Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Violentum generaliter sumptum definiri solet, «quod est a principio extrinseco vim passo non conferente», ut tradit D. Thomas 8. Phys. lect. 7.¹ Et desumitur ex Philosopho 3. Ethic. cap. 1.,² ubi inquit «id esse violentum, cuius principium est extra tale existens, in quo nihil confert operans vel patiens», ubi S. Thomas explicat illam particulam „in quo nihil confert”, scilicet per proprium appetitum, atque ita nihil aliud significat illa particula „vim passo non conferente”, quam non praebente seu habente inclinationem. Potest autem non praebere inclinationem vel positive vel negative: Negative, quia nec resistit nec inclinatur, sed mere negative se habet; positive, quia contrariam habet inclinationem, et sic positive resistit.

Ut autem praedicta definitio recte explicari possit, tres difficultates se offerunt explicandae: Prima circa primam particulam „a principio extrinseco”, an a quocumque principio extrinseco, etiam universalissima causa, qualis est Deus, possit inferri violentia. Secunda circa illam particulam „vim passo non conferente”, an intelligatur de resistentia positiva contraria, an sufficiat negativa. Et si requiratur positiva, an requiratur, quod sit activa, vel sufficiat passiva, et quod sit contra quamlibet inclinationem passi. Tertia, an divisio ista in violentum motum et naturalem ita sit immediata quod non possit dari motus medius, quae dicitur praeternaturalis.

PRIMA DIFFICULTAS.

Circa primam difficultatem duae sunt sententiae extreme contrariae: Prima, quod a quocumque agente, etiam universalissimo, potest inferri violentia in res subiectas, de qua videri potest Mag. Lorca 1. 2. q. 6. art. 4. disp. 4. memb. 2., Medina super illum locum 1. 2. Alii per aliud extremum dicunt, quod nullo modo potest inferri violentia ab universali agente, scilicet Deo, etiamsi ad modum particularis agentis velit agere.

Ceterum SENTENTIA MEDIA nobis eligenda est, scilicet quod Deus in quantum motor universalis, a quo omnis creatura movetur, non potest inferre violentiam, siquidem operatur ut proprium principium et radix cuiuscumque motus. — Si tamen velit Deus operari ut particularis motor, non repugnat, quod inferat violentiam, praesertim cum in aliquibus actionibus Deus intendit illam inferre.

Prima pars traditur expresse a D. Thoma 1. p. q. 105. art. 5. ad 1. et 3. Contra Gent. cap. 100. et q. 6. de Potentia art. 1. ad 19.,³ et sequuntur communiter eius discipuli, ut Ferrariensis loco cit. Contra Gent.,⁴ Conradus 1. 2. q. 6. art. 4. et alii.

RATIO sumitur tum a posteriori, tum a priori. A posteriori, quia videmus plures motus, qui sunt a principio extrinseco universali, non esse violentos, quia a principio universali sunt, sicut in mari fluxus et refluxus non est violentus, licet non sit a principio intrinseco, sed a motu lunae. Et illuminatio solis in aere non est violenta, licet non sit a principio intrinseco. Ergo similiter quicumque motus a Deo in creaturam subiectam non potest illi esse violentus, licet principium sit extrinsecum et passum non habeat inclinationem, sicut in exemplis positis non habet.

A priori autem fundatur amplius haec ratio, quia inter causam superiorem et inferiorem coordinatio ipsa naturalis est, et multo magis inclinatur natura subiecta in motum provenientem a superiori agente quam in proprium motum suum, eo quod magis inclinatur ad conservationem totius quam sui; conservatio enim sui maxime pendet a conservatione totius. Et ita, si inclinatio ad propriam conservationem est naturalis, et non violenta, multo magis erit naturalis inclinatio ad conservationem totius. Conservatio autem totius pendet ex connexione partium inter se, ita quod inferior subiciatur et obediat superiori in quantum superior est, alioquin si exit ab eius ordine, dissolvitur coordinatio inter partes inferiores et superiores. Motus autem, qui est a Deo ut ab agente universali, respicitur a creatura secundum habitudinem partis ad totum, quia Deus ut motor universalis totum comprehendit. Ergo repugnat, quod talis motus in creatura sit violentus, sed maxime naturalis, cum fundetur in illa naturali coordinatione et subordinatione partis ad totum.

Secunda vero pars nostrae sententiae probatur, quia nulla est repugnantia, quod sicut homo proicit lapidem sursum non sublata eius gravitate neque gravitatione, et consequenter motu existente violento, ita Deus similem motum faciat in lapide, ipso actu gravitante, et tunc talis motus erit violentus.

Et confirmatur, quia Deus potest intendere ipsam violentiam in motu, ut patet quando torquet daemones mediante instrumento ignis, aut si immediate per seipsum torqueat daemones, ille autem motus violentus est, quia infert tristitiam et poenam, ergo supponit aliquam repugnantiam ex parte naturae; si enim non repugnaret, non sentiret tristitiam.

Respondent aliqui, quod si Deus moveret lapidem sursum, ille motus non esset violentus, licet esset contrarius motui naturali, quia mobile non resistit Deo moventi. Sicut si in voluntate esset per impossibile duo actus contrarii, neuter esset violentus, sed uterque a principio naturali intrinseco, sic in lapide tunc darentur duo motus contrarii, non tamen daretur violentia.

Sed contra est, quia Deus sic movens lapidem sursum remota gravitatione vult, ut suo motui resistatur, sicut si proiceretur lapis ab homine, quod patet manifeste, quia illa gravitatio non sublata tandem vincet motum proiectionis factae a Deo. Supponimus enim, quod non maiori vi proicit quam homo. Ergo signum est, quod ille motus naturalis gravitandi resistit motui proiectionis sursum, ergo falsum est dicere, quod non invenit resistentiam, quando sic proicitur, et consequenter violentus est ille motus.

Similiter non sufficit dicere, quod poena daemonibus impressa solum habet resistentiam moralem in illis respectu Dei torquentis, respectu vero ignis, qui est instrumentum Dei, habet physicam violentiam, quia spiritus subicitur corpori, quod est contra naturalem inclinationem eius.

Sed contra est, tum quia moralis violentia est tristitia, quae fundatur in aliqua physica contrarietate. Si⁵ enim nihil realiter et physice est illi repugnans, non potest vere tristari, sed phantastice et falso. Tum, quia Deus non solum potest inferre dolorem spiritui, sed etiam corpori sensibili hominis vel bruti. Respectu autem corporis dolor habet violentiam physicam, alias si naturalis esset ille motus, in quantum sensibilis, non causaret dolorem.

Nec obstat dicere, quod illa violentia est in angelo respectu ignis torquentis, non vero respectu Dei, si seipso torqueret. Non, inquam, obstat, tum quia ille ignis non agit virtute propria, sed virtute Dei, ergo ipsi virtuti et motui Dei resistit spiritus; tum etiam, quia potest unus angelus superior violenter detinere inferiorem, sicut dicitur Tobiae 8.,⁶ quod angelus apprehendit daemonium et religavit illud. Ergo potest actio superioris esse violenta respectu inferioris; ergo similiter actio Dei, si ita religaret daemonium per seipsum sicut ille angelus.

Neque est inconveniens, quod Deus concurrat ad motum naturalem lapidis v. g. et efficiat motum contrarium illius. Sicut enim de facto concurrit Deus ad motum hominis proicientis lapidem et ad motum lapidis renitentis, neque in hoc est contrarietas, quia est respectu diversorum principiorum, ita non est contrarietas, quod per seipsum moveat lapidem sursum sicut homo, et concurrat cum lapide ad renitentiam deorsum, sicut cum eadem voluntate concurrit, ut determinate velit unum, et ex vi dictaminis indifferentis et motionis moventis, ut possit oppositum.

SED CONTRA PRIMAM PARTEM conclusionis obicies: Nam omnis violentia fit ab aliqua causa superiori et efficaciori vincente renitentiam alterius. Ergo si propter superioritatem causae universalis ad inferiora non datur violentia, ubicumque fuerit superioritas ad alterum, violentia cessabit, et sic frustra diceret Philosophus 3. Ethic. cap. 1.,⁷ quod violentum est, cum homines ab habentibus potestatem ad aliquid compelluntur. Et certe si aqua patitur violentiam, quando calefit vel quando proicitur sursum, quia talis motus inclinationi eius contrariatur, cur non dicetur eandem pati violentiam a tali motu, etiamsi fiat ab agente universali? Diversitas enim agentis non variat contrarietatem inter motus.

Confirmatur, quia aqua, quando movetur sursum ad replendum vacuum, violenter movetur, siquidem resistit et gravitat aqua, quando sic elevatur, et tamen ille motus est ab inclinatione superiori, scilicet ut succurratur bono totius universi, ergo potest a superiori movente violentari inferior, etiamsi sit propter bonum universale totius.

Respondetur violentiam fieri a superiori, quando est superius in vincendo resistentiam alterius, non autem si sit superius in causando, ita quod inferius dependeat totaliter in agendo a superiori. Tunc enim impressio illa a superiori in inferius numquam potest habere resistentiam in inferiore. Si enim dependet in omni sua actione et modo a superiori, clare constat, quod nullam actionem habere potest resistentiam illi, cum hanc etiam ab illo superiore habere debet, sine quo nullam habet. Et sic constat differentia inter motum proiectionis sursum in lapide factum ab homine et factum a Deo vel⁸ quacumque aliam violentiam factam a superiore potestate, quia respectu hominis habet lapis principium resistendi independenter operando ab illo, non vero respectu Dei, si operetur ut motor universalis, nisi se habet praecise ad modum particularis agentis.

Quodsi petas: Quomodo intelligimus, quando movet Deus lapidem sursum ut particularis motor vel ut universalis? Respondetur id constare praecipue ab effectu, ut si fieret conservando renitentiam lapidis in oppositum; tunc enim ut particularis motor se haberet. Et haec est praecipua regula ad dignoscendum, quando motus Dei est violentus, scilicet si movet conservando renitentiam oppositam, et consequenter non secundum potentiam obedientialem vel universalem,⁹ qua omnia ad nutum obediunt Deo, sed secundum potentiam, quae resistendo vincitur et obedit agenti ex victoria supra ipsam, non ex suprema causalitate in ipsam.

Ad confirmationem aliqui putant, quod aqua, quando ascendit ad supplendum vacuum, violenter ascendit et ad motum aeris, qui sursum attractus secum defert aquam; non enim apparet, a quo alio agente moveatur. Sed hoc est contra doctrinam D. Thomae 1. p. q. 60. art. 5., ubi inquit, quod pars magis naturaliter inclinatur ad conservationem totius quam ad suam. Et ita cum aqua ascendat ad replendum vacuum, quod posito vacuo deordinaretur, ideo naturaliter ascendit sursum, non quatenus corpus grave est, sed quatenus est pars universi, sicut manus naturaliter se opponit ictui capitis, quatenus pars hominis est. Et sicut ab ipso generante movetur per gravitatem ad centrum, ut ibi conservetur secundum particularem convenientiam, ita ab eodem generante movetur sursum mediante inclinatione, quam habet ad conservationem totius, in quantum pars universi est, quae inclinatio imbibitur in ipsa gravitate secundum habitudinem, quam habet ad conservationem totius, non secundum quod respicit modum proprium conservandi se in centro per gravitationem. De quo amplius q. 17. art. 1.

Et si dicas, quod aqua ascendens per fistulam gravitat, quia experientia apparet fistulam aqua ascendente plenam magis ponderare quam vacuum, respondetur, data illa experientia, de qua tamen nobis non multum constat, non gravitare totam aquam, quae intra fistulam ponitur, quia illa, quae ascendit, non gravitat actu, licet¹⁰ retineat vim gravitandi in actu primo, sed illa, quae adhaeret lateribus fistulae madefaciendo ipsam vel per poros intrando, talis aqua, quia non ascendit, gravitat et reddit fistulam magis ponderantem aliqualiter.

SECUNDA DIFFICULTAS.

Circa secundam difficultatem unum est certum et aliud dubium.

CERTUM EST et communiter receptum ad violentum requiri, quod passum non se habeat mere negative, sed positive seu contrarie ad talem motum. Unde D. Thomas 1. 2. q. 6. art. 4. ad 2. dicit, quod «non semper est motus violentus, quando passivum immutatur a suo activo, sed quando hoc fit contra interiorem inclinationem passivi». Requiritur ergo contraria et positiva repugnantia saltem ex parte inclinationis interioris. Et sic videmus, quod illuminatio aeris non est violenta nec receptio gratiae in anima, licet subiectum negative se habeat ad istas formas. Et ratio est, quia quando subiectum solum negative se habet, adveniente forma positiva negatio tollitur, sublata autem illa nihil remanet, quod repugnet positioni formae; ubi autem non est repugnantia, neque est violentia.

DUBIUM AUTEM EST, an ista repugnantia debeat esse ex inclinatione activa vel passiva. Nam P. Vazquez 1. 2. disp. 25. cap. 3., quem plures alii sequuntur, tenet, quod violentum tantum est contra principium activum, non passivum, eo quod in passivo solum invenitur ordo receptionis ad formam, non resistentiae et contrarietatis, sine qua non salvatur violentia.

Ex quo infert principium pure passivum sicut materia prima, non esse proprie naturam, secundum quod naturale opponitur violento; neque enim violentiam pati potest materia, quia omnis violentia fit per impressionem alicuius formae in passo. Vel ergo talem formam recipit materia vel non. Si non recipit, nulla est violentia. Si vero recipit, naturaliter recipit, quia habet naturalem potentiam ad omnes formas. Quodsi materia per impossibile conservaretur a Deo sine omni forma, adhuc non fieret illi violentia, quia solum negative se haberet et in potentia ad omnes formas, sine quibus conservatur non per aliquem positivum impetum, quo tendat ad illas formas, et sic non patitur violentiam, licet extra cursum ordinarium conservetur.

Secundo infert motum coeli esse violentum. Nam quies eius non erit contra naturam; perpetuo enim durabit. Ergo motus eius nunc violentus est, quia opponitur illi quieti. Et cum non fiat a natura coeli efficienter, fiet violenter. Omnis enim motus aut fit natura aut vi, ut docet Aristoteles 4. Phys. textu 67.¹¹ Si ergo non fit a natura coeli, vi fit.

Denique instatur pro ista sententia, quia si ad violentum sufficit principium passivum, idem sufficiet ad naturale, scilicet oppositum eius, quod violenter fit per operationem. Et sic cum naturalis sit aeri potentia ad recipiendam lucem, violenter recipiet tenebras, et coelum violenter recipiet quietem post diem iudicii, quia nunc naturaliter recipit motum, et materia prima violenter carebit forma, quam modo habet, quia habet potentiam naturalem ad habendam illam, et humanitas Christi esset violenter, quia habet naturalem inclinationem ad propriam subsistentiam, et idem est de accidente separato ad suam inhaerentiam.

NIHILMINUS DICENDUM EST, quod etiam in principio passivo salvari potest ratio naturae propter inclinationem ad suum naturalem actum vel ad suam formam, et quod potest pati violentiam non per hoc, quod removeatur ab illo ista forma et succedat alia vel eius opposita, cum utriusque sit capax, sed per hoc, quod removeatur principium passivum a statu sibi connaturali, scilicet a tota collectione formarum vel a tota subiectione ad suum activum.

PRIMA PARS constat ex dictis art. 2., ubi ostendimus ex D. Thoma ad motum naturalem sufficere principium passivum, et ita vocat S. Doctor motum coeli naturalem, quia habet principium passivum ad ipsum inclinans, ut patet in 1. p. q. 70. art. 3. ad 4. et aliis locis ibi cit.

SECUNDA VERO PARS explicatur sic, quia principium passivum dicit potentiam seu capacitatem recipiendi aliquam formam et eius oppositam vel etiam plures formas intra sphaeram suae inclinationis. Unde violentia in eo non potest sumi ex eo, quod removeatur ab una forma et succedat illi alia, cuius est capax, siquidem sub utraque naturaliter manet. Sed si inducatur illi aliqua forma extra totam suam sphaeram vel impediatur subici suo connaturali activo, quando ab illo movetur, tunc violentabitur. Sic enim principium passivum impeditur a suo naturali statu, qui est recipere aliquam formam vel obedire alicui agenti connaturali. V. g. materiae primae non solum est connaturalis ista forma vel illa, sed tota collectio formarum. Unde si poneretur materia absque omni forma vel materia sublunaris indueret formam coeli, diceretur violentiari, quia impediretur eius naturalis status recipiendi formas vel saltem formas corruptibiles, quae sibi sunt connaturales. Similiter in coelo datur naturalis receptio motus ab intelligentia, et si angelus cesset movere, quies succedet sine ulla violentia, sed tamen si stante motione angeli, impediretur coelum illi obedire, haec esset violentia in coelo. Et si materia ultimo disposita ad formam impediretur recipere illam et obedire agenti disponenti stante eius actione, pateretur materia violentiam.

Itaque violentia vel potest esse formalis vel activa. Formalis est, quando removetur passivum a suo connaturali statu passivae inclinationis sive respectu formarum propriarum sive respectu proprii activi. At vero activa violentia fit per motum impedientem activam inclinationem seu motum naturalem, et sic requirit activum principium in patiente violentiam. Et de hac violentia activa loquitur D. Thomas, quando dicit in q. 5. de Potentia art. 5. ad 12.,¹² quod cum in corpore caelesti non sit principium activum ad motum sicut in elementis, non sequitur, quod eius quies sit violenta. Et sic ut quies violenta sit, videtur requirere D. Thomas principium activum resistens illi. Et in 3. Contra Gent. cap. 23. facit similem consequentiam, quod in motu caelesti nihil est violentum, ergo impossibile est, quod principium eius activum sit natura; istae enim consequentiae procedunt de violentia activa. Ceterum si alio modo principium passivum removeatur a suo statu naturali per impedimentum recipiendi formas proprias vel obediendi suo connaturali activo, sic violentiam formalem patietur, licet non activam.¹³

AD ARGUMENTA OPPOSITA respondetur non requiri renitentiam activam ad violentiam formalem, sed sufficere impedimentum inclinationis passivae ad proprias formas vel ad connaturale activum.

Ad id, quod dicitur de materia prima, quod non potest pati violentiam per impressionem alicuius formae, iam dictum est,¹⁴ quomodo potest pati violentiam, si ponatur extra statum naturalem, vel in opinione eorum, qui admittunt materiam posse conservari absque omni forma, vel si forma incorruptibilis materiae sublunari imprimeretur, aut si materia ultimo disposita ad formam impediretur recipere illam. Et quod dicitur, materiam sine omni forma solum se habere negative, respondetur, quod negative se haberet in ratione agendi, sed non negative in ratione inclinationis et appetitus positivi, quo frustraretur in illis casibus materia.

Ad id, quod dicitur de motu coeli et quiete, iam art. 2. ostendimus, quomodo ibi violentia non inveniatur.

Ad exempla ultimo loco allata respondetur, quod non fit violentia materiae, si expellitur una forma et introducitur alia, quia ad utramque habet connaturalem habitudinem. Et similiter se habet aer in admissione lucis et amissione illius; utriusque enim eadem connaturalitate est receptivus, et sic expulsio unius non est violenta, cum recipiat aliud, quod est etiam connaturale. De humanitate Christi dicimus, quod licet careat subsistentia propria, subrogatur tamen divina, quae eminenter continet totam vim et aptitudinem et perfectionem propriae,¹⁵ et sic non violentatur, quia eminentius subsistit in subsistentia illa, et¹⁶ sic est in subsistentia, quae eminenter est sua propria, cum divina eminenter contineat creatam. Quando autem totum, quod est in aliqua forma, suppletur per aliam, nulla fit violentia, si caret propria.

De accidente separato, a quo tollitur modus connaturalis existendi per inhaerentiam, et de modo sacramentali corporis Christi tollente modum connaturalem quantitatis dicimus, quantum est de se pro ea parte, qua impediunt connaturales modos talium rerum, esse similes formis violentiam inducentibus, sed tamen quia hoc fit a Deo auctore supernaturali, cui naturaliter subicitur omnis creatura, ex parte agentis et ex modo agendi non est contra naturam neque est violentum, ut tradit D. Thomas 1. p. q. 105. art. 6. ad 1.

Adhuc tamen inquires: Quando in aliquo subiecto invenitur aliquis motus, qui respectu unius principii est naturalis et respectu alterius violentus, unde adiudicandum est, an simpliciter sit violentus vel naturalis? V. g. generatio et corruptio sunt mutationes naturales ratione materiae, sed tamen corruptio est contra naturam formae. Et dispositiones, quas ignis inducit in aqua, sunt naturales ratione materiae et violentae ratione formae aquae. Et similiter quando animal movetur motu progressivo, elevatio pedis v. g. est violentia respectu ipsius corporis, in quantum corpus grave est, respectu vero naturae animalis, ut animal est, est naturalis. Et similiter voluntas in actibus imperatis potest pati violentiam, ut in intellectu et appetitu sensitivo, quatenus nati sunt moveri a voluntate,¹⁷ licet sint naturales, ut eliciuntur a suis potentiis.

Respondetur, quod licet respectu eiusdem principii repugnet eundem motum esse violentum et naturalem, quia repugnat idem principium esse intrinsecum et extrinsecum, tamen non repugnat eundem motum respectu diversorum principiorum dici violentum et naturalem, aut mixtum ex voluntario et involuntario.

Quando autem quaeritur, unde fiat denominatio, respondetur quod in voluntariis seu moralibus violentum denominatur ab eo, quod est contra voluntatem, licet connaturale sit respectu principii seu potentiae particularis, eo quod voluntas est inclinatio totius suppositi et rapit secum ceteras potentias, quae connaturaliter natae sunt illi obedire, sicut sphaerae inferiores natae sunt moveri a primo mobili. Et ita voluntas non potest pati violentiam in propriis actibus, neque physice, quia ab intrinseco principio sunt, neque moraliter, quia voluntarii sunt hoc ipso, quod ab ipsa procedunt. In actibus autem imperatis et ab alia potentia elicitis pati potest violentiam, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 6. art. 4., quia licet isti actus pro ea parte, qua eliciuntur a propriis potentiis, quae sunt principia intrinseca, violenti non sint, comparative tamen ad voluntatem, a qua illa principia nata sunt moveri, simpliciter dicuntur violenti, quia sunt contra inclinationem totius suppositi, quae est voluntas, a qua simpliciter denominatur suppositum moveri. Et sic intellectus potest pati violentiam comparative ad voluntatem, non physice in se, voluntas autem neutro modo.

Ceterum in naturalibus, quando concurrit principium motus violenti et naturalis, denominatio sumitur ex principio naturae praedominantis. V. g. motus progressivus animalis simpliciter est naturalis, quia est a forma intrinseca animalis, quae praedominatur naturae elementali, siquidem perficit et movet illam et sic elevatio pedis, licet sit violenta corpori elementi, est tamen naturalis animali. Et similiter quando aqua ascendit ad replendum vacuum, simpliciter est motus naturalis, quia oritur ex inclinatione naturali, scilicet ex conservatione totius universi, quae praedominatur inclinationi particulari. Et eadem ratione dispositiones ad generationem et corruptionem simpliciter sunt naturales, quia licet contrarientur ipsi composito, quod corrumpitur et formae illius, tamen pertinent ad conservationem universalem status corporum inferiorum, in quibus, si materia permaneret sub una forma, tolleretur ordo mutationum generabilium et corruptibilium. Et ideo mutationes, quae deserviunt ordini et conservationi huius status, simpliciter dicuntur naturales ratione materiae, licet contrarientur formae particulari, quam corrumpunt.

TERTIA DIFFICULTAS.

Circa tertiam difficultatem aliqui tenent non dari motum medium inter naturalem et violentum, loquendo de motu locali, qui sit praeternaturalis, fundaturque in auctoritate Philosophi 4. Phys. textu 67.¹⁸ dicentis, «quod omnis motus aut fit natura aut vi»; ergo omnis motus, qui non est naturalis, eo quod non est a principio intrinseco, erit violentus.

Et ratio est, qui omnia corpora habent internam propensionem in aliquem definitum et determinatum locum universi, sive gravia sint sive levia, a quo si recedant, patiuntur contra impetum propriae inclinationis, ergo violentantur. Et hic inferunt motum coeli esse violentum, quia coelum inclinatur naturaliter ad quiescendum, si angelus cesset movere, ergo contra illam inclinationem fit, si moveatur. Dicunt tamen, quod si coelum non esset grave et leve, ut putavit Aristoteles (quod tamen ipsi non admittunt) motum fore praeternaturalem. Ita Martinez 2. Phys. cap. 1. q. 2.

Oppositum sentit S. Thomas 1. de Coelo lect. 4.,¹⁹ ubi inquit, «quod circulatio ignis vel aeris, quam ex motu firmamenti dicit Aristoteles provenire 1. Meteorolog.,²⁰ non est ei naturalis, quia non causatur ex principio intrinseco, neque iterum est per violentiam sive contra naturam, sed est quodammodo supra naturam, quia talis motus inest eis ex impressione superioris corporis, cuius motum ignis et aer sequuntur secundum perfectam circulationem, aqua vero secundum circulationem incompletam, scilicet secundum fluxum et refluxum maris». Ita D. Thomas. Qui motus locales sunt, et constat non esse violentos, quia non movent elementa extra proprium locum, sed in suo proprio loco conveniunt. Quodsi a loco suo amoverent, contrariaretur ista circulatio ignis vel aeris motui sursum, quo naturaliter moventur ista elementa, et fluxus maris contrariaretur motui deorsum, quo movetur aqua, quod stare non potest, quia motui sursum solum contrariatur motus deorsum et e contra, quia unum uni est contrarium, ut patet per Philosophum 1. de Coelo, textu 10.²¹ Non ergo circularis motus istis elementis in proprio loco conveniens contrarius est, et consequenter neque violentus; naturaliter autem non est, quia non est a principio intrinseco, et sic est praeternaturalis.

Dices: Ergo quando aliquod corpus, v. g. rota, per impulsum impressum circulariter movetur, etiam ille motus non erit violentus, et sic non habebit contrarium in illa rota, ergo neque a quo corrumpatur, et sic semel impressus circularis motus numquam desinet, nisi ab extrinseco detineatur.

Respondetur, quod est²² praeternaturalis ille motus rotae. Et cum instatur, a quo corrumpatur ille motus, dicimus corrumpi ex defectu causae conservantis, quia ille motus rotae necessario fit per aliquem impulsum, qui est qualitas distincta a gravitate et levitate, ut in 8. libro²³ amplius dicetur. Haec autem qualitas nisi continue imprimatur a motore, evanescit, quia est in subiecto extraneo et solum per modum transeuntis imprimitur, sicut species in aere et motio in instrumento. Est enim impulsus instrumentalis quaedam motio, quia de se ordinatur ad movenda instrumenta exteriora. Unde de se non est permanens, sed desinit ex defectu ipsius, etiamsi non detur aliud contrarium, desinet ille motus rotae, sicut desinet motus circularis coeli et ignis et aeris cessante angelo movere, ut libro 8.²⁴ dicetur.

AD FUNDAMENTA CONTRARIAE SENTENTIAE: Ad locum Aristotelis respondetur ibi sumere violentum non stricte, sed lato modo, ut etiam includit praeternaturale. Cum enim violentum duo includat unum ex parte principii activi, quod sit extra, alterum ex parte passi, quod sit contra eius naturam, quod est violentum stricte dictum, quando utrumque includit, tunc autem late sumitur, quando alterum tantum, videlicet quando accipitur pro motu solum a principio extrinseco, sive passum resistat sive non, et hoc modo includit motum contra et praeter naturam. Et sic verum est, quod omnis motus aut fit vi aut natura, id est a principio intrinseco vel extrinseco, sed non omnis fit contra naturam aut a natura. Et hunc esse legitimum sensum Philosophi constat, quia postquam dixit omnem motum fieri aut natura aut vi, subdit, «quippe cum violentus sit praeter naturam». Intelligit ergo nomine violenti aliquid praeternaturale.

Ad rationem respondetur omnia corpora propendere in locum determinatum, a quo si extrahantur, violentiam patiuntur. Sed tamen dari potest motus, quo neque extrahantur a suo naturali loco neque ad illum tendant, sed quo in loco proprio moveantur a superiori agente, ut de circulatione ignis et fluxu maris dictum est.²⁵ Quod vero dicitur coelum violenter moveri, iam supra reiecimus,²⁶ et est expresse contra Aristotelem 1. de Coelo textu 18.,²⁷ eo quod coelum neque est grave neque leve, cum naturalis eius locus et motus non sit in centro nec a centro, sed circa centrum. Videatur ibi D. Thomas lect. 5.²⁸