Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Causa efficiens brevissime definita est a Philosopho in hoc 2. libro cap. 3. textu 29.¹ et 1. de Generat. textu 14.:² «Efficiens est id, unde primum principium est mutationis et quietis», quod aliis verbis dici solet: «Est id, unde incipit motus». Et alii extensius: «Est principium extrinsecum per se, a quo primo profluit motus». Per ly „principium” convenit cum reliquis causis et cum privatione. Per ly „extrinsecum” differt a materia et forma et convenit cum privatione et fine. Per ly „per se” differt a privatione, quae solum est principium per accidens. Per ly „profluit” differt a fine, qui solum intentione et metaphora agit, non profluxu et executione.

Ut autem videamus haec omnia includi in definitione Aristotelis tradita, solum oportet eius particulas formaliter et cum praecisione intelligere. Etenim causa materialis et formalis non possunt esse primum principium mutationis, eo quod causant requirendo unionem seu media unione. Quae autem unita causant, supponunt causam priorem unientem atque adeo immutantem, quia omnis unio in aliqua mutatione fundatur, et sic materia et forma non possunt esse primum principium mutationis, siquidem debent esse mutatae, ut causent tamquam coniunctae.

Per hoc autem, quod dicitur „principium”, si praecise intelligatur, distinguitur a fine, quia finis non est pure principium, sed etiam terminus, nec similiter est principium mutationis sub formalitate mutationis, sed intentionis eius, et sic non est principium mutationis ut executae, quae proprie mutatio est; ante executionem enim intenditur mutatio, non est mutatio. Denique, privatio excluditur per illam particulam „primum” et per illam particulam „unde”; licet enim privatio sit principium, non tamen est primum, quia negatio supponit affirmationem et subiectum, in quo est. Unde materia est prior privatione, efficiens autem etiam est prius materia in suo genere in causando, non³ solum quia efficiens per creationem causat materiam, sed etiam quia efficiens per generationem efficit formam, quae causat esse formale in materia et determinat eam. Similiter ly „unde” dicit originem a quo; privatio autem non dicit originem, sed derelictionem termini a quo, neque est aliquid, et sic ab illa non incipit mutatio.

Ex qua explicatione solvuntur plura, quae CONTRA HANC DEFINITIONEM adduci solent.

Primo enim obicitur, quia haec definitio coincidit cum definitione naturae; dicitur enim natura primum principium motus et quietis etc. Ubi ly „primum principium” applicatur non solum efficienti, sed etiam materiae et formae aliisque principiis entis naturalis. In hac autem definitione idem applicatur causae efficienti, cum dicitur „primum principium, unde est mutatio et quies”. Ergo inconvenienter hic vel ibi ponitur ly „primum principium”.

Secundo, quando dicitur primum principium, vel sumitur primum absolute et simpliciter vel in determinato genere. Si primum, non convenit definitio efficienti, sed fini, qui est primus inter omnes causas, vel saltem non omni efficienti, sed tantum primae causae, quia illa est primum principium simpliciter, unde incipit motus, a causa autem secunda non incipit nisi ex subordinatione ad primam. Et dato, quod conveniat etiam causae secundae, non convenit nisi causae principali, quia instrumentum non habet in se principium, unde incipit motus, quia non habet in se virtutem ad effectum principalem, sed accipit a causa superiori.

Et tertio, quia ista definitio non convenit omni causae efficienti. Nam causa creanti non convenit, quae maxime est efficiens, et tamen non est principium mutationis, quia creatio non est mutatio, cum careat subiecto, ut docet S. Thomas 1. p. q. 45. art. 2.

Ad primum respondetur naturam dici primum principium motus, non absolute, sed eius, in quo est; et sic est primum principium intrinsecum. At vero causa efficiens est primum principium etiam extrinsecum mutationis. Unde non coincidit eius definitio cum definitione naturae.

Ad secundum respondetur, quod sumitur ly „primum” respective ad alia genera causarum et respective ad mutationem, ut mutatio est executa, non ut intenta. Et sic primum genus causae in executione est efficiens, quae tamen supponit causam finalem, quae est causa in intentione. Ad id, quod additur de causa prima et secunda, respondetur, quod etiam causa secunda est primum principium motus in genere efficientis, sed non in omni ordine efficientis, id est, si comparatur genus efficientis ad alia genera causarum, primum genus est efficiens, sed tamen intra ipsum efficiens dantur diversi ordines, et causa secunda non est primi ordinis, licet sit primi generis. Similiter dicimus de instrumento, quod est primum principium motus ministerialiter, non principaliter, quod est esse primum secundum quid et reductive, quia sic est causa.

Ad tertium respondetur, quod Philosophus posuit nomen mutationis, quia tantum loquebatur de efficiente supponente materiam; erat enim apud veteres creatio ex nihilo omnino ignota propter illud axioma: Ex nihilo nihil fit. Si tamen extendatur definitio ad causam creantem, oportet etiam extendere nomen mutationis ad mutationem metaphysicam seu ex modo significandi, quae salvatur in hoc praecise, quod fiat transitus de non esse ad esse. Physica autem mutatio est de non esse ad esse in aliquo subiecto. Et haec mutatio negatur creationi, prima vero non negatur, sed asseritur a D. Thoma cit. loco 1. partis.

Circa divisionem causae efficientis: Primo dividitur causa efficiens in causam per se et per accidens, de qua divisione agemus in quaest. de subordinatione causarum, q. 25.⁴ Causa per se dividitur in principalem et instrumentalem, de qua agemus ibidem q. 26.⁵ Principalis causa plures habet divisiones. Dividitur enim in causam primam et secundam, universalem et particularem, essentialiter subordinatam et accidentaliter subordinatam, aequivocam et univocam, totalem et partialem, liberam et necessariam, physicam et moralem. De quibus divisionibus aliqua attingemus in disputationibus de subordinatione causarum, universalis et particularis, primae et secundae. De partiali et totali satis egimus supra⁶ tractando, an possit duplex causa totalis simul concurrere ad eundem effectum. De aequivoca et univoca aliquid attingemus in seq. art., ubi etiam agemus de efficiente ut quod et ut quo. Et non tradimus in praesenti definitiones omnium istarum causarum, quia non possumus illas explicare, nisi tractantur difficultates, quae circa illas versantur.

Advertendum tamen est plures ex istis divisionibus non convenire specialiter causae efficienti. Nam causa per se et per accidens, universalis et particularis, aequivoca et univoca, totalis et partialis etiam in fine et aliis causis possunt inveniri. Proprie autem ad causam efficientem videtur pertinere ratio principalis et instrumentalis, eo quod ad solam efficientem pertinet agere per communicationem virtutis, et ideo potest movere instrumentum. Similiter causa moralis ad efficientem pertinet, et ad illam eam reducit Aristoteles in cap. 3. huius libri⁷ agens de causa efficiente, licet motio metaphorica finis etiam aliquibus moralis videatur, de quo infra q. 13.⁸ Quare D. Thomas in hoc 2. Phys. lect. 5.⁹ omnes divisiones causae efficientis reducit ad quatuor: «Quadruplex», inquit, «est causa efficiens, scilicet perficiens, praeparans, adiuvans et consilians. Perficiens est, quae dat complementum motui seu mutationi, sicut quae introducit formam substantialem in generatione. Praeparans seu disponens est, quae aptat materiam ad ultimum complementum. Adiuvans, quae non operatur ad proprium finem, sed ad finem alterius. Consilians autem in his, quae agunt a proposito, est, quod dat agenti formam, per quam agit; nam agens a proposito agit per scientiam, quam consilians sibi tradit». Haec D. Thomas, ubi etiam explicat causam moralem in consiliante, principalem autem et instrumentalem in reliquis.

SUPPONIMUS formam substantialem requiri ad operandum tamquam radicale principium, ita ut accidens non sit totale principium efficiendi praesertim alias substantiant, licet aliqui oppositum senserint. Est tamen communis sensus Aristotelis, quod forma substantialis sit principium quo generationis substantialis, ut patet 2. de Generat. textu 54. et 55.¹ et ibi D. Thomas lect. 9. in fine.² Expressius tamen id habet Philosophus in 2. de Anima textu 24.,³ ubi inquit, quod «id, quo vivimus et sentimus, bifariam dicitur, et perinde atque id, quo sumus, et id etiam, quo sani sumus atque videmus; quoddam enim scientiam, quoddam animam dicimus, quippe cum utroque scire dicamur». Et subdit, quod «scientia et sanitas forma quaedam et species est et ratio et tamquam actus suscipientis scientiam, anima autem id, quo vivimus et sentimus et intelligimus primo». Ergo secundum Philosophum anima, quae est forma substantialis, primum principium est seu radicale agendi. Et idem docet D. Thomas 1. p. q. 77. art. 1. ad 4. et aliis locis. Et ratio est manifesta, quia forma accidentalis non potest esse primum principium operandi, quia non est prima ratio et principium essendi. Ita enim se habet aliquod in operando, sicut in essendo; operari enim sequitur esse. Sed principium essendi ut quo principale est forma substantialis, ergo etiam est principale principium ut quo operandi.

Nec valet dicere, quod accidens in ratione productivi est nobilius, non in ratione entis. Nam contra est, quia si accidens in ratione productivi principalis et totalis est nobilius substantia, etiam in ratione entis erit, quia principalis ratio producendi est activitas, et haec constat actualitate, actualitas autem est perfectio entis. Ergo si in ratione actualitatis et activitatis est perfectius, in ratione entitatis perfectius est. Alias enim quomodo totam entitatem rei producendae continere posset et dare, si in entitate esset inferior?

QUARE TOTA DIFFICULTAS reducitur ad hoc, an ipsa forma substantialis sicut est principium radicale et primum operandi, ita sit proximum et immediatum, an vero requiratur aliquod accidens superadditum tamquam principium proximum operandi respectu cuiuscumque operationis, etiam substantialis. De quo est praecipue difficultas, quomodo possit accidens attingere substantiam tamquam virtus operativa.

In quo est CELEBRIS CONTROVERSIA inter D. Thomam et Scotum. Nam Scotus in 2. dist. 16. q. 1.⁴ et in 4. dist. 12. q. 3. et 9. Metaph. q. 7. et communiter eius schola et Durandus in 1. dist. 3. 2. pars q. 2. et Valles controversia 3. ad tirones et alii existimant substantiam seipsa esse immediatum principium agendi. At vero D. Thomas oppositum tenet 1. p. q. 54. art. 3. et q. 59. art. 2. et q. 77. art. 1. et q. 115. art. 1. ad 5. et pluribus aliis locis. Et sequuntur communiter thomistae, ut Caietanus locis cit.⁵ et Ferrariensis 4. Contra Gent. cap. 66.⁶ et alii, qui possunt videri in Cursu Carmel. hic in disp. 10. q. 4. § 2. et Suarez disp. 18. Metaph. sect. 2. n. 9.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: De facto substantia operatur medio accidenti tamquam principio proximo et immediato, et de possibili substantia creata non est capax, ut sit immediate principium operandi.

Prima pars deducitur ex experientia, quia videmus multa generari distantibus vel absentibus suis agentibus substantialibus, relicta aliqua virtute seu dispositione accidentali, ut patet, cum sol generat aurum in visceribus terrae, a qua tam longe distat substantia solis, et cum ignis reddit ferrum candens calore suo, a quo exuritur stuppa etiam extincto igne, a quo processit calor, et ex semine deciso ab animali generatur aliud animal, etiam mortuo vel absente illo, a quo decisum est. In his igitur casibus non datur substantia, quae immediate operetur illum effectum. Non substantia distans vel absens, quia haec non est ibi, ubi est actio et effectus. Non substantia illi propinquior, v. g. cum generatur aurum a sole, terra vel lapis, quae illi magis appropinquant, quia est omnino dissimilis ipsi auro, et per accidens est, quod ibi sit terra vel lapis; posset enim esse quodlibet aliud corpus, quod aeque bene produceret illud aurum, si per substantiam tamquam⁷ per rationem et virtutem propriam, quae omnino dissimilis est auro, tamquam per rationem et virtutem propriam, et non per virtutem accidentalem superadditam a coelo debet illud producere. Nec denique ipsa Dei substantia producit istos effectus absente vel distante causa, quia sic tollimus actiones a causis secundis et ad solum Deum reducimus generationes rerum absentium vel distantium, cum tamen videamus, quod aliquis dicitur vere et proprie filius alicuius, licet sit absens vel distans, quando generatur et nascitur. Imo rarissime animal est indistans, quando filius gignitur perfecte.

Nec valet dicere, quod est dispositive ab illa causa distante vel absente, licet non effective. Contra hoc enim est, quia si solum procedit dispositio a tali causa et ipsa dispositio effective non attingit substantiam, quia accidens est, et ab ipsa substantia causae non producitur, quia absens vel non existens est: ergo quantumcumque disponat, tamen iste effectus, qui est substantia, numquam verificari potest, quod sit effectus illius, quia esse effectum est idem, quod procedere, et sic tollimus effectus a causis secundis, licet ponamus dispositiones. Ridiculum autem est recurrere ad naturam universalem, cum in unaquaque natura sit particulare principium motus seu effectus, ut dicit S. Thomas opusc. 35.⁸

Secunda pars conclusionis difficilioris est probationis, duplici tamen discursu probatur a D. Thoma.

PRIMA RATIO est 1. p. q. 54. art. 3. et q. 79. art. 1., quia operatio est actus secundus operantis, sicut esse seu existentia est actus secundus essentiae. Ergo ubi operatio distinguitur ab esse, principium quoque operandi debet distingui a principio essendi. Constat autem, quod in rebus creatis operatio distinguitur ab esse, siquidem operatio debet procedere a substantia existente. Similiter contingit operationes multiplicari et variari non variato esse. Ergo in omni re creata principium proximum operandi distinguitur a substantia, quae est principium essendi.

Primum antecedens constat, quia operatio comparatur ad operantem sicut actus secundus et ultimus ad primum, ergo habet se sicut esse respectu essentiae. Prima vero consequentia probatur, quia omnis potentia distinguitur penes ordinem ad actum proprium et per se specificativum illius, quia actus est, qui distinguit. Ergo cum proprius et per se actus operantis sit operatio et actus essentiae sit existentia, proprium principium operandi erit distinctum a principio per se ipsius esse. Nec obstat, quod etiam accidens habet esse, et sic etiam probaretur de illo, quod primario respicit esse et indiget alio principio proximo ad operandum. Contra enim est, quia accidens non habet per se esse, sed in alio et⁹ supponit aliud prius, scil. substantiam, cui per se convenit esse, et sic non est principium per se essendi nec immediatum. Principium autem per se ipsius esse est substantia, unde haec sola dicitur per se existens.

SED OBICIES contra hanc rationem, quia instatur in multis:

Nam imprimis dici potest, quod esse et operari se habent tamquam actus primarius et secundarius, vel tamquam duo actus inadaequati, operari enim consecutive se habet ad esse, ergo possunt pertinere ad idem principium specificabile.

Secundo instatur in ipsa substantia, quae saltem remote est principium operandi et ordinatur ad operationem. Si autem ratio facta aliquid probat, etiam probat, quod non sit principium remotum, vel non ostendit, quod non sit proximum.

Tertio instatur in ipsa substantia, quatenus est principium passivum recipiens accidentia. Nam etiam principium passivum specificatur ab actu recepto sicut activum ab actu elicito, et tamen potest substantia immediate recipere aliquod accidens, licet potentia recipiens et actus receptus non sint in eodem genere. Ergo similiter poterit esse immediata potentia operationis, licet potentia et actus non sint in eodem genere.

Ultimo instatur quia ipsae potentiae dimanant immediate a substantia, ergo substantia immediate influit in illas; dimanatio enim causalitas et influxus est.

Respondetur ad primam instantiam, quod operatio, licet sit actus secundarius entitative, quia sequitur ad esse, est tamen primarius in specificando aliquod principium, et non substantiam, quia haec non specificatur ab alio extra, cum sit absolute in se et ad se, et sic tota eius specificatio est ante operationem. Ergo praeter substantiam aliud est principium specificabile per se ab operatione, et hoc est accidens. Nisi dicatur, quod operationes nullo modo specificant, sed tantum secundario consequuntur ad specificativum; quod est destruere alterum principium in Philosophia notissimum et a nobis in libris de Anima tractandum, scilicet quod operativa in quantum talia distinguuntur penes operationes, quia essentialiter ordinantur et determinantur diversa operativa per ordinem ad diversas operationes, ad quas per se tendunt. Ergo si substantia seipsa est operativa, seipsa est specificabilis ab operatione, vel si non est specificabilis, non est seipsa operativa.

Ad secundam instantiam dicitur, quod hoc ipso, quod substantia est remotum principium operationis, non potest specificari ab illo, tum quia esse remotum principium est esse principium radicale et virtuale, specificativum autem non specificat nisi formaliter, quia determinat suum specificatum, et species rei non convenit illi radicaliter, sed formaliter. Tum etiam quia principium remotum et radicale stat bene, quod sit indifferens ad plures operationes, quae in illo radicantur, et sic ab illis non specificatur nec determinatur, sed supponit aliud, a quo determinetur et ad quod per se ordinetur, scilicet esse. Et sic bene stat, quod remote, id est radicaliter et indifferenter ordinetur ad operationes, et tamen non specificetur seu¹⁰ determinetur in sua specie ab illis, et sic dari debet aliud principium ab operatione specificandum.

Ad tertiam instantiam dicitur, quod accidentia, licet recipiantur in substantia, non tamen primo et per se specificant eam, quia supponunt ipsam in esse constitutam, ut sustentet accidentia; non perficitur autem ab accidentibus nisi secundum quid. Unde non currit in illis dictum axioma, quod potentia et actus sunt in eodem genere. Non enim intelligitur nisi de actu, ad quem per se ordinatur vel a quo specificatur potentia. Materia¹¹ autem prima immediate recipit formam substantialem, quia immediate ordinatur et specificatur ab ipsa, quia cum ipsa constituit totum compositum in specie. Imo nec verificatur illud axioma¹² in omni specificativo extrinseco. Nam potentia, quae est qualitas, specificatur ab operatione, quae est actio, et generatio, quae est accidens, a termino, qui est substantia. Unde D. Thomas in 1. dist. 7. q. 1. art. 2. ad 2.¹³ docet, quod «non oportet, quod in eodem genere ponantur potentiae et actus, praecipue de potentiis activis». Intelligitur ergo, quod actus et potentia sunt in eodem genere, id est invenitur actus et potentia in eodem genere, sicut dicit Aristoteles 9. Metaph.,¹⁴ quod in omni genere invenitur actus et potentia, ut homo in potentia seu in fieri et in actu, album in potentia et in actu pertinent ad idem genus. Et sic exponit S. Thomas quaest. de Anima art. 12.¹⁵ Vel secundo actus et potentia dicuntur esse in eodem genere reductive solum et secundum proportionem, quia potentia proportionatur actui. Vel tertio sunt in eodem genere, quando ordinantur actus et potentia ad componendum unum per se, ut materia et forma in genere entitativo, species et potentia in genere cognoscibili. Nec nostra probatio in hoc axiomate fundatur, sed in eo, quod potentia specificatur ab operatione, quae est distincta a substantia, et substantia non specificatur ab operatione, sed ordinatur ad esse. Ergo aliquid est potentia, quod non est substantia.

Ad ultimam instantiam dicitur, quod dimanatio est actio, sed eadem cum productione substantiae. Agens enim immediate producit substantiam et mediate passiones eius, quia qui dat formam, dat consequentiam ad formam. Et ita dimanatio est ipsa actio agentis tangens immediate substantiam et mediate passiones, ut dicemus art. ult., et¹⁶ sic profluit ab agente et producente substantiam mediante virtute productiva et effectiva.

SECUNDA RATIO D. Thomae sumitur ex 1. p. q. 77. art. 1. Si forma substantialis est immediatum principium operandi, habens formam semper haberet operationem in actu, sicut habens animam semper est vivens in actu. Sed habens formam non semper est actu operans; aliquando enim quiescit. Ergo ipsa forma substantialis non est potentia operativa.

Prima sequela probatur, quia forma in quantum forma est actus non ordinatus ad alium actum, quia est actus ultimus generationis. Sed in quantum actus, non est principium operans, alias esset operans actu et non potentia, sicut¹⁷ informat actu et non potentia, quamdiu est unita materiae, et non semper ut unita est operans. Ergo ratione alicuius superadditi est operans.

Quodsi dicas bene posse eundem actum esse formam actu informantem et in potentia operantem, ut patet in calore, qui secundum se est actus informans et potentia calefaciens: contra est, quia calor est potentia calefaciens, quia supponit aliud primum et radicale, cuius ipse est instrumentum operandi. Unde si substantia, cuius est instrumentum, non est semper actu operans, neque ipse calor semper actu operabitur. At vero si substantia seipsa esset actus operans, cum non esset operans ut instrumentum alterius prioris operantis, sed seipsa immediate operaretur, cum seipsa sit actus, seipsa semper esset actu operans, sicut semper est actu informans; in eadem enim indivisibili entitate fundaretur tunc operari et informare. Nec¹⁸ esset maior ratio, cur semper informaret, ut est unita materiae, et non semper operaretur habendo applicatam materiam, sed aliquando cessaret, saltem ab extrinseco, et aliquando ab intrinseco, ut cum dormit animal.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur auctoritate D. Thomae, qui in 3. Contra Gent. cap. 69. ait, «quod si formae accidentales, quae sunt in rebus corporalibus, habent proprias actiones, multo magis forma substantialis habebit propriam actionem, per quam similis forma introducatur in generatione». Ergo concedit formae substantiali aliquem influxum et actionem, ut distinguatur ab accidentali. Et in 3. p. q. 77. art. 3. ad 2. inquit, quod «actio formae accidentalis ita dependet ab actione formae substantialis, sicut esse accidentis dependet ab esse substantiae». Et subdit, quod quando accidens separatum operatur, actio et efficientia formae substantialis suppletur a Deo tamquam a primo agente, «a quo dependet omnis actio formae substantialis et accidentalis». Ubi etiam aperte distinguit actionem formae substantialis ab accidentali, quod non verificatur, nisi substantia habeat actionem aliquam proprie et immediate.

RESPONDETUR in utroque loco attribuere D. Thomam actionem substantiae non immediate et proxime, sed radicaliter et mediate, ut seq. art. explicabimus. Unde non negat agere substantiam mediante accidente tamquam virtute, ut in illo loco Contra Gent. cit. inquit dicens, quod «formae accidentales agunt in virtute formae substantialis, et sic producunt effectum similem non sibi tantum, sed ei, in cuius virtute agunt». Ergo intelligit D. Thomas agere substantiam mediante accidentali virtute.

Secundo arguitur ratione fundamentali Scoti, quia substantia est nobilior ipso accidente et est id, in quo assimilatur genitum generanti. Ergo oportet, quod substantia aliquem influxum habeat immediate in ipsam substantiam genitam.

Patet consequentia, quia virtus accidentalis semper manet inferior ad attingendum substantiam et assimilandum illam ipsi generanti, ergo non potest esse tota ratio proxime et immediate generandi illam.

Si dicatur substantiam esse principium radicale et remotum et propinquum quod potest esse imperfectius formae genitae, contra hoc est primo, quia non obstante influxu instrumenti semper ipsi causae principali attribuitur influxus et motus tum in ipsum instrumentum, tum in ipsum effectum. Ergo per hoc quod dicitur accidens instrumentum substantiae, non tollitur, sed adstruitur, quod substantia proxime agat. Nam vel influit vere in tale instrumentum vel non. Si non influit, nec instrumentum redditur maioris virtutis, quam habeat ex se, et sic, cum ex se sit inferius ad substantiam, numquam poterit illam attingere. Si vero influit ipsa substantia in ipsum accidens, utique ille influxus actio quaedam est, et sic a substantia immediate dimanat aliqua actio. Secundo, quia non repugnat aliquam substantiam ita perfectam esse, sicut illud coniunctum ex substantia et accidenti, nec enim hoc infinitam perfectionem postulat. Ergo non est cur substantiae creatae non attribuatur operari immediate per seipsam, nec est aliqua ratio, cur substantiis, quae de facto sunt, id non attribuatur. Tertio, quando passum est distans ab agente, vel virtus, qua operatur, est illud accidens, quod est in passo, vel quod est in agente. Non quod est in passo, tum quia hoc solum dispositive se habet ad formam, non effective; tum quia, cum non possit accidens operari in abstracto ut calor, sed in concreto ut calidum, si calor existens in ligno v. g. produceret ignem in eo, lignum in quantum calidum in se produceret ignem et se corrumperet. Si autem accidens, quod est in agente, producit substantiam, ruit totum fundamentum ad ponendum, quod accidens attingat substantiam, scilicet quia, quando agens est distans, oportet, quod media aliqua virtute a se diffusa operetur, siquidem ipsa virtus non diffusa, sed in agente existens operatur. Quarto, quia calor de se est virtus sufficiens ad producendum similem calorem ut causa principalis, ergo etiam forma substantialis ad producendum similem formam, quia non minus est illi proportionata nec minus activa et in actu quam forma accidentalis respectu similis formae. Denique, quia potentia radicalis, quae est in substantia, non minus specificari debet et ordinari ad operationem, cuius est radix, quam potentia immediata et proxima; radix enim ad fructum se habet ut ad specificativum. Ergo si hoc non obstante substantia potest esse radicale principium, etiam et proximum.

RESPONDETUR ad principalem rationem solutione ibi data.

Ad primam replicam dicemus seq. art. Sufficit nunc advertere, quod accidens existens in ipso agente non est instrumentum motum, sed coniunctum ipsi agenti, quod non est proprie instrumentum, sed virtus ipsius operantis consequens formam substantialem ut radicem, a qua habet totam rationem agendi, ut deducitur ex D. Thoma 1. p. q. 77. art. 1. ad 3. et 4. et q. 115. art. 1. ad 5. Et¹⁹ sic substantia non influit in suammet virtutem ad operandum, quia virtus illa non est effectus eius nec in ea aliquid producit, sed per ipsam tamquam per propriam virtutem influit in effectum. Virtus autem ab agente diffusa et decisa, ipsa diffusione, qua emittitur sufficienter, dicitur mota ab operante; erit enim ab illo ut virtus eius, et sic non indiget influxu seorsum proveniente ab ipsa substantia.

Ad secundam instantiam respondetur illam in multis deficere. V. g. oculus cum specie potest videre colorem, intellectus cum lumine gloriae videre Deum, substantia cum subsistentia superaddita suppositatur, et coniunctum ex istis non est infinitae perfectionis. Ergo poterit dari aliquis oculus ita perfectus, qui sine specie videat, intellectus, qui sine lumine gloriae sit beatus, substantia, quae sine subsistentia superaddita propria vel aliena subsistat. Similiter ergo non poterit substantia sine accidenti operari, licet coniunctum ex substantia et accidente non sit infinitae perfectionis. Et ratio istorum est, quia hoc petit limitatio rei creatae, ut indigeat accidente ad operandum, eo quod ipsa operatio in omni creatura est aliquid accidentale, sicut existentia est²⁰ praedicatum accidentale et contingens, ut ponatur extra causas. Si enim operatio esset ipsa substantia creaturae, operari in actu esset de intrinseca eius ratione, et sic non operaretur praesupponendo totam constitutionem sui et existentiam, sed ipsa operatione constitueretur, si quidem pertineret ad ipsam substantiam rei. Quare ipsa limitatio creaturae, qua²¹ constituitur in sua natura ante operationem, exigit hoc, quod eius operatio accidentalis illi sit, et consequenter, quod etiam potentia proxima elicitiva illius sit accidentalis, ut ostensum est, quia debet specificari ab operatione. Videatur D. Thomas opusc. 69.,²² ubi late ostendit, quomodo nulla creatura potest esse bona et perfecta nisi accidentibus superadditis propter²³ suam limitationem. Perficit autem operatione tamquam non pertinente ad sui constitutionem. Ergo operatio illi est accidentalis, ergo et virtus operativa, quae etiam ad constitutionem non pertinet, specificatur enim ab operatione.

Ad tertiam instantiam respondetur aliquos ita existimare, quod quando ignis v. g. generat ignem tamquam per virtutem a se diffusam, non producit effective ignem a calore existente in passo, sed in igne generante, quia calor in passo solum dispositive se habet respectu ignis geniti. Sed obstat difficultas proposita. Nam si ignis, a quo calor est diffusus, sit distans vel non existens, et animal, a quo decisum est semen, iam sit mortuum, quomodo potest effective procedere ille effectus ab igne illo distante vel non existente, nisi quatenus manet aliqua virtus illius? Haec autem est in aliquo passo. Ergo non potest negari, quod ab illa virtute disponente effective procedat effectus. Quare dicendum est, quod virtus diffusa ab agente, quae actuat et determinat materiam passi ad aliquam formam, est dispositio eius. Sed quia virtus diffusa est etiam virtus agentis, ut docet S. Thomas 1. 2. q. 112. art. 3. ad 3., ideo etiam a tali virtute non repugnat procedere effective effectum sicut ab agente.

Et cum instatur, quod ab ipso ligno recipiente calorem non potest effective produci ignis et se destruere, respondetur, quod, ut dicemus in libris de Generatione,²⁴ dispositio existens in uno subiecto non agit effective in ipsum, sed solum materiam eius disponit formaliter. Sed dispositio existens in una parte agit in partem sibi immediatam, vel in corpore contiguo agit effective in immediatum, quod tangit. Hoc enim modo multiplicatur calor per medium, v. g. per aerem vel lignum, agente una parte in aliam, et non idem in seipsum. Et similiter in generatione animalis prius formatur una pars ab immediato agente, et per illam formantur aliae. Et pars, quae immediate agit in aliam, agit in virtute primi agentis, v. g. ignis, a quo movetur et a quo diffunditur virtus, et quando pars illa sic calefacta pervenit ad summum calorem et convertitur in ignem, et sic effective agit ignem in partem immediatam. Aliquando non ignitur in se propter aliquod impedimentum, et tamen effective operatur usque ad ultimam dispositionem in aliud, ut cum aerem immediatum non accendit, et combustit papyrum vel sulphur distans. Quodsi ignis sufficientem calorem non relinquit, et tamen producitur ignis, id erit, quia suppletur quod deest ab alia causa vel ab agente universali, ut²⁵ a coelo, et ille dicetur producere ignem. Et sic salvatur, quod in instanti generationis, etsi compositum corrumpatur, in quo sunt accidentia, datur virtus, a qua effective procedat generatio, scilicet ab ea, quae est in parte proxima vel contigua vel²⁶ in coelo, quae non desinit esse. Quomodo vero desinentibus dispositionibus antecedentibus ad desitionem compositi corrupti maneat materia eius determinata dispositive ad formam, quae generatur, dicemus libro 1. de Generat.²⁷

Ad quartam instantiam respondetur ex D. Thoma in 2. dist. 1. q. 1. art. 4. ad 5.²⁸ calorem esse proportionatam virtutem, ut immediate agat alium calorem virtute propria, non propter perfectionem in essendo aut causando, sed quia est ex natura sua immediata ratio agendi et immediate specificabilis ab operatione accidentali et eius effectu, quod non convenit substantiae nisi radicaliter et mediate, ut dictum est. Et sic in ente limitato maior dignitas est uno immediate exequi et operari, sed tamquam primum et mediatum seu radicale principium.

Et ex hoc patet solutio ad ultimam instantiam. Radix enim, quae non immediate operatur, non specificatur formaliter ab operato.

Ultimo arguitur: Quia, si substantia indiget accidente ad operandum, sequitur, quod sit operans per accidens, et non per se, quia ex accidente est operativa, et consequenter per accidens, quod opponitur ei, quod per se est operativum. Unde magis erit operativum accidens quam substantia, quia per se, et non per aliud operativum est, et sic neque substantia erit effectus per se substantiae generantis.

RESPONDETUR probare argumentum, quod substantia est per accidens operativa formaliter et proxime, radicaliter autem et primo id habet per se. Et constituitur in ratione radicalis operativi per modum suppositi per formam intrinsecam, in ratione autem operativi proximi vel etiam operantis actu per formam accidentalem, quamquam et hoc ipsum, quod est per accidens, dicitur dupliciter, vel per accidens, id est per aliud, vel per accidens, id est contingenter et secundum quid. Et substantia dicitur operativa per accidens, id est per aliud, non tamen contingenter et secundum quid, quia potentiae operativae illi conveniunt per necessariam connexionem sicut propriae passiones.

Quia dictum est accidens esse virtutem et instrumentum substantiae, quod in virtute substantiae operatur, explicare oportet, quam virtutem accipiat hoc accidens a substantia vel quem influxum, ut in virtute illius dicatur agere.

In hac difficultate P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 2. n. 21. tenet formam substantialem influere per seipsam et simul cum calore v. g. in effectum suum, qui est substantia. Unde videtur partialem aliquem influxum attribuere ipsi formae substantiali, qui coniunctus cum calore tamquam cum instrumento fortificet virtutem accidentis, ut ultra propriam virtutem producat substantiam, quia sola virtus accidentalis non sufficit. Et Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 18. art. 3. eandem opinionem tribuunt thomistis, quatenus dicunt derivari a substantia ad accidentia virtutem quamdam quasi intentionalem, quae re ipsa accidens est, efficacitate vero substantia. Et in hanc sententiam citant D. Thomam 3. p. q. 13. art. 2. et in 4. dist. 1. q. 1. art. 4.¹ et 3. de Potentia art. 7.²

Ceterum oppositum aperte sentit D. Thomas, qui nullam operationem tribuit formae substantiali nisi mediante qualitate, quam dicit esse virtutem agendi, ut videri potest in 1. dist. 3. q. 4. art. 2.,³ ubi inquit, quod «forma substantialis ignis nullam operationem habet, nisi mediantibus qualitatibus activis et passivis, quae sunt quasi virtutes et potentiae ipsius». Et ad secundum inquit, quod «essentia ipsius animae est principium operandi, sed mediante virtute, principium autem essendi est immediate, quia non est accidens». At vero illam virtutem per modum intentionis transeuntis non ponit S. Thomas nisi respectu instrumenti separati, quod ipsa motione principalis agentis applicatur ad agendum, non in ipsa virtute principalis agentis, quae est permanens et completa, ut constat in 3. p. q. 62. art. 4. et q. 78. art. 4. Unde communiter discipuli D. Thomae negant hunc influxum a forma substantiali in accidentalem, sed ipsa virtus accidentalis est id, quo forma substantialis influit, ut docet Caietanus 1. p. q. 54. art. 3. in solutione secundae rationis Scoti,⁴ et Mag. Soto 2. Phys. q. 4. conclus. 2.

RATIO huius sententiae est, quia ille influxus emanans a forma substantiali in accidentalem non potest esse nisi per modum transeuntis, scilicet quamdiu actu operatur. Quando enim non operatur per illam virtutem, non influit actu substantia, quia non operatur actu. Quodsi permanenter substantia influit in ipsum accidens, ergo quando actu operatur, non indiget alio novo influxu, ut per talem virtutem operetur, et hoc est nostrum intentum, quod sufficit illa perpetua coniunctio accidentis ad substantiam, ut sine novo influxu operetur. Si autem est motio actualis et transiens, non potest esse aliqua substantia, quia sic oporteret, quod procederet per aliquam actionem. Et non posset illa substantia, quae dicitur motio, actuare ipsam virtutem accidentalem, alias enim ab ipsa substantia agenti immediate posset etiam actuari sine medio illo influxu, si⁵ influxus ille substantia esset. Si autem est accidentalis ille influxus et motio, non solvuntur difficultates, sed instaurantur, quia istud accidens per modum actualis influxus eandem improportionem habebit ad producendam substantiam, quam ipsa virtus permanens accidentalis et influxus eius. Et iterum iste influxus seu actio non potest esse immediate a substantia nisi per virtutem superadditam, sicut alia quaecumque operatio, ut supra⁶ probatum manet. Denique, superfluit iste influxus, quia virtus permanenter existens in substantia ex ipsa coniunctione permanente illi subordinatur et tamquam aliquid substantiae agit. Ergo non indiget novo influxu, ut subordinetur ipsi substantiae et participet ab ea rationem virtutis, sicut indiget instrumentum separatum, quod non operatur nisi ut motum a principali agente, quia per hanc motionem illi subordinatur et coniungitur, ut dicemus in quaest. de Instrumentis.⁷

Sed obicies primo auctoritatem S. Thomae 3. p. q. 77. art. 3. ad 2., ubi inquit, quod «actio formae accidentalis dependet ab actione formae substantialis, sicut esse accidentis ab esse substantiae. Ergo sentit dari ibi duplicem actionem, sicut datur duplex esse, alioquin si esset tantum una actio, quomodo verificatur, quod dependet ab actione substantiae.

Et confirmatur ex Philosopho 2. de Generat. textu 3.,⁸ ubi reprehendit aliquos, qui dicebant formam substantialem non agere, et dicit ipsos omisisse principalem causam, quae est forma et quidditas, cum attribuerent corporibus potentias atque vires, quibus instrumentaliter generarent. Ergo idem inconveniens sequitur, si formae substantiali non attribuimus alium influxum quam ipsarum virtutum, quae sunt instrumenta.

RESPONDETUR S. Thomam intelligi de dependentia actionis formae accidentalis ab actione formae substantialis tamquam ab actione radicali seu suppositali, quatenus substantia est principium agendi primum et mediatum, accidens autem proximum et immediatum. Et hanc radicalem actionem supplet Deus in accidente separato, quia supplet eius dependentiam a subiecto.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut notat S. Thomas super illum locum,⁹ Philosophus improbat opinionem eorum, qui dicebant materiam primam informatam primis qualitatibus esse principium transmutandi, et omittebant formam substantialem tamquam alterum principium transmutationis. Ex quo non sequitur, quod forma substantialis habeat actualem influxum in ipsa accidentia, sed sufficit, quod radicalem habeat.

Secundo arguitur: Quia virtus accidentalis sola remoto omni influxu substantiae non continet in se totum effectum producendum, qui est substantia, alioquin solum accidens esset totale et integrum principium producendi substantiam. Ergo si substantia non habet alium influxum praeter ipsum influxum virtutis accidentalis, totum, quod fit in substantia, fit in sola virtute accidentis. Nec sufficit dicere, quod virtus ut coniuncta vel subordinata substantiae operatur ultra propriam virtutem, quia illa coniunctio et subordinatio non est aliqua virtus absoluta superaddita, sed aliqua nova relatio vel denominatio inter substantiam et accidens; coniunctio enim relatio est, quod totum nihil activitatis aut virtutis superaddit.

Confirmatur, quia vel accidens se habet ut instrumentum vere et proprie motum a substantia, vel solum similitudinarie, quatenus substantia est radix illius. Si primum, requiritur vera et propria motio seu influxus a substantia in accidens, alias non esset vere et proprie instrumentum. Si secundum, talis radiatio potius est radicatio in esse quam communicatio operandi. Non est enim aliud quam continentia ipsarum passionum seu virtutum in subiecto, a quo emanant et sustentantur. Et sic cum omnes virtutes aeque dimanent a subiecto et aequaliter habeant illud pro radice, sequitur, quod ex attentione ad unam operationem non impediatur alia, siquidem ad hoc non requiritur aliquis influxus substantiae, sed sola radicatio virtutum, haec autem non remittitur ex attentione ad unam magis quam ad aliam.

RESPONDETUR virtutem accidentalem esse totam virtutem producendi tamquam virtus proxima et immediata, dependens tamen a radicali et mediata, quae non habet influxum actualem in ipsam virtutem, sed solum radicalem, alioquin respectu talis influxus non esset radicale principium, sed etiam proximum. Et quando quaeritur, quid sit iste radicalis influxus, respondetur entitative et in re non esse distinctum ab ipso influxu actuali, qui procedit mediante virtute accidentali, sed distingui secundum dependentiam et modum, quatenus procedit ab accidente ut dependente et radicato in ipsa substantia ut in principio primario. Et consequenter etiam operatio ab utroque pendet, sicut etiam concursus simultaneus primae causae entitative non est aliud quam ipsa actio causae secundae ut dependens a prima, ut etiam auctores oppositi fatentur et dicemus q. 25.¹⁰ Similiter ergo influxus substantiae et accidentis est idem entitative, radicaliter a substantia et formaliter ab accidente ut dependente et subordinato illi, eo¹¹ quod substantia est entitas prima et sustentativa accidentis, quod est proprium radicis.

Et quando instatur, quod ista subordinatio non addit nisi quamdam relationem supra ipsum accidens: respondetur non addere relationem tantum praedicamentalem, sed etiam secundum dici, quae est fundamentum relationis praedicamentalis, quae nihil aliud est quam aliquis modus seu perfectio, quam habet accidens ex eo, quod dimanat a substantia. V. g. calor aliquam perfectionem magis participat ex eo, quod est calor animalis, quam ex eo, quod est calor ignis. Et D. Thomas 1. p. q. 78. art. 4. ad 5. inquit, quod «cogitativa habet quamdam eminentiam in homine non per id, quod est proprium sensitivae partis, sed per aliquam affinitatem et propinquitatem ad rationem universalem, secundum quamdam refluentiam. Et ideo non sunt aliae virtutes, sed eadem perfectiones quam in aliis animalibus». Ecce, fatetur D. Thomas unum accidens esse perfectius in uno subiecto quam in alio, ex coniunctione ad tale subiectum, quod utique non dicit solam relationem, sed aliquam modificationem seu perfectionem vel modum perfectionis superadditum, ratione cuius dicitur operari in virtute substantiae ultra propriam virtutem.

Ad confirmationem respondetur virtutem substantiae accidentalem proprie non esse instrumentum, sed ipsam virtutem principalis agentis, quae propter radicationem in ipsa substantia et dependentiam ab illa ut a principio quod operativo dicitur habere modum instrumenti. Et ad id, quod dicitur de attentione ad unam operationem, quod impedit aliam, respondetur hoc non provenire ex influxu actuali substantiae animae in potentias, sed ex limitatione potentiarum, quae in eodem subiecto non possunt simul operari vel plura operari et attendere aeque intense, et praesertim quando indigent tali temperamento vel dispositione organi, quae facilius immutatur et consumitur, si una potentia nimis attendat et laboret, et sic non relinquit alteri dispositiones ad operandum in eadem perfectione, v. g.¹² spiritus vitales aut calorem requisitum.

Ex quibus colliges, qua ratione explicetur, quod forma accidentalis, sive in naturalibus sive in supernaturalibus, sit tota ratio agendi, quia praeter ipsam virtutem accidentalem, qua aliquid constituitur potens operari talem speciem actus, reliquum quod manet, solum est principium radicale operandi et principium quod. Tota ergo ratio operandi ut quo et ut ratio formalis specifica est ipsa virtus, sive innata in naturalibus sive adveniens in supernaturalibus. Quia tota species actus supernaturalis est, ergo et tota virtus specifica et¹³ proxima supernaturalis esse debet, et quidquid naturale est, solum operatur ut radicale principium et elevabile.

Ultimo arguitur, quia generatio est actio distincta ab alteratione, siquidem habet distinctum terminum; v. g. calor est terminus alterationis, et ignis generationis. Ergo non procedit ignis a solo calore, qui producebatur toto tempore antecedente instans generationis, sed alia actio elicitur in illo instanti, quo generatio est, ergo ab alio principio, scilicet a substantia; accidens enim et quidquid accidenti provenit a substantia, est inferius ad producendam substantiam.

Confirmatur: Nam si actio solum procedit formali concursu ab accidente, solum formaliter et actu pendebit ab illo, et non a substantia, et sic substantia actualiter erit in otio, quia actu non pendet ab illa operatio. Et hoc specialem difficultatem habet in actibus vitalibus, qui debent esse a principio intrinseco vitae, quod est substantia ipsa animae, quae si actu non influeret in operationes, nulla esset differentia inter actiones vitales et non vitales; nam etiam principium non vitalium, v. g. calor, radicatur in substantia.

RESPONDETUR generationem esse, ut probabitur in 1. libro de Generat.,¹⁴ licet aliqui putent non esse actionem realiter distinctam ab alteratione, quia terminus eius, scilicet substantia, per necessariam sequelam resultaret posita ultima dispositione, et ita non indiget distincta actione. Quod tamen valde difficile est loquendo de propria resultantia, eo modo quo passiones resultant a natura. Nam vel illa ultima dispositio est in genito, implicat ab illa resultare substantiam genitam, quia tota illa dispositio perit cum corrupto, et sic non magis ex illa resultat substantia genita quam ex ipso corrupto. Si vero est in ipso genito, non resultat substantia ex tali dispositione, licet sit illi annexa, sed potius dispositio resultat ex illa, quia est propria passio seu accidens illius. Sed de his in libris de Generatione.¹⁵ Nunc dicimus admisso, quod generatio sit actio distincta ab alteratione, non procedere a distinctis principiis, sed a substantia mediis accidentibus, quia istae actiones ordinate se habent, et ita ex eisdem principiis procedunt, sed alteratio procedit a calore v. g. ut a principio sibi adaequato, generatio vero ut a principio sibi deservienti ex subordinatione ad substantiam, ex qua habet esse virtus propria substantiae in agendo, licet inferior in essendo, ut S. Thomas dicit 1. p. q. 115. art. 1. ad 5.

Ad confirmationem respondetur operationem actu dependere a substantia mediate, id est mediante virtute accidentali, qua agit in ipsum terminum, non autem oportet, quod dependeat immediate actualiter, sed radicaliter. Nec est ulla ratio, cur ipse terminus seu effectus productus non immediate producatur a substantia et dependeat ab illa, si habet actualem concursum seorsum in ipsam virtutem operantem. Neque hoc est substantiam esse in otio, sed vere operari ut principium quod, non ut quo; operatur enim per suas potentias et virtutes, non sine illis, neque influendo actu ante concursum illarum. Et ad id, quod dicitur de actibus vitalibus, respondetur differentiam inter actus vitales et non vitales non esse, quia in illis actu influat substantia, non in istis, sed quia in illis viventia se movent, et non pure moventur, unde oportet, quod a principio intrinseco procedit actio, non solum ut operante, sed etiam ut se movente, quod non procedit in non viventibus. In utrisque tamen substantia operatur vel movet ut principium radicale et ut quod, non proxime et ut quo.

PERVULGATUM APUD OMNES EST actionem esse causalitatem agentis tamquam medium quoddam influendi in effectum. Nam quod efficiens sola sua entitate non causet nec effectus sola sua entitate procedat, colligitur ex differentia inter causam efficientem et formalem, quia in causa formali effectus non est aliud quam ipsa causa ut communicata seu unita alteri. Unde posita applicatione seu unione non indiget medio causante suum effectum. At vero efficiens habet effectum distinctum a se, quem tangit seu immutat tamquam terminum, qui transit de non esse ad esse. Unde indiget praeter applicationem extra suam entitatem, quo dicatur ista entitas actu immutari vel emanare a se. Sola enim entitas causae non¹ sufficit ad causalitatem in actu, cum aliquando non causet actu et tamen detur entitas causae. Nec ipsa causa est ipsa entitas effectus immutata, quia habet distinctum effectum a se; nec est ipsa actualis immutatio, quia haec transit et entitas permanet, distinguetur ergo immutatio a causa.

Ceterum, quia in actione multa latent et ab ea connotantur, invenitur enim ex parte agentis emanatio, ex parte passi immutatio, ex parte effectus ipsum fieri seu motus, invenitur relatio seu ordo et agentis ad terminum et termini ad agens, RESTAT VIDERE, secundum quam rationem seu formalitatem dicatur actio causalitas agentis, quae denominetur causans.

Nam apud Scotum et eius discipulos distinguitur de actione, ut est speciale praedicamentum, et ut est ratio causandi ipsi agenti comparative ad effectum. Et de prima dicunt, quod consistit in respectu extrinsecus adveniente, de quo diximus in Logica q. 19.,² et hic respectus consistit non in ordine ad effectum productum, sed ad passum seu subiectum; actio enim ut praedicamentum est illa, quae opponitur passioni, et passio pertinet ad subiectum. De secunda vero dicunt, quod formaliter consistit in relatione intrinseca seu praedicamentali resultante ex positione termini et subiectata in agente, fundamentaliter autem consistit in ipso fieri effectus, ut tendit ad factum esse. Ita videri potest P. Fuente 2. Phys. q. 4. art. 2. n. 43. et 44.

Fundamentum est, quia in causa efficiente invenitur ordo ad effectum fundamentaliter, quod est ipsa virtus absoluta, ex qua sequitur fieri et tendentia ad effectum, et sic ipsa causalitas efficientis est aliquid absolutum. Sed talis fluxus seu fieri non facit, quod causa formaliter respiciat effectum, quia fieri non est in causa ad effectum, sed a causa et habet ipsam causam ut terminum a quo, id est principium, a quo manat. Respicientia autem causae ad effectum non comparatur ad causam ut ad principium a quo, sed ut ad subiectum, quod respicit effectum. Ergo non consistit actio formaliter in ipso fluxu et tendentia, sed in ordine et relatione.

Confirmatur, quia actio remoto motu non est nisi relatio causae ad effectum, sed per motum vel per actionem, quatenus involvit motum, non potest constitui causalitas efficientis, ergo constituitur per relationem. Maior est D. Thomae 3. p. q. 41. art. 1. ad 2., ubi inquit, quod «remoto motu actio nihil aliud importat, quam ordinem originis, secundum quod a causa aliqua procedit». Et idem docet q. 45. art. 2. et 3. Minor probatur, tum quia salvatur actio sine motu, ut creatio, tum quia motus solum facit, quod actio respiciat passum, hoc enim transmutatur per motum, non vero quod respiciat effectum; formaliter autem actio debet esse ad effectum.

Alii auctores omissa ista causalitate relativa docent causalitatem efficientis consistere in ipsa actione, ut importat dependentiam seu emanationem a causa, quod est fieri effectus. Ita P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 10. n. 8., Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 7. art. 2. et alii. Et fundatur in hoc, quia hoc fluere seu fieri est medium inter producens et productum, agens et effectum. Est etiam id, quo causa intrinsece attingit effectum, quasi via ad illum. Ergo habet totum, quod requiritur ad causalitatem causae efficientis; causalitas enim est id, quo constituitur agens in actu secundo, et ita debet mediare inter virtutem, quae est actus primus, et effectum.

Alii denique constituunt causalitatem efficientis non in ipsa actione secundum se, sed potius in ipso agere seu exercitio talis actionis, quod nihil est aliud quam ipsum subesse actioni ex parte causae. Ita plures auctores, qui citantur in Cursu Carmel. 2. Phys. disp. 10. quaest. ult. § 2., et Fonseca 5. Metaph. q. 13. sect. 2. et 3. Ratio est, quia causalitas causae est id, quo ultimate dicitur causa operari in actu secundo. Ergo non consistit in sola actione considerata, ut est exercite agens, seu in ipso exercere actionem; ibi enim est ultima ratio agendi, unde si actio separaretur ab omni subiecto, non diceretur aliquid efficere per illam. Ergo sola actio nisi sumatur exercite, non dicit ipsam causalitatem agentis.

PRIMA CONCLUSIO: Actio ut causalitas formalitate causandi non est relatio, sed aliquid absolutum et de praedicamento actionis.

Duas partes habet conclusio. Prima est negativa, quod non est relatio; secunda positiva, quod sit de praedicamento actionis. Et notanter dico esse causalitatem sub formalitate causandi, ut distinguamus a formalitate respiciendi; haec enim in causa relatio est.

PROBATUR ERGO PRIMA PARS, quia si formalitas actionis est relatio, vel est relatio secundum esse et de praedicamento relationis, vel de alio praedicamento tamquam relatio secundum dici. Si hoc secundum, oportet assignare, quodnam sit hoc praedicamentum. Et non invenitur aliud quam praedicamentum actionis, ut in secunda parte conclusionis ostendemus. Si primum, vel illa relatio fundatur in ipsa virtute causae, ut est in actu primo, vel ut est in actu secundo. Prima relatio non constituit causam actu causantem, sed causativam seu potentem causare, unde semper convenit ipsi causae, etiamsi actu non operetur, unde respicit effectum non existentem, sed futurum vel possibilem, quod non stat cum relatione praedicamentali. Secunda vero relatio supponit ipsam operationem seu actum secundum, quia super illam fundatur. Per ipsam autem relationem non accrescit nova ratio actualitatis sive activitatis ad effectum, sed pura respicientia ad illum. Pura autem respicientia non producit nec reddit effectum productum, sed respectum. Ergo tota formalitas causandi erat ante relationem in ipso actu secundo, licet non tota formalitas respiciendi, quia erat tota ratio, qua redditur effectus productus, non³ qua redditur respectus.

Nec obstat, quod aliqui concedunt causalitatem formalem supponere effectum productum, non tamen fundamentalem, quia ratione fundamenti causa est prior effectu, ratione autem relationis est simul cum illo. Sed contra est, quia id, quod supponit effectum productum et non est active producens, id est faciens transire de non esse ad esse et ponens extra causas, sed positum extra causas supponit, et sic pure respicit, non efficit. Formalissima autem ratio causalitatis efficientis est ponere extra causas. Ergo quidquid est praeter ponere extra causas, non pertinet formaliter ad efficientiam, sed ad respicientiam, et sic esse simul cum effectu non est proprium et formale causae, ut causa est, sed ut relativa.

SECUNDA VERO PARS conclusionis probatur, quia illa causalitas, ut ostensum est, non est de praedicamento relationis, neque potest esse de praedicamento quantitatis et qualitatis, loquendo de formali actione, quia quantitas et qualitas sunt termini actionis et motus, ut dicetur in 5. libro.⁴ Ergo erit de praedicamento actionis. Nam de aliis praedicamentis non est dubium. Nam substantia non est actio, sed agens, passio infertur ex actione et supponit illam, nec denominat agens, sed patiens, locus vero et situs et alia praedicamenta nihil habent pertinens ad constituendam efficientiam.

Sed tamen hoc intelligitur de actione creata; nam increata est extra praedicamentum et est ipsa substantia Dei. Similiter non intelligitur de actibus immanentibus, ut puro immanentes, non ut includunt virtualiter actionem transeuntem. Nam ut pure immanentes non sunt de praedicamento actionis, eo quod non important motum, sine quo non datur ordo ad passum, et actio sine ordine ad passum non est praedicamentum actionis, ut statim ex D. Thoma dicemus et amplius q. 14.⁵

SECUNDA CONCLUSIO: Actio non est formaliter causalitas agentis, secundum quod connotat motum seu ordinem ad passum, licet⁶ illum includat, ut est actio praedicamentalis, neque ut dicit fieri ex parte effectus passive acceptum, sed ut dicit actum secundum ipsius agentis, qui est ipsa emanatio seu fieri active, et secundum denominationem ab.

Pro huius intelligentia est advertendum, quod actio dicit ordinem seu connotationem ad effectum, ad passum et ad agens. In effectu importat fieri seu produci, in passo motum seu passionem, in agente actum secundum, id est transitum de otio ad operationem, quam D. Thomas dicit esse mutationem ipsius agentis in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 8.⁷ Et quidem ut denominetur agens, omnes istae connotationes requiruntur. Nihil enim denominatur agens ante terminum seu effectum; si enim agit, aliquid debet agere. Nec denominatur inferens passionem ante ipsam mutationem seu motum, nec denique agit, nisi sit in actu secundo agendi. Sed tamen per se et formaliter actio non constituit causalitatem, nisi ut tenet se ex parte agentis per ordinem ad effectum ut ad terminum, quia oportet, quod denominet agens causare et operari. Quodsi effectus requirat mutationem passi, etiam habebit motum adiunctum. Et hoc praecipue petit actio de praedicamento actionis, quia cum sit illativa passionis, oportet, quod dicat ipsum ab per modum motus. Et ita dicit S. Thomas in 1. dist. 6. q. 4. art. 3. ad 3.,⁸ quod «actio secundum quod est praedicamentum, dicit aliquid fluens ab agente et cum motu, et ideo non est in Deo actio, quae est praedicamentum». Itaque actio praedicamentum non solum dicit respectum ad effectum, sed etiam ad passum; contraponitur enim talis actio passioni. Ut autem est causalitas efficientis praecise, solum respicit effectum, quia solum hoc est causatum; motum vero solum respicit prout effectus mutat passum. Et sic in quantum causalitas solum respicit effectum terminative ut causatum et agens denominative ut causans. An vero etiam inhaesive sit in ipso agente in libro 3.⁹ dicemus.

Ex quo colligitur, quod causalitas agentis formaliter non potest explicari per ipsum fieri effectus, quia tale fieri explicatur passive et supponit facere active, ergo habent se ut causari et causare. Causalitas autem agentis formaliter non est causari nec tenet se ex parte effectus, sed ex parte causae, eo quod non est ipsa dependentia, a quo effectus dependet, sed actus secundus causandi, a quo dependet. Ergo causalitas non debet explicari formaliter per ipsum fieri ex parte effectus, sed active ex parte causae.

Colligitur secundo parum referre, quod actio explicetur per modum formae vel per modum exercitii. Ipsa enim forma actionis est forma exercitii agendi, sed significata in abstracto dicitur actio, in concreto vero dicitur agere seu operari. Idem est autem loqui de forma in concreto et in abstracto quantum ad substantiam, licet significantius significetur hoc exercitium causalitatis per ipsum agere. Et ita dicit D. Thomas in 3. Phys. lect. 4. circa finem,¹⁰ quod «motivum dicitur secundum potentiam, movens autem in ipso agere, in quantum agit actu».

AD FUNDAMENTUM SCOTI respondetur quod fieri seu fluxus, ut tenet se ex parte effectus passive, non constituit formaliter causam, sed ut tenet se ex parte ipsius causae, ut explicatum est. Sic enim est formalis ratio causandi, licet non sit formalis ratio respiciendi, et sic causalitas debet formaliter reperiri inter causam et effectum formalitate causandi, quod fit per ipsam actionem, non formalitate respiciendi, quod fit per ipsam relationem. Et quando dicitur, quod fluxus iste respicit causam ut terminum a quo, non vero per ipsum causa respicit effectum: negatur, quod per ipsum non respiciat effectum, non quidem respicientia purae relationis, sed respicientia causationis. Ita enim est a causa emanative, quod est ad effectum ut ad terminum causatum per talem emanationem. Et sic causare formaliter pertinet ad actionem, respicere formaliter ad relationem, licet id, quod est causare formaliter, sit respicere fundamentaliter. Et quando dicitur, quod fieri non est in causa, sed a causa, et sic non denominat illam intrinsece, respondetur, quod fieri, ut est ex parte effectus, non est in causa, sed in effectu, fieri autem per modum actionis ex parte causae denominative est in agente, quatenus ab eo emanat, sed entitative et inhaesive est in passo vel in effectu iuxta opinionem ponentium actionem in passo; sufficit enim, quod entitas actionis inhaereat in aliquo, non vero quod secundum omnem denominationem inhaereat. Si vero ponatur actio in agente, nulla est difficultas.

Ad confirmationem respondetur, dictum S. Thomae intelligi de causa, quae est in actu ultimo et secundo ad operandum. In tali enim causa remoto motu non datur fluxus aliquis seu actio per modum ultimae actualitatis, quia iam ista supponitur in causa, sed solum remanet ordo originis. Sed si causa non sit secundum se in actu ultimo, non solum indiget relatione, sed etiam actualitate, quae est fundamentum huius relationis, ut dicatur formaliter causare. Cuius ratio est, quia quando dicitur aliquid addere relationem, semper intelligitur de relatione fundata. Fundamentum autem istius relationis est actus secundus, non primus; unde posito actu secundo actio non addit nisi relationem. Quodsi iste actus secundus non possit haberi in causa nisi mediante aliqua mutatione causae, requiretur motus ad illam actionem, non ut causalitas formaliter, sed ut id, sine quo talis causalitas non habetur in tali causa, quae indiget mutatione, ut transeat de actu primo ad secundum.

AD FUNDAMENTUM SECUNDAE SENTENTIAE respondetur, quod ille fluxus seu fieri, ut tenet se ex parte effectus, non est formaliter causalitas, sed praesupponit illam, quia non se habet ut actualitas secunda sumpta active, sed ut effectus consequutus passive.

AD FUNDAMENTUM ULTIMAE SENTENTIAE respondetur, quod ratio actus ultimi operandi convenit tam ipsi agere in exercitio quam ipsi actioni, quia ipsa actio exercitium est agentis, et solum differentia est in modo significandi actionis; actio¹¹ enim significatur ut forma in abstracto ipsius agere ut exercitii in concreto.

Quaedam sunt, quae dimanare dicuntur a sua causa per modum resultantiae, et non per modum actionis, sicut propriae passiones ab essentia, relatio a fundamento, actio ab agente. Et aliqui existimant passiones dimanare ab essentia per veram actionem, et aliquando separatim a productione illius rei, a qua resultant, ut quando aqua calida reducitur in frigiditatem. Quam sententiam tenet P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 3. n. 4.–9. Alii vero praesertim ex thomistis dicunt non intervenire actionem aliquam ortam ab essentia in ipsas passiones, sed ipsa actione generantis immediate terminata ad naturam mediate attingi passiones, ipsa vero actio seipsa egreditur, quia est ipsa egressio effectus ut quo. Ita de passionibus docet Caietanus 1. p. q. 77. art. 6. in solutione ad 3.,¹ Ferrariensis 4. Contra Gent. cap. 65. § Ad difficultatem tactam,² Conradus 1. 2. q. 110. art. 3. in corp. art. § Sed dicitur, Soto in Logica cap. de Proprio, aliique plures apud Cursum Carmel. hic disp. 10. q. 7. § 3. Alii ex schola Scoti existimant passiones, quae identificantur cum substantia, ut potentiae activae et similes, non emanare a substantia, sed fieri ipsa actione generantis. Quae vero distinguuntur a substantia, ut quantitates, relationes extrinsecus advenientes, per veram actionem a substantia emanare. Videri potest apud P. Fuente 2. Phys. q. 4. diffic. 4. art. 4.

RESPONDETUR ERGO dimanationem entitative esse actionem generantis, vel formaliter vel virtualiter. Respectu tamen essentiae, a qua passio dicitur emanare, non est actio, sed connexio passionum cum essentia, quae postulat, ut posita actione generantis ab ipsa etiam attingantur passiones.

Quod ergo emanatio respectu essentiae non sit proprie actio, sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 77. art. 6. ad 3., ubi inquit, quod «emanatio proprii accidentis a subiecto non est per aliquam transmutationem, sed per aliquam naturalem resultantiam». Et idem repetit art. 7. seq. ad 1. Distinguit ergo S. Thomas emanationem ab actione, quae est praedicamentum, quia apud D. Thomam actio, quae est praedicamentum, sine transmutatione et motu non est. Unde idem est negare, quod resultantia illa sit transmutatio, et negare, quod sit actio, quia si esset actio, deberet esse eductiva et unitiva illius accidentis ad subiectum, quod sine transmutatione non fit.

RATIO ET FUNDAMENTUM EST, quia ponere novam actionem distinctam a generatione pro emanatione passionum et superfluum est et impossibile. Superfluum quidem, quia eadem actio, quae dat formam, dat consequentiam ad formam. Actio ergo generantis non sistit in nuda substantia, sed eam producit ornatam accidentibus, a quibus dependet substantia, ut existat et operetur. Pertinet enim ad generantem ponere suum terminum totaliter et absolute in esse et in ea dispositione, qua operari possit, siquidem ad hoc est, ut operetur. Ergo debet illi tribuere illa, sine quibus neque existit neque operatur, qualia sunt accidentia propria.

Et ex hoc ostenditur, quod sit impossibile emanationem esse actionem distinctam a generatione ortam ex ipsa essentia rei genitae: Primo, quia ad elicentiam actionis, quae vera operatio et actio est, requiritur virtus operativa, et non potest immediate a substantia elici, ut art. 2. probatum est. Ergo non potest substantia nuda producere aliquid per veram actionem, alias ruit totum fundamentum ad distinguendum potentias operativas a substantia. Secundo, quia propria passio solet esse principium agendi, ut calor calefaciendi, visus videndi. Si ergo per actionem propriam produceretur a substantia, haberet duplicem actionem cum calefacit, aliam per substantiam³ producentem calorem, aliam per calorem calefacientem. Deinde, ut S. Thomas probat opusc. 48. cap. de Proprio,⁴ si essentia per veram efficientiam produceret passiones, id faceret per actionem eductivam. Creativa enim hic non habet locum, cum producatur accidens dependenter a subiecto, propria autem passio recipitur in toto subiecto, v. g. calor in igne, intellectus in anima. Ergo si ipsa essentia active producit passionem, quam recipit, secundum idem erit activum et passivum, in actu et potentia respectu eiusdem, quod implicat, ut ostendemus in libro 7.,⁵ nisi forte dicatur esse actionem immanentem, qua producitur propria passio. Sed haec neque convenit omni substantiae, sed tantum viventi, neque est productiva termini, qui ulterius sit principium agendi, sicut solent esse propriae passiones. Et quando loquitur de productivo non per propriam actionem elicitam a se sed a generante, quod mediante ipsa substantia reddita in actu attingit passiones.

SED OBICIES: Nam sequitur ex hoc, quod passiones non pendeant ab essentia secundum causalitatem physicam, sed secundum illationem logicam, scilicet secundum connexionem. Consequens est falsum, alias non fluerent physice, nec dependerent passiones ab essentia, sed ipsa essentia esset in otio et quiete, utpote nihil realiter causans, praeterquam quod non est assignabile, quid desit illi emanationi, ut sit vera efficientia, cum sit verus effluxus et originatio unius ab alio cum vera dependentia. Sequela vero probatur, quia si dependet physice et causatur passio ab essentia, in quantum emanat ab illa in aliquo genere causae, nec est aliud quam in genere causae effective; licet enim etiam recipiatur passio in substantia, tamen receptio non est emanatio.

Respondetur emanationem esse veram et physicam causalitatem, non tamen distinctam ab ipsa generatione, quae, ut attingit substantiam, dicitur generatio, ut autem mediante ipsa substantia progreditur ad passiones ratione debiti et connexionis cum illa, dicitur emanatio. Et sic substantia est principium passionum, non ut primo eliciens productionem illarum, sed ut medium et ratio progrediendi actionem ad illas, ita quod generatio non sistat in ipsa, sed mediante ipsa ulterius transeat ad passiones. Et quantum ad hoc est principium ipsius ulterioris transitus, et ratione suae connexionis cum passione iuvat et conducit ad illum progressum actionis. Et sic non est in otio et quiete, sed vere agit actione generationis, non elicita a se, sed terminata ad se et ratione sui ulterioris progrediente. Hoc enim contingit, quando aliquod agens ordinate producit multa, prius attingens unum et mediante illo aliud. Illud enim, quod immediate attingitur, quatenus est ratio profundendi actionem ad terminum secundum, dicitur active se habere, ut dicit D. Thomas opusc. cit.,⁶ sicut clavus infixus trabi, si mediante clavo movetur. Quamvis totus motus effective sit ab homine movente clavum et trabem, tamen clavus etiam se habet active ad motum trabis. Sic subiectum movetur a generatione et est ratio, ut ipsa generatio transeat ad passiones attingendas. Nec potest dici, quod terminus secundarius non attingitur ab actione, alias esset primarius. Contra enim est, quia si nullo modo pertinebit ad ipsam actionem, et sic nec secundarius erit. Et quando dicitur, quamam conditio deficiat, ut emanatio sit vera actio, respondetur, quod respectu generantis nulla deficit, quia vera actio est, respectu vero essentiae deficit, quod sit primum principium, unde incipit motus, cum non ab ipsa incipiat, sed a generante.

SECUNDO OBICIES specialiter de illis passionibus, quae aliquando impediuntur et iterum fluunt, ut cum aqua calida reducitur ad frigiditatem, lapis remoto obstaculo descendit. Tunc enim illa frigiditas est de novo producta et distincta numero ab ea, quae antea corrupta fuit, et ad eam Deus de novo concurrit, cum de novo sit in rerum natura, et in aqua fit novus motus, cum per transmutationem eius a calore in frigus reducatur aqua. Quae transmutatio non fuit in prima generatione, ergo fit illa frigiditas nova actione sicut et novo motu, et non actione generantis, quae iam praeteriit, et generans amplius non influit, ergo per actionem productam ab ipsa substantia.

Confirmatur, quia si passiones seipsis emanant ab essentia, et non in media actione, seipsis sunt ipse effluxus ab essentia, ergo inseparabiles erunt ab essentia, sicut ipse effluxus et actio inseparabilis est, cum tamen constet quantitatem separari a substantia, cuius est proprietas.

Ad hoc argumentum respondebimus infra q. 23.,⁷ agendo de motu gravium et levium, ubi ex mente D. Thomae ostendemus in forma producta per generationem virtualiter manere generationem, sublatoque impedimento explicari in passionem et emanationem, et virtualiter posse esse motum, si removeatur contrarium impediens se, quia⁸ tunc fit emanatio cum mutatione seu remotione contrarii.

Ad confirmationem respondetur proprias passiones, quae non sunt modi, separari posse ab essentia, impedita actione generantis et effluxu emanationis, ne ipsas tangat, vel supplente Deo ipsam sustentationem earum in subiecto; nec enim sunt essentialiter ipsa actio, sed terminus eius, qui⁹ per aliam actionem conservari potest.

NOTA.

De subordinatione causarum tam principalis quam instrumentalis hic agendum erat. Sed quia tractatus iste provectioribus convenientior est quam tironibus, ad ultimum octavi libri¹⁰ reservatur, ubi agitur de comparatione mobilium ad moventia usque ad primum motorem.