informata alia forma, quia expulsio non est idem, quod informatio, sed effectus eius secundarius. Stante ergo informatione unius potest impediri expulsio alterius, sicut videmus fieri in formis contrariis, quae possunt simul poni a Deo in eodem subiecto, etiam in gradibus intensis, et sic non sequitur ex duplici forma esse et non esse alterius, sed duo esse in eadem materia.

Sed haec instantia non attingit vim implicationis positae, quae non consistit in eo, quod quomodolibet constituatur totum, vel resultent duo esse, sed quia componitur totum substantiale et resultant duo esse substantialia. De intrinseco autem conceptu esse substantiale est, quod sit primum esse et simpliciter esse, et sic necessario involvit negationem seu expulsionem alterius prioris esse, alias non esset primum nec simpliciter esse. Unde licet expulsio sit effectus secundarius respectu informationis positivae, est tamen necessario requisitus, ut illa informatio constituat primum esse, quod est substantiale, et multo magis, ut constituat diversam naturam ab ea, quam constituit altera forma, quia illae duae naturae seu duo constituta, quae ex illis formis resultant, essentialiter in suo conceptu includunt non solum formam, sed etiam materiam, cum¹⁸ sint tota substantialia, non accidentalia, sicut quae in gradibus intensis iunguntur. Et sic cum unitate materiae non stat diversitas substantialis totius, quae est diversitas simpliciter et ex omni parte.

DICO TERTIO: Etiam implicat unam formam substantialem actuare plures materias totales et adaequatas.

RATIO EST, quia illa forma non potest extendi ad informandum plures materias sine additione alicuius maioris virtutis seu actualitatis, siquidem extenditur ad maiorem effectum. Et talis actualitas superaddita non potest esse diversae speciei; sic enim tolleretur essentia formae et non esset eadem, quae antea. Si vero superadditur illi actualitas intra eandem speciem, quam tamen ex sua natura non habebat, iam supposita illa actualitate comparatur tota materia, ad quam se potest extendere per modum unius, quia infra sphaeram talis formae sic extense continetur, sicut videmus modo, quod una forma potest informare plus materiae quam altera, et tamen totum illud comparatur per modum unius ad talem formam, et tamquam plures partes materiae ab una forma informabiles. Et sic numquam verificabitur, quod una forma informet plures materias totales; quaelibet enim materia in tantum est una et totalis (licet crescat in partibus), in quantum informabilis ab una forma, ita quod contineatur intra sphaeram actualitatis unius formae. Ergo repugnat informare duas totales, id est extra sphaeram suae virtutis contentas. Nisi forte dicatur, quod duae materiae totales ponentur hoc ipso, quod sint inter se separatae et divisae, et una forma informet illas, quod divinitus fieri potest, sicut si una albedo poneretur in duobus lapidibus, licet ab uno tantum individuetur. Ceterum hoc non constituit diversas materias totales. Nam etiam respectu eiusdem materiae totalis potest idem contingere, si diversae partes eius separatae et divisae eadem forma informaret divinitus, sicut unus angelus duabus rebus inter se separatis inter suam sphaeram potest esse praesens non existendo in medio. Et tunc non diceretur esse in pluribus locis adaequatis et totalibus, licet essent res inter se separatae. Quare totalitas materiae non sumitur ex separatione et divisione eius, sed ex coordinatione et continentia sub sphaera actualitatis eiusdem formae. An vero possit ita fieri, quod eadem forma informet plures partes vel materias divisas inter se, dependet ex his, quae tractanda sunt de principio individuationis in libris de Generat.¹⁹ Eadem autem albedo si in diversis lapidibus poni potest, erit tamquam in subiectis inadaequatis, non totalibus.

DICO QUARTO: Repugnat dari duas causas finales adaequatas et ultimas respectu eiusdem effectus finalizati.

Dicitur ultimus finis simpliciter, qui subicit sibi tam operationem quam operantem. Si vero operationem quidem sibi subicit, sed non operantem, quia manet de se et habitualiter ordinatus ad alterum finem, ut in peccante venialiter, non est tunc simpliciter ultimus finis, sed solum est finis operis, operantis vero secundum quid, ut latius dici solet 1. 2. q. 1. et q. 88. Loquendo ergo de fine ultimo simpliciter, repugnat duos ultimos fines eandem operationem finalizare, quia ipsa ratio ultimi simpliciter et adaequate id impedit. Est enim finis ultimus, cui omnia subiciuntur. Ergo non relinquitur aliquid, quod subiciatur alteri, sed hoc ipso, quod proponitur alius finis ultimus, proponitur ut non subordinatus nec subiectus alteri, ergo ut subtractus ab illo, et sic non omnia subiciuntur illi, quod est rationem finis ultimi ei denegare.

Quodsi dicas: Nam peccans mortaliter constituit se ultimum finem simpliciter, et tamen non subiicit sibi omnes alios fines; neque enim Deum sibi subicit, sed a se abicit. Ergo stat bene, quod aliquis habeat ultimum finem, et tamen non subiciantur illi omnes alii fines. Respondetur hoc esse per accidens, quod Deus non subiciatur physice, quia incapax est talis subiectionis; subiicitur tamen moraliter et negative, quia hoc, quod est abicere Deum, ne sit finis ultimus operantis, est negative subicere sibi, id est infra se ponere et contemnere Deum.

DICO ULTIMO: In causis efficientibus totalibus et adaequatis probabilius est eundem effectum posse dependere a duplici causa totali, si altera sit increata. Si vero utraque sit creata, probabilius est id implicare.

Haec conclusio conciliat utramque sententiam supra relatam. Et PRIOR PARS videtur manifestari exemplis supra allatis referendo ipsas sententias, et maxime hoc servit ad declarandum, quomodo in mysterio Eucharistiae illa conversio habeat terminum substantialem, scilicet corpus Christi secundum substantiam suam, non ut reproductum vel de novo productum. Denominatio enim producti supponit non esse, de quo fit transitus ad esse, denominatio vero reproducti supponit illud esse prius admissum et deinde restauratum, sed tamen ipsa substantia ut pendens de novo ab alia actione, quae de se totaliter erat productiva et de facto convertit totum panem in corpus Christi, habet pro termino ipsum corpus non absolute ex non esse, sed ex pane factum.

Et praeter solutionem implicationis oppositae, quae est praecipua ratio, quam pro ista sententia solvendo argumenta ponemus, a priori potest reddi ratio, quia idem numero effectus continetur in virtute plurium actionum totalium, scilicet Dei se solo operantis et creaturae cum Deo. Ergo non est ratio, cur ab illis simul dependere non possit, praesertim quia actio, qua Deus concurrit cum creatura et qua se solo concurreret, eadem est ex parte Dei.

Consequentia patet, quia istae actiones totales non se impediunt ad invicem propter eminentiam et infinitatem actionis increatae, quae totalitatem actionis creatae continet in se et consequenter eundem effectum numero, quem causa creata producit. Et similiter non indiget Deus alia actione ex parte sui ad attingendum sub alio modo totali illum effectum, ab illa, qua concurrit cum causa creata. Ergo non se impediunt istae actiones ex parte agentis, ut simul attingat eundem effectum numero. Neque ex parte effectus se impediunt, quia est idem effectus utriusque actionis. Et quod totaliter sit ab una, non obstat, quia est totalitas subordinata et participata a divina, ergo etc.

SED DICES: Persona divina continet omnem totalitatem, quae in persona creata est ad terminandum naturam, et tamen non potest eadem natura simul terminari a persona creata et increata, ergo similiter non poterit idem effectus totaliter esse a causa creata et increata.

Negatur consequentia. Et est notanda disparitas, quia per se primo ratio actionis effectivae non est ad excludendam formaliter aliam causam effectivam, sed ad dandum totum esse effectui. Unde cum eius propria habitudo et institutio non sit ad excludendum aliam causam, sed ad ponendum effectum, solum reducitur exclusio ad limitationem actionis, quae non potest continere eundem numero effectum, quem alia actio limitata. Ceterum personalitas per se primo et formaliter instituta est ad reddendam naturam incommunicabilem ulteriori termino, non ad producendum effective. Unde si in subiecto invenitur talis terminus incommunicabilitatis, non compatitur simul alium terminum et personalitatem, et sicut duae formae substantiales repugnant, quia utraque dat primum esse, ita duae personalitates, quia utraque dat ultimum terminum, licet quia persona divina continet eminenter totam perfectionem personae creatae, possit loco illius subrogari, sed non simul coniungi; duae tamen personae divinae, quia talis conditionis sunt, quod una earum non excludit aliam a communione eiusdem naturae, sed a communione eiusdem personae, ut dicit S. Thomas 3. p. q. 3. art. 6. eo, quod tantum relative opponuntur, et sic solum in relatione ipsa incommunicabiles sunt, non in esse et natura, ideo simul in eadem natura assumptae esse possunt. Ex eo ergo, quod una causa eminenter continet alteram, potest facere idem quod alia, et quia continet eandem numero actionem eminentiali modo, potest etiam eundem numero effectum attingere. Ex eo vero, quod eius formalitas non est ad exclusionem et incommunicabilitatem, sed praecise ad efficiendum, non repugnat, quod simul cum altera causa eundem effectum faciat, si²⁰ adaequate et totaliter totum, quod est in actione alterius, contineat.

Et hinc manet probata secunda pars conclusionis, quia actiones creatae sunt limitatae et finitae, et sic una non potest continere totam rationem et individuationem alterius, et sic semper habet diversum effectum et diversam actionem et fieri, quarum una non est altera eminentior, ita²¹ quod alteram contineat etiam quoad individuationem. Et hic etiam currunt omnes implicationes supra²² allatae pro ista parte, licet in quantum militare videntur etiam contra primam partem conclusionis, solvendae a nobis sunt.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Triplex implicatio supra²³ posita fuit referendo primam sententiam: Prima ex parte causae, secunda ex parte actionis, tertia ex parte effectus.

Ad primam respondetur non sequi, quod sint duae causae totales et non totales in casu posito, sed utraque erit totalis ex parte causae et effectus producti, licet non totalitate modi producendi, quia non omni modo, quo una producit, producit altera. Ut sit autem causa totalis non requiritur, quod omni modo, quo altera, producat, sed totum, quod altera, producat, quae est solutio Caietani 1. p. q. 52. supra²⁴ cit. Nec sequitur, quod altera causa alium actum agit, sed idem novo modo, vel simul producendo, si a principio utraque causa applicetur; vel ad conservandum, si post productionem ei applicetur, et tunc non agit actum, sed conservat actum; vel ad convertendum aliquid de novo in illud sicut in transubstantiatione. Ibi enim formalis terminus est idem corpus Christi, non absolute, sed sub respectu conversionis explicatum, id est corpus Christi ut ex pane, ut docet S. Thomas 3. p. q. 78. art. 5., ubi substantia est terminus, et non solum respectus, sed sub illo respectu.

Ad secundam implicationem constat ex dictis dandam esse duplicem actionem in casu, quo duae causae totales agant, non quomodocumque, sed una eminenter continendo aliam sub omni eius modo, etiam individuali, et ideo potest extendi totaliter ad idem, ad quod alia. Secus vero, quando sunt duae actiones limitatae et finitae, ut dictum est. Unde non sequitur confusio actionum, sed continentia unius in alia totaliter propter eminentiam, et sic attingit eundem effectum, sed diverso modo eminentiori.

Ad tertiam implicationem respondetur, quod ille terminus „per se” est aequivocus. Aliquando enim significat per se, id est non per aliud, aliquando per se, id est non contingenter, sed per necessariam connexionem. Dicimus ergo, quod effectus potest procedere a duplici actione totali primo modo per se, quia immediate continetur in virtute utriusque, non tamen illo secundo modo per se, quia non est per se requisita altera causa, ut detur effectus, sicut uterque oculus videre potest unam et eandem rem, et per se videt, quia uterque continet in sua virtute obiectum, non tamen per se, id est necessario, uterque oculus requiritur ad videndum, quia altero clauso vel ablato potest idem obiectum integre videri.

Quodsi instes: Quia causa continet in sua virtute istum effectum ab alia productum. Ergo habet per se connexionem cum illo, quia cum tota collectione sui obiecti habet connexionem, sicut totum obiectum cum ipsa potentia, et sic necessario requiretur talis causa. Respondetur hoc argumentum etiam procedere contra continentiam eiusdem effectus speciei in duplici causa, et non solum eiusdem effectus numero, cum tamen constet posse a diversis causis procedere effectum eiusdem speciei, ut calor procedit a coelo et ab igne. Et tamen currit idem argumentum, quia si per se continet utraque causa calorem, utraque causa necessario requiretur ad calorem. Respondetur ergo, quod causam per se continere effectum stat dupliciter, uno modo perscitate ipsius causae, quia hoc per se requiritur ad eius virtutem et perfectionem, alio modo perscitate effectus, propter necessitatem ipsius in dependendo a tali causa. Primo modo dicitur utraque causa totalis per se continere effectum alterius, et sic potest effectus multis modis contineri in aliqua causa, imo quanto perfectior causa est, tanto pluribus modis continet effectum, nec tamen omnes modi necessarii sunt ad effectum. Secundo vero modo effectus non continetur in duplici causa totali, neque hoc requiritur, ut ab utraque causa possit dependere, licet²⁵ non necessario requiratur utraque ad effectum.

AD EXEMPLA, quae pro opposita sententia adstruenda adducta sunt, respondeo ad duo prima: Constat ex dictis, quia procedunt in duplici causa totali, altera increata, altera creata. Ad ultimum vero exemplum, quod procedit de duabus causis creatis, respondetur, quod in illo casu, imprimis²⁶ si luminosa non sunt penetrata, sed quodlibet suo loco diversam lucem producunt pro diversis locis et sic non eundem effectum numero habebunt, licet in toto spatio augmentetur lumen pro diversis locis sparsum. Si autem sint penetrata, supposito, quod illa luminosa sint aequalis perfectionis omni modo, ita quod neutrum possit alterum perficere vel modificare, dico, quod vel suam virtutem unient sicut duo portantes lapidem, quorum quilibet erat sufficiens portare. Licet enim agentia naturalia non possint sic pro libito suam virtutem modificare et continere, tamen quando duo agentia naturalia concurrunt simul, ne mutuo se impediant in agendo, possunt ratione ipsius concursus mutuo se modificare et in unam virtutem conspirare in agendo. Vel secundo dico, quod in illo casu propter inaequale impedimentum utriusque causae aeque perfecte concurrentis, circa idem subiectum se impedient, ita quod utrumque cessabit ab agendo, quia non est capax materia recipiendi effectum utriusque, quia ut ponit casus, utrumque est luminosum ut octo, duae autem luces in summo gradu non possunt in eadem parte subiecti recipi, saltem naturaliter.

Ex quo sequitur, quod si sol producat lucem in aere, poterit Deus eandem numero lucem conservari ab altero sole tamquam a causa principali, quia producit diversa actione limitata, non continente totum effectum numero et totaliter alterius solis.

Contra secundam conclusionem instari potest: Quia non repugnat duas formas recipi simul in eadem materia, neque ex parte materiae neque ex parte formarum neque ex parte unionis; ergo ex nulla parte. Non ex parte materiae, quia ipsa simul habet capacitatem omnium formarum, quae non destruitur per receptionem unius. Ergo bene poterit a Deo introduci alia forma conservata priori. Non ex parte formarum, quia non sunt immediate et positive contrariae sicut formae accidentales. Quod autem ex una forma sequatur privatio alterius, non obstat, quia est effectus secundarius, qui potest impediri a Deo remanente primario, ut patet in quantitate, a qua tollit in²⁷ corpore Christi in Sacramento extensionem ad locum, quae est effectus secundarius. Nec ex parte unionis, quia haec non repugnat, si extrema non pugnant.

RESPONDETUR repugnantiam plurium formarum in eadem materia simul, sumi ex eo, quod dictum est, quia essentialiter formae substantiales ordinantur ad constituendum esse substantiale, quod in tantum est substantiale, in quantum est primum et substans aliis; repugnat autem in aliqua materia inveniri duo esse aeque prima, et consequenter aeque substantialia. Et quia potentialitas materiae substantialis est et ad substantiale esse ordinata, ideo non habet potentialitatem ad recipiendum plures formas substantiales simul, sed successive. Effectus autem secundarii non semper possunt impediri a Deo stante primario, praesertim quando sunt negativi et intrinsece modificantes primarium, sicut non potest impedire in homine negationem leonis, in fide vel opinione obscuritatem, et similiter in forma substantiali, quod non det primum esse et substans aliis, atque adeo, quod non supponat aliam formam priorem.