Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Sicut articulo praecedenti ad quatuor capita reduximus ea, quae pertinent ad causam materialem, scilicet ad actum primum seu rationem causandi, ad actum secundum seu causalitatem eius, ad conditiones requisitas ad causandum et ad effectus ab illa causatos; ita similiter in praesenti eadem de causa formali explicanda sunt.

Igitur quantum ad primum, forma ex opposito se habet ad materiam, quod, sicut materia est potentia receptiva formae, quae potentia non est superaddita entitati materiae, ita forma est actus, qui dat esse rei, sive substantialis sive accidentalis, quae actualitas non est aliquid superadditum entitati formae, sicut nec potentialitas materiae. Quare ratio seu principium causandi est ipsa actualitas formae per seipsam, ita quod secundum se est actus primus seu principium actuans et dans esse. Iuxta quod dicit D. Thomas 1. p. q. 76. art. 6. et 7., quod «forma per seipsam facit rem esse in actu, cum per essentiam suam sit actus, nec dat esse per aliquod medium». Et in 5. Metaph. lect. 2.¹ inquit, «quod haec est ratio, quare forma est causa, quia perficit rationem quidditatis rei». Igitur ratio causandi in forma est ipsa actualitas, quatenus perfectiva est quidditatis.

CAUSALITAS FORMAE.

Non minus difficultatis habet explicatio causalitatis formae quam materiae, nec minus in ea est CONCERTATIO OPINIONUM.

Certum est autem, quod sicut materia causat per passivum concursum seu receptionem formae, quae etiam ordinatur ad constituendum compositum, ita forma causat per actuationem et informationem materiae, quae ordinatur ad constituendum compositum.

Plerique ergo existimant causalitatem formae non addere aliquid supra entitatem formae, quia seipsam exhibet ad componendum totum et solum addit relationem ad effectum. Quem effectum ponunt esse ipsum compositum, unionem vero solum se habere ut conditionem, qua approximant inter se materia et forma. Ita ex schola Scoti docet Fuente 1. Phys. q. 5. diffic. 1. art. 3. et 2. Phys. q. 3. diffic. 2. art. 1.

Alii negant causalitatem mediam inter causam formalem et materialem praeter connotationem effectus formalis, ut Cabero hic tract. 2. disp. 3. dub. 2. Plerique, qui ponunt unionem esse aliquid medium inter materiam et formam, in ipsa constituunt causalitatem formae, licet difficulter explicetur, quomodo distinguatur a causalitate materiae in ea sententia, quae ponit unam tantum unionem inter materiam et formam. Nam si dicatur esse causalitatem formae ut actuatio et materiae ut receptio, hoc est, quod inquirimus, quid addat receptio et actuatio supra unionem. Tenet tamen eam sententiam P. Suarez disp. 15. Metaph. sect. 6., Araujo 8. Metaph. q. 5. art. 2., Carmelitani hic disp. 9. q. 3. Caietanus autem 1. p. q. 76. art. 1. § In responsione ad sextum² dicit causalitatem formae esse actum secundum, quo redditur actus subiecti, et hoc non est ipsa forma neque ipsum subiectum nec aliquod ens medium, sed subiectum et formam in tali esse indivisa. Quod est explicare causalitatem formae per ipsam unionem, quae non est medium inter formam et materiam, sed ipsa forma ut in aliquo uno concurrens cum materia.

Complicatius videtur explicasse istam causalitatem Martinez 2. Phys. q. 3. per tres conclusiones, quarum prima est, quod causae formalis et materialis est idem influxus, scilicet unio, quod intelligit de influxu in totum. In secunda vero ait, quod influxus materiae est diversus ab actu formae, quia materia patiendo et sustinendo influit, actus autem formae est unio. Et tandem docet, quod influxus materiae est idem cum influxu efficientis. Unde tenetur fateri, quod influxus formae, si est idem cum influxu materiae, sit etiam idem cum influxu efficientis, et influxus efficientis sit idem cum unione. Cum tamen in hoc sit diversa ratio inter formam et materiam, quia materia supponitur efficienti et ab illo patitur. Unde cum passio identificetur cum actione, non mirum, quod causalitas materiae ut passio seu passivus concursus identificetur cum causalitate agentis. At vero forma non patitur ab agente, sed producitur et est terminus eius, quo posito cessat actio. Ergo informatio seu causalitas formae non potest esse idem quod actio, neque ut producens est, sic enim cessat actio posita forma, neque ut passio est, quia forma non patitur ab agente, sed subiectum.

NIHILMINUS DICENDUM EST, quod in forma intrinsece denominante causalitas formalis seu actus secundus non distinguitur ab actu primo, superaddendo aliquid intrinsecum, sed solum penes extrinsecas conditiones, quas connotat et requirit.

CUIUS FUNDAMENTUM EST, quia effectus formalis non distinguitur intrinsece entitative³ ab ipsamet forma ut communicata, non ergo requirit aliquam causalitatem mediam tamquam rationem formalem actuandi et communicandi se; si enim effectus non distinguitur ab ipsa causa, neque indiget medio causante ipsum. Nec per aliquam causalitatem secundam est magis in actu forma quam per seipsam. Sed per seipsam immediate actuat et communicatur, requirit tamen aliquid extrinsecum tamquam applicationem, quod immutat ipsam formam, ut communicetur materiae, sicut unio formaliter fit per ipsam entitatem extremorum immediate, licet requirat immutationem activam vel passivam, ut ipsa extrema coniungantur. Et defectu huius conditionis seu applicationis non semper unio est in actu, nec semper informatio seu causalitas formalis est in actu, quia scilicet remota applicatione seu conditione requisita, ipsa actualitas formae non manet passive communicata, licet habeat in se totam formalitatem causalitatis et actus secundi.

Et hoc magis explicatur ex differentia inter materiam et formam, quia cum materia causet mediante potentia receptiva, potentia autem ista est indifferens et per aliquam mutationem sui debet determinari ad talem vel talem formam vel saltem reduci in actum, ut actu sit recipiens, inde est, quod actualis causalitas materiae non fiat per ipsam solam potentialitatem, sed per aliquid superadditum, quo actualiter materia immutetur ad recipiendum.

In forma autem totum est opposito modo. Causat enim per actualitatem, quae secundum se est determinata ad actuandum, reducit⁴ enim et tollit indifferentiam materiae; et seipsa immediate actuat, quando recipitur et coniungitur materiae; neque indiget nova actualitate superaddita, ut materiam reddat actuatam et compositum constituat. Et sic non oportet, quod in actu secundo constituatur per aliquid superadditum entitative ipsi formae tamquam per rationem formalem causalitatis. Itaque ipsa causalitas formalis est actualis communicatio formae, quae non est aliud quam unio. Iuxta quod dicit S. Thomas q. 3. de Veritate art. 3.,⁵ quod «formatio in formis intrinsecis fit per modum inhaerentiae», id est unionis. Sed tamen in hac unione formalis ratio uniendi non est aliquod medium vel aliquid superadditum formae, sed seipsa est actus secundus uniendi, licet non semper sequatur effectus formalis, quia desunt conditiones extrinsecae, vel agentis applicantis vel materiae applicatae, quae sunt conditiones extrinsecae, quia non magis reducunt in actum potentialitatem aliquam formae, ut dicatur in actu secundo informans, sed solum applicant actualitatem, quam habet forma. Et sic communicatio formalis quasi active semper in actu secundo est ex parte formae sicut et ipsa forma, non tamen semper habet adiunctam passivam communicationem, quia deest materia vel applicatio ad eam.

DICES: Forma per unionem pendet a materia, ergo per ipsam magis est formaliter causata quam causans, siquidem in quantum causans non dependet, et in quantum unita dependet; implicat autem, quod idem formaliter sit ratio, qua fit causans et causatum. Item, compositum est effectus formae, et similiter ipsa materia habet esse a forma; ergo respectu illorum indiget aliqua causalitate media superaddita, quia effectus distincti sunt. Tertio, ipsa forma secundum se solum est actualitas communicabilis, non autem ipsa actualis communicatio, ut patet in accidente separato, quod solum aptitudine est inhaerens, non actu, et anima separata aptitudine est informans, non actu; ergo per actuationem informationem et communicationem ipsa forma reducitur de actu primo ad secundum et de potentia ad actum. Denique, ipsa unio educitur de potentia materiae, neque enim fit per se; ergo non est causalitas formae, sed effectus eius.

Ad primum respondetur formam dependere a materia per unionem, quatenus tenet se ex parte formae et est unio perfectiva, nego; quatenus tenet se ex parte materiae et est unio receptiva, concedo; sed haec unio pertinet ad materiam, et per illam dependet forma. Et quidem P. Suarez disp. illa 15. sect. 6. n. 10. non reputat inconveniens, quod eadem unio sit causalitas materiae ut receptiva et ut est a materia, sit vero causalitas formae, ut est a forma; et sic sub diversis rationibus est causalitas et causata. Sed tamen nos non ponimus unionem mediam per modum vinculi, quae sit a forma et a materia, sed ponimus diversas communicationes in forma et in materia sicut diversas entitates. Et per communicationem formae, ut est ab ipsa forma, non causatur ipsa, sed causat aliquod esse in materia, communicatio autem materiae fit per ipsam potentiam materiae non absolute, sed ut immutatur actu ad recipiendum. Quare unio ex parte rei communicatae et unitae praecise non est dependentia, sed ex parte eius, cui fit communicatio, ita quod⁶ a tali communicatione dependet vel perficitur, ut patet in Verbo unito humanitati, quod non dependet ab humanitate, sed humanitas ab ipso.

Ad secundum dicitur, quod effectus proprius et immediatus formae est ipsa forma communicata, quae est effectus formalis. Et quia hic reddit actuatam materiam et simul cum ipsa compositum constitutum, dicitur materia et compositum effectus formae, qui tamen non requirunt distinctam causalitatem, quia sub eodem effectu formali attinguntur, qui effectus formalis a forma non distinguitur nec distinctam causalitatem requirit.

Ad tertium respondetur, quod forma secundum se est communicabilis in actu primo et ipsa etiam ratio communicandi in actu secundo quantum ad actualitatem intrinsecam, non tamen quantum ad denominationem causandi in actu secundo, quia hoc dependet ab aliquo extrinseco, scilicet a receptione huius communicationis in materia, defectu cuius neque accidens separatum dicitur inhaerere neque anima separata informare, sicut actio ut praecise egrediens ab agente tamquam actualitas secunda non denominat agentem, sed ratione effectus producti. Imo ipse Deus, qui est actualitas pura et actus secundus agendi, non denominatur agens, quousque effectus ad extra sit productus. Sic ergo non mirum, quod ipsa forma secundum se sit actualitas secunda informandi, non tamen denominat, quousque ei materia applicetur et recipiat.

Ad ultimum respondetur, quod unio, si est aliquid medium inter formam et materiam, educitur a materia, sed nos illam sic non ponimus. Et tamen adhuc in illa sententia potest dici, quod educitur tamquam modus causandi simul cum ipsa forma, non ut res, et sic non est aliquid pure causatum, sed ratio causandi.

CONDITIONES FORMAE AD CAUSANDUM.

Conditiones requisitae ad causandum formaliter possunt considerari sicut in materia vel in ordine ad se, et haec est existentia, vel in ordine ad alias causas, ut concursus agentis, approximatio materiae et dispositio eius, vel denique in ordine ad effectum, sicut quod materia sit illi proportionata ad recipiendum effectum formalem, et similia.

Et quantum ad primum, existentia requiritur in forma ad causandum in suo genere et ordine, scilicet ut sit existens per modum principii quo, non ut quod. Sufficit enim, quod forma ad informandum concomitanter et in re habeat existentiam, non autem quod antecedenter, licet sit forma subsistens, quae in se existentiam habet. Reliquae formae solum habent illam in ipso composito, et secundum se solum habent existentiam ut quo et tamquam principium dandi esse. Et hoc solum praerequiritur in prioritate causalitatis suae, scilicet ut praecedat in causando formaliter tamquam principium existendi, non ut existens, sed hoc habet in termino suae causationis, quando⁷ reddit compositum existens et consequenter seipsum. De quo plura diximus supra q. 7. art. 3. et 5.

Quoad secundum, requiritur imprimis approximatio seu instantia materiae erga formam informantem, quia cum debeat esse intima illi, non potest informare rem distantem; et quod distinguatur distantia ab informatione vel receptione materiae, articulo praecedenti probavimus. Requiritur etiam concursus agentis, quatenus vel materiam subicit formae vel formam educit de materia aut movet ad unionem, et consequenter requiritur concursus primi agentis, scilicet Dei, qui non concursu formali, sed effectivo movet formam sicut reliqua agentia.

Quoad tertium, requiritur proportio materiae ad informandum, quia materia improportionata vel non determinata non recipit effectum formalem formae. Ad hoc tamen sufficit dispositio, quae ex parte materiae se tenet, qua posita ipsa forma seipsa dat effectum materiae sic proportionatae et determinatae. Proportio autem intrinseca, ut quod materia et forma sint eiusdem ordinis, ut materia caelestis ad formas caelestes et sublunaris ad inferiores, non pertinet ad conditionem, sed ad intrinsecam rationem istarum causarum, quia⁸ ratio causandi est id, quo causa proportionatur causato.

EFFECTUS FORMAE.

De effectu primario formae non est difficultas, quod sit formalis effectus, qui non est aliud quam ipsamet forma ut communicata. SED DIFFICULTAS EST tum circa ea, quibus forma communicat hunc effectum, tum circa effectum secundarium formae, qui est expulsio alterius. Nam effectus positivi secundarii eodem modo et ordine communicantur a forma sicut primarius, illum enim sequuntur.

Et quantum ad primum, invenimus formam et causare aliquid in materia actuando illam, et causare aliquid in composito constituendo illud. Circa generationem autem nihil causat, sicut causat⁹ materia, quia forma consequitur generationem ut terminus eius, non causat ipsam.

ET MULTI EXISTIMANT formam non habere causalitatem erga materiam, quod sine dubio tenere debent illi, qui affirmant materiam de se naturaliter posse esse sine forma, licet propter successionem generationum non possit esse sine illa. Hoc enim multos sentire refert P. Suarez disp. 15. Metaph. sect. 8. n. 13. Et in specie formam non habere causalitatem erga materiam affirmat Cabero hic tract. 2. disp. 3. dub. 2. et Fuente 2. Phys. q. 3. diffic. 2. Et fundatur tum in eo, quod materia non habet existentiam a forma, sed secundum se, ergo non causatur a forma, sed solum ab agente producente entitatem eius; tum quia forma solum causat ut causa intrinseca, solum autem est intrinseca composito, non autem materiae, ergo proprie solum causat compositum; tum denique, quia esse formae est dare aliquod esse formale et specificum, hoc autem directe solum convenit composito, ergo solum compositum proprie causatur a forma.

CETERUM EXPRESSA D. THOMAE SENTENTIA EST formam exercere causalitatem aliquam in materiam actuando illam et communicando esse, licet non causando eius entitatem, ut potentialis est, sed ut determinata et actuata et dependens in esse ab ipsa forma in ipso composito.

Et ita in opusc. 31. § Viso autem, quod sunt¹⁰ inquit, D. Thomas, quod «materia est causa formae, in quantum forma non est nisi in materia, et forma est causa materiae, in quantum materia non habet esse in actu nisi per formam, materia enim et forma dicuntur relative ad invicem, ut dicitur in 2. Phys., dicuntur etiam relative ad compositum sicut pars ad totum». Ubi manifeste distinguit D. Thomas causalitatem formae in materiam et in compositum, quia materia non habet esse nisi per formam. Quod etiam asserit in 8. Metaph. lect. 4.¹¹ et opusc. 15. cap. 8.,¹² dum inquit, quod «materia secundum se considerata caret forma, per quam participat esse in actu secundum proprium modum». Et similiter docet D. Thomas, quod materia per formam determinatur et perficitur eiusque indifferentia tollitur et ad speciem aliquam reducitur, ut patet in 1. p. q. 7. art. 1. et 1. Metaph. lect. 12. in fine,¹³ ubi inquit, quod «materia cum sit infinitarum formarum, determinatur per formam et per eam consequitur aliquam speciem».

Ex quibus constat, quod entitas materiae et considerari potest ut potentialis est et privata formis indifferensque ad illas, et sic nullo modo causari potest a forma, quae solum dat determinationem ad esse et tollit privationem, non autem entitatem causat sub indifferentia et potentialitate et privatione sui. Et potest considerari ut existens, determinata et actuata in rerum natura et sublata potentialitate et indifferentia tum ad essendum tum ad causandum determinatum compositum. Et quantum ad hoc materia physice dependet a forma, quia non potest tolli eius indifferentia nisi per formam. Ea autem non sublata materia non potest causare aliquod compositum determinatum, dependet ergo a forma in causando compositum. Dependet etiam in existendo, quatenus non existit materia sub indifferentia et privatione, sed ut reducta ad aliquem actum substantialem, per quem participat esse substantiale, et consequenter esse simpliciter, quod non supponit aliud prius, alias accidentale esset. Dependet ergo a forma materia in existendo simpliciter et substantialiter quantum ad esse determinatum, sicut subiectum dependet a forma accidentali in essendo secundum quid, v. g. ut sit album vel calidum etc.

UNDE PATET AD OPPOSITA FUNDAMENTA. Negamus enim materiam secundum se habere existentiam independenter a forma, ut supra q. 3. et 7. late tractatum est. Et dato, quod haberet aliquam existentiam, illa tamen est imperfecta et insufficiens ad existendum simpliciter sine forma, sicut accidens sine subiecto. Similiter licet forma sit causa intrinseca composito et illi praebeat speciem et existentiam, tamen hoc non potest facere in composito nisi tollendo indifferentiam materiae tamquam causa extrinseca potentiae et entitati illius, sed intrinseca effectui formali, qui est communicatio sui; per se enim actuat et tollit indifferentiam, non alia¹⁴ entitate quam sua ut communicata, qua indifferentia sublata resultat totum, in quo intrinsece includuntur materia et forma in eoque existunt.

Circa effectum secundarium formae sunt, qui existimant formam introductam in subiecto expellere aliam effective ut instrumentum agentis, sicut unum corpus expellit alterum a loco. Alii vero contra, non posse expellere effective, quia deberent se mutuo tangere, ut expellerent. Si autem se tangunt, simul sunt in eodem subiecto. Quodsi non ita fit expulsio, oportet explicare, quomodo unio unius formae causet expulsionem alterius. Alii dicunt hanc expulsionem fieri defectu causae conservantis, quia statuit Deus ad positionem unius formae non concurrere ad conservandum aliam.

Ceterum hoc ultimum effugium non explicat naturas rerum; illa enim non-conservatio vel est debita naturae talis formae sic introductae vel non. Si non, ergo pro libito Deus tollet illam a subiecto, et sic potius desinit annihilatione, id est suspensione concursus quam corruptione. Si primum, restat ostendere, quid sit illud, ratione cuius una forma aversatur consortium alterius, ut postulet non-conservationem illius. Ille autem modus expellendi effective nullo modo debet admitti, in quo contingit multos falli illa similitudine corporis expellentis aliud a loco, quod non potest dici de forma, tum quia forma non agit effective in materiam, quia ipsa est terminus efficientis et moventis materiam, non vero agens in materiam, sed actuans. Et sicut non actuat effective, ita neque expellit oppositam effective, quia actuando expellit. Si autem effective expelleret, deberet producere aliquid per talem efficientiam, et de illo sic producto esset eadem difficultas, an expelleret effective vel formaliter. Nam si formaliter, idem diceretur de prima forma. Si effective, ergo producendo aliud, et reddit processum in infinitum, praeterquam quod unum corpus expellens aliud a loco imprimit illi impulsum seu motum, quo removetur ab uno loco et ponit in alio. Forma autem producta non potest aliquid imprimere in forma, quae expellitur, quia illa desinit esse; ergo non expellit effective.

Quare expulsio unius formae ab alia reducitur ad oppositionem, quam habet una forma ad aliam, quae oppositio fit per privationem adiunctam, quam una forma habet respectu alterius, non per efficientiam. Quod colligitur ex D. Thoma 11. Metaph. lect. 12.,¹⁵ ubi inquit: «Forma secundum quod in se consideratur, constituit speciem in genere substantiae, secundum autem quod una forma habet sibi inditam privationem alterius formae, diversae formae sunt contrariarum differentiarum principia; nam privatio quodammodo contrarium est. Et per hunc modum opponuntur animatum et inanimatum, rationale et irrationale et alia huiusmodi». Ita Divus Thomas. Quare non est necesse, quod una forma respectu alterius habeat expulsionem effectivam, sed privativam, quae privatio fundatur in una forma respectu alterius hoc ipso, quod limitata et determinata est, non solum in se, sed etiam in ordine ad alteram. Quod tamen non eodem modo contingit in omnibus formis.

Nam aliquae consistunt in indivisibili, ita quod aliquo addito vel subtracto solvitur eius species, sicut numerus, figura, formae substantiales, quia cum substantiales sint, dant primum et essentiale esse, unde habent negationem alterius primi esse. Et tales formae habent essentialiter sibi annexam privationem alterius, neque est separabilis ab illa, licet sit effectus secundarius, quia fundatur in ipsa indivisibili ratione specifica.

Aliae vero formae sunt non consistentes in indivisibili, sed habentes aliquam latitudinem, quia possunt crescere magis et minus et tales non fundant immediate privationem, sed contrarietatem, et quando forma perfecte sibi subicit subiectum, tunc expellit aliam propter contrarietatem perfectam, alias vero potest privatio separari a forma, ut¹⁶ in qualitatibus remissis, quae simul esse possunt in subiecto. Posita vero privatione non est necesse, quod una forma tangat aliam, ut expellat illam et simul sint, sed potius quod privet subiectum illa et simul non sint, atque ita instans unius sit desitio alterius.

EX DICTIS COLLIGES: Deum non posse concursu materiali aut formali aliquid causare. Et de materiali constat, quia fit mediante receptione seu mutatione, quae potentialitatem supponit, Deus autem est actus purus. Concursus autem formalis vel est formae constituentis seu actuantis materiam, ut resultet totum, vel solum terminantis, non ut aliquod totum resultet, sed ut pure aliquid perficiatur vel trahatur ad esse alterius. Primo modo repugnat Deo causalitas formalis, quia est primum ens, unde non potest dari aliquid ipso tamquam parte constitutum, quia omne totum est maius sua parte, nihil autem est maius Deo; ergo non potest esse forma informans, quia est pars alicuius totius. Et specialiter forma informans est forma participata ab aliquo agente, quod Deo repugnat, ut tradit S. Thomas 1. p. q. 3. art. 8. Secundo vero modo non repugnat Deum seipso terminare formaliter, sicut personalitate terminat humanitatem, et essentia sua supplet vicem speciei in beatis, quia species de se non constituit aliquam tertiam naturam cum intellectu, sed pure perficit ipsum in esse intelligibili. Et sic dicit Divus Thomas 3. Contra Gent. cap. 51., «quod species intelligibilis unita intellectui non constituit aliquam naturam, sed perficit ipsum ad intelligendum, quod perfectioni divinae essentiae non repugnat». Ex quo datur intelligi, quod illa solum informatio repugnat divinae essentiae, quae non pure perficit, sed etiam informando¹⁷ perficitur, sicut quae constituit aliquam tertiam naturam.