Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Propositio ista Philosophi A MULTIS REICITUR, qui existimant non requiri realem distinctionem inter id, quod movet et movetur. Quod attribui solet Scoto 9. Metaph. q. 14.; et videri potest Placa in 2. Phys. disp. 1. q. 7., qui plures refert. Et sequitur etiam Cabero hic disp. unica dubio 2.

Fundamentum huius sententiae sumitur, tum ex variis actionibus, in quibus movens et motum non distinguuntur realiter, tum ex destructione fundamenti Philosophi.

Primo ergo est difficultas in motu cordis et in motu gravium et levium. Totum enim cor movetur et totum movet, quia cum sit motus vitalis, est a seipso. Similiter totus lapis movetur deorsum et totus se movet, quia non impellitur ab aliquo extrinseco. Et similiter aqua calida se movet ad frigus non per emanationem, sed per motum successivum, ut experientia¹ videmus, atque adeo idem est, quod movet. Nec dici potest, quod in istis motibus materia movetur et forma movet, quia ut supra q. 19.² probavimus ex Philosopho, mutatio materiae primae non est motus stricte dictus, sed³ quaedam mutatio ex non esse ad esse; sed motus requirit pro subiecto ens in actu. Et ita D. Thomas q. 22. de Veritate art. 3.⁴ docet, quod formae non possunt esse moventes, sed solum principium, quo aliquid movetur. Quare cum praedicti motus sint motus proprie, non potest sola materia esse mota, quia motus non habet pro subiecto solam materiam, ut in 5. Phys.⁵ dicit Aristoteles.

Secundo est difficultas in actibus immanentibus, qui in eadem potentia, a qua⁶ egrediuntur, recipiuntur, alias non essent immanentes. Ergo in illis idem est agens et patiens, movens et motum.

Tertio est difficultas in emanatione propriae passionis; recipitur enim passio in eodem subiecto, a quo emanat. Ergo idem se habet active et passive respectu passionis emanantis et receptae.

Quarto, viventia movent seipsa. In hoc enim praecise distinguuntur a non viventibus, ut docet S. Thomas 1. p. q. 18. art. 1. Ergo in eis idem debet esse movens et motum. Nec sufficit dicere, quod in viventibus sint diversae partes, quarum una est movens et alia mota. Contra enim est quia, ut Philosophus ostendit libro 8. textu 30.,⁷ lect. 7. apud Divum Thomam in fine,⁸ nullum continuum movet seipsum; partes autem viventis sunt continuae, ergo ratione partium non movet seipsum. Et deinde, quia si una pars movet aliam, illa, quae tantum est mota, non vivet, quia non movetur a se; pars autem, quae tantum movet, et non movetur, erit actus purus, si autem movetur ab alio extra se, hoc ipso non est vivens, quia movetur tantum ab alio.

Ultimo fundatur haec sententia, destruendo fundamentum Aristotelis, scilicet quod non potest idem simul esse in actu et potentia respectu eiusdem, et consequenter non potest idem simul esse movens et motum, quia in tantum est movens, in quantum est in actu, et in tantum movetur, in quantum est in potentia. Sed hoc facile solvitur dicendo, quod non potest esse simul in actu et in potentia formaliter, bene tamen virtualiter, sicut aqua calida formaliter caret frigore et est in potentia ad illud, virtualiter tamen in actu habet frigus ratione formae substantialis, cuius virtute exit; et voluntas est in potentia ad actum amoris, et in actu habet virtutem ad producendum illum. Et⁹ sic est in actu et potentia secundum diversa.

Hae sunt rationes, quibus aliqui infirmum putant hoc axioma. Unde P. Suarez disp. 29. Metaph. sect. 1. non multum illi fidit, ut ex illo deducatur demonstratio ad probandum dari unum primum motorem, qui est Deus, magis autem id confirmari ex alio principio, scilicet quia omne, quod fit, ab alio fit; et disp. 18. Metaph. sect. 7. conatur Aristotelem explicare et defendere, maiori forsitan labore quam profectu.

CETERUM D. Thomas perpetuus est in hac doctrina Aristotelis defendenda in toto rigore, non solum in hoc sensu, quod omne, quod movetur, debet habere virtutem, qua moveatur, ab alio productam et receptam, sed etiam, quia praeter virtutem requiritur, quod motio, qua aliquid movetur, sit ab alio. Et certe si hoc principium destruitur, consequenter oportet affirmare ex principiis philosophicis, quae fundantur in motu, non posse nos sufficienter demonstrare Deum esse, siquidem philosophi, qui ex natura motus processerunt ad ostendendum dari unum primum motorem, qui sit immutabilis et aeternus, in his solum duobus principiis fundati sunt, quia «omne, quod movetur, ab alio movetur», et «non est dare processum in infinitum in causis moventibus». Si autem id, quod movetur, non est necesse, quod ab alio moveatur, nec etiam est necesse sistere in aliquo, quod sit movens non motum, cum idem possit moveri et movere seipsum.

Constat autem Aristotelem tam hic libro 8. cap. 4.¹⁰ quam in 12. Metaph. textu 35.¹¹ solum per viam motus processisse et per praedicta principia ad ostendendum Deum esse, ut ibi lect. 6.¹² in fine et 1. Contra Gent. cap. 13. advertit D. Thomas, qui etiam late explicat hoc principium loco cit. Contra Gent. et 1. p. q. 2. art. 3. Nec per aliam viam philosophi antiqui processerunt. Plato enim, qui posuit aliquod movens esse, quod se moveret, loquebatur de motu, qui est intelligere, sicut invenitur in Deo, ubi tamen proprie non est motus, sed metaphorice, de quo D. Thomas 7. Phys. lect. 1.¹³ et loco cit. Contra Gent.

Constat autem philosophos sufficienter demonstrasse dari divinitatem et aeternitatem in Deo, ut aperte eos revincit Apostolus ad Rom. 1.,¹⁴ dum inquit: «Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles, quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt». Sentit ergo Apostolus non solum ratione naturali Deum cognosci posse, sed etiam de facto a philosophis esse cognitum. Ergo consequenter tenemur admittere, quod principia, quibus philosophi processerunt, sunt certa et sufficientia ad talem demonstrationem.

Et quia Aristoteles hoc principium inductione ostendit in hoc libro 7. cap. 1.¹⁵ et 8. Phys. cap. 4. et 5.,¹⁶ nos in praesenti illud admittimus et explicamus iuxta universalius fundamentum, quod comprehendit omnem operationem creatam, quae per modum motus agitur. Ubi enim operatio rei differt a substantia et aliquid potentialitatis supponit in subiecto, aliquem modum motus habet, ut dicit S. Thomas in 1. dist. 8. q. 3. art. 1. ad 4.¹⁷ Hoc autem fundamentum est illud supra insinuatum et positum a Philosopho hic cap. 5. textu 40.,¹⁸ quod non potest idem simul esse in actu et in potentia respectu eiusdem, neque idem potest esse dependens a seipso. Unumquodque autem in tantum est movens, in quantum est in actu, et motum, in quantum est in potentia, et similiter in quantum motum dependet a movente; unde non potest esse idem simul movens et motum respectu eiusdem.

Quod vero non sufficiat dicere, quod idem est simul in actu virtualiter et formaliter in potentia, ita quod sufficit habere virtutem motivam et subiectum recipiens motum, constabit manifeste ex solutione ad ultimum, ubi ostendemus, quod nihil sufficit actu movere ex eo praecise, quod in eo est virtus, sed requiritur, quod habeat aliquid de motu in actu, ratione cuius moveat id, quod est in potentia, quia omnis motus est de quodam in quiddam, et tamquam actus entis in potentia, habens scilicet aliquid de actu et transiens ad id, quod est in potentia.

SIC ERGO istud axioma intelligitur cum duplici conditione: Prima per modum negationis, quod nihil a se ipso movetur ut a primo et per se movente et primo et per se moto, ut intelligit S. Thomas 7. Phys. lect. 1.¹⁹ Quod enim movet supponendo illud prius, cuius virtute movet, vel movet ratione partis moventis et partis motae, iam supponit aliud esse movens et aliud motum, non vero idem se movere formaliter loquendo.

Secunda conditio est, quod intelligitur de motu procedente de potentia ad actum, ita quod per id, quod est de actu, reducit id, quod est in potentia. Et ad hoc non sufficit habere actum, qui est virtus ipsa, sed habere virtutem actu motam, ut transeat per actum ad id, quod est de potentia. Sola enim virtus est indifferens et indeterminata de se ad movendum. Per hoc autem, quod habet aliquid de motu in actu, movetur ad id, in quo est in potentia. Habere aliquid de motu in actu non potest a se primo, quia id etiam debet habere per motum et reducendo se de potentia ad actum. Si enim sine motu habet per se primo movere, illud movere non est motus physicus, quia non est exiens de potentia ad actum, sed erit movere independens ab alio reducente de potentia ad actum, quod est esse primum movens. Quodsi in movendo est independens, etiam in essendo, quia operari sequitur esse et esse est propter operari. Et sic si aliquid est per se mobile, quia est natura, et per se primo movens se sine motu ab alio, aperitur via, ut dicatur naturam esse primum movens, et esse deam sine alio principio primo movente, quod his temporibus introducere conatus est impius et damnatae memoriae Iulius Caesar Vaninus in libro de admirandis naturae arcanis.²⁰

Quare recte dixit D. Thomas 7. Phys. lect. 1. in fine²¹ idem esse, quod omne, quod movetur ab aliquo movetur, ac dicere, quod omnis motus debet esse divisibilis, et non potest aliquid se toto esse motum et esse mobile, sed ex parte motus in actu debet procedere ad partem motus in potentia. Quod etiam verificatur in intellectu et voluntate et in omni motu seu operatione procedente de potentia ad actum. Nam intellectus ex cognitione principiorum movetur ad conclusionem et voluntas ex fine ad media, et in actu finis ab intellectu et a Deo, et intellectus in primo actu a Deo. Et sicut non sufficit habere virtutem motivam, ut aliquid dicatur se movere, sed requiritur, quod haec virtus ut mota moveat et ab una parte motus transeat ad aliam, et consequenter non moveat actu, nisi habeat motum in actu, ita non sufficit habere formam, ut dicatur per illam movere seipsum ex parte materiae, quae est in potentia, quia tam forma quam virtus se habent ut principium quo movendi, non ut ipse motor, ut dicit D. Thomas q. 22. de Veritate art. 3.,²² praeter quam quod id, quod movetur motu stricte dicto, non est sola materia, ut probat Philosophus 5. Phys.,²³ sed corpus, ut etiam docet S. Thomas 3. Contra Gent. cap. 23. Nec denique materia est mobilis, sed informabilis a forma in genere causae formalis, non efficientis, quae est movens. Ab²⁴ efficiente autem est mobilis, sed ad generationem substantiae, non motu stricte dicto; alteratio enim praecedens non est in sola materia, sed in corpore.

Ad primum A PRINCIPIO respondetur, quod de motu gravium et levium et reliquis ibi numeratis seq. quaest. latius agemus. Interim dicimus omnes illos per emanationem oriri a natura, cui conveniunt, quod etiam de aqua reducta ad pristinam frigiditatem notat Caietanus 1. p. q. 54. art. 3.²⁵ Emanatio autem respectu naturae, a qua dicitur emanare, non est motus, et consequenter non procedit in ea praedictum axioma, nec enim dicitur per emanationem res se movere. Respectu autem generantis naturam et in natura²⁶ proprias passiones eadem actione et motu, iam in tali emanatione verificatur, quod movetur ab alio natura recipiens passiones aut in illas se de novo reducens, scilicet a generante saltem mediate, ut seq. quaest. latius dicetur. Motus autem cordis, quia vitalis est, non ita facile percipitur, quod a generante sit. Sed tamen quia etiam vita in rebus creatis est accepta et derivata ab alio, non ita vivens movet se, quod non etiam moveatur ab alio in primo motu, quo incipit vita, ut D. Thomas docet 1. p. q. 18. art. 3. et q. 105. art. 4. ad 2. Et ita ille motus est vitalis tamquam initium vitae receptae ab alio, non tamquam consummatio et perfectio vitae. Haec enim operatio viventis est a se movente, quatenus per unam partem iam motam et factam in actu movet alias, et ita ille motus cordis non ordinatur ad quiescendum in aliqua forma, sed ut constituatur in actu ad movendum reliquas partes, quae constitutio a generante debet procedere, cum sit primus motus. In quo etiam assimilatur motus cordis motui caeli, ut docet D. Thomas opusc. 35.,²⁷ quia caelum non movetur ad quiescendum in aliqua forma, sed ut constituatur movens et primum alterans respectu aliorum.

Ad secundum de actibus immanentibus respondetur, quod imprimis in eis agens et recipiens non sunt idem. Nam agit potentia cognoscens simul cum specie, recipit vero sola potentia, non species; et appetitus agit ut motus a cognitione et a Deo, recipit vero sola potentia, qua ratione istae potentiae solent dici passivae.

Secundo dicitur, quod licet non²⁸ repugnat, quod agens et recipiens actionem sint idem, non²⁹ tamen movens et motum, tum quia actio ipsa egreditur ut accidens et consequenter ut inhaerens in aliquo,³⁰ unde si sit actio perficiens ipsum agens tamquam actus ultimus illius, non autem transmutans alia, non repugnat, quod egrediatur ut inhaerens et recepta in ipso agente; tum quia actio non requiritur, quod sit divisibilis et de quodam in quiddam, sed potest esse indivisibilis. At vero motus necessario est divisibilis et secundum partes priores et posteriores procedit, et ita omne, quod movetur secundum partem posteriorem et motam, necessario supponit partem priorem ut moventem, ut fiat transitus de uno ad aliud, et illa pars prior si etiam est mota, etiam est ab alia priori movente, quousque deveniatur ad aliquam, quae vel sit sine motu, vel sit ab alio extrinseco movente. Et sic si vere aliquid movetur, semper ab alio priori movetur, non vero si aliquid agit, debet in alio distincto ponere actionem receptam. Unde aliud est actio, aliud motio, aliud agens et recipiens, aliud movens et motum. Quod movet, reducit de potentia ad actum et procedit de quodam in quiddam, quod agit, praecise dicit elicientiam actionis, et³¹ sic ex praeciso conceptu actionis (remota motione) non requirit distinctum subiectum inhaerentiae actionis.

Ad tertium constat ex dictis, quod emanatio ut emanatio potest recipi in eo, a quo emanat, ut autem est idem cum motu, semper est ab alio, scilicet a generante. Et vide, quae diximus de emanatione q. 12. art. ult.³²

Ad quartum respondetur, quod viventia non se totis nec per se primo se movent, sed mediantibus partibus, quatenus una pars organica movet aliam, ut Philosophus explicat 8. Phys. cap. 4.³³ Nihil ergo, quod per se primo movetur, a se potest moveri, sed ab alio. Et ad replicam dicitur, quod Aristoteles cum dixit nullum continuum seipsum movere, loquitur de continuo homogeneo, quod habet partes omnino similes; sic enim est perfecte continuum, quia perfecte simile. Vivens autem habet partes organicas et heterogeneas, quae licet sint continuae quantum ad quantitatem, sunt tamen dissimiles quantum ad dispositionem et qualitatem, secundum quam movent et moventur. Neque in his partibus moventibus et motis proceditur in infinitum, sed prima pars movens movetur ab alio motu vitali, elicito quidem ab ipso vivente, sed moto a movente extrinseco seu generante, quod potest dare motum vitalem, non quidem consummatum et perfectum, sed inchoantem reliquos, eo quod vita in nobis est participata, et ita non repugnat inchoationem eius esse ab alio. Pars autem ultimo mota non movet seipsam per se primo, sed ab alia parte eiusdem viventis, et sic respectu totius, motus eius vitalis est.

Ad ultimum respondetur non sufficere virtutem, qua aliquid constituitur virtualiter in actu primo³⁴ tamquam principio quo operandi, ut dicatur aliquid movere seipsum, quatenus est in potentia ad actum producendum a tali virtute, quia talis virtus vel producit illum actum ut mota seu mediante motu, vel per simplicem emanationem sine motu. Si operatur ut mota, clarum est, quod non sufficit virtus illa, qua dicitur esse in actu virtualiter, quia licet sit principium movendi ut quo, non tamen est ipsum movens neque constituit aliquid in actu movens, nisi supposito motu, quo tamquam ex priori parte motus transeat ad aliam. Ad hoc autem, ut virtus constituatur mota, oportet, quod vel ille motus habeatur per alium priorem motum, et sic semper, quod movetur, movetur ab alio, vel deveniatur ad unum priorem motum, qui sit ab alio, quod moveat, et non per motum. Si vero illa virtus operetur per simplicem emanationem vel per non motum, hoc ipso non comprehenditur sub isto axiomate: «Quod movetur ab alio movetur», nisi quatenus simplex emanatio est motus generantis, et tunc ab alio movetur, scilicet a generante. Quomodo autem generans dicatur movere genitum, etiamsi non sit illi praesens, vel generatio sit discontinuata, dicemus quaest. seq., agendo³⁵ de motu gravium et levium.