Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Tres sunt difficultates breviter tractandae: Prima, an detur impulsus movens proiectum et quod sit; secunda, quomodo corrumpatur talis impulsus; tertia, quomodo fiat motus reflexus, quando resilit proiectum.

PRIMA DIFFICULTAS.

Circa primum MULTI EX ANTIQUIS dixerunt motum proiectorum esse aerem a tergo impellentem rem proiectam, qui eandem difficultatem patiuntur in assignando, qua vi aer moveatur, ut Aristoteles advertit in hoc libro cap. 10.¹ Negavit autem dari qualitatem impulsivam Pereira libro 14. Phys. cap. 5. propter difficultates, quae in ea asserenda inveniuntur, et auctoritates quasdam Aristotelis, quae videntur aeri attribuere motum proiectorum.

Difficultates sunt, quia non apparet, quae sit ista qualitas et cuius speciei, cum modo habeat vim levitatis tendendo sursum, modo gravitatis deorsum, modo nullius tendendo ad partes circumstantes. Quomodo autem potest una qualitas tot motuum diversitates causare? Secundo est difficultas, quomodo corrumpatur ista qualitas, cum non assignetur ei contrarium, a quo destruatur.

Auctoritates autem Philosophi sunt in 4. Phys. textu 68.,² ubi dicit proiecta non posse moveri per vacuum, quia non est aer, a quo deferantur. Item in hoc libro 8. textu 82.³ dicit moveri proiecta, quatenus pars aeris movet vicinam et illa aliam, quousque perveniat ad proiectum illudque deferat. Et in 3. de Caelo textu 28.⁴ dicit, quod motus violentus utitur aere ut instrumento; quodsi aer non esset, motus violentus non esset. Et denique aliis multis locis attribuit aeri motum proiectorum, non impulsui impresso rei proiectae, ut libro de Insomniis cap. 2.⁵ et in Problematibus sect. 11. probl. 6.⁶ et aliis locis.

Denique S. Thomas 3. de Caelo lect. 7.⁷ dicit «non esse intelligendum, quod virtus motoris imprimat lapidi in motu violento aliquam virtutem, per quam moveatur, sicut virtus generantis imprimit genito formam, quam consequitur motus naturalis».

NIHILOMINUS qualitas seu vis ista impulsiva negari non potest absolute loquendo, sive recipiatur in aere movente sive in ipso proiecto. Aer enim concitatus et impulsus aliqua vi impressa indiget, ut concitetur; ergo eadem difficultas est in hac sententia circa qualitatem istam impressam aeri vel impressam proiecto. Et Aristoteles aperte talem vim fatetur in ipso loco cit. huius libri 8. textu 82.,⁸ dum dicit, tunc cessare motum proiectorum, cum vis movendi minor imprimitur.

Et in sententia D. Thomae negari non potest virtus ista impulsiva non per modum permanentis impressa, sed per modum transeuntis, ut loquitur in quaest. de Anima art. 11. ad 2.⁹ «Virtus», inquit, «quae est in semine a patre, est virtus permanens ab intrinsce, non fluens ab extrinseco sicut virtus moventis, quae est in proiecto». Et q. 3. de Potentia art. 11. ad 5.¹⁰ dicit, «quod instrumentum intelligitur moveri a principali agente, quamdiu retinet virtutem a principali agente impressam; unde sagitta tamdiu movetur a proiciente, quamdiu manet vis impulsus proicientis». Itaque a proiciente procedere vim aliquam efficientem istum motum in rebus proiectis, sive illis immediate imprimatur sive mediante aere, nec in sententia Aristotelis nec D. Thomae negari potest, cum Aristoteles loco cit.¹¹ dixerit «id, quod primum movet, efficere, ut aer aut aqua aut eiusmodi aliquid, quod moveri movereque aptum sit, possit movere».

ET RATIO est manifesta, cum effectus ille, scilicet motus localis rei proiectae, ab aliqua vi provenire debet, non a sola virtute, quae inhaeret proicienti, quia haec distat a proiecto nec potest operari in distans nulla virtute communicata illi, in quo effectum operatur; alias illa virtus posset agere in distans sine communicatione virtutis, possit in quamcumque distantiam movere. Requiritur ergo virtus aliqua extra proicientem emissa, ut operetur, sicut etiam securi communicatur aliqua vis, ut scindat tali vel tali modo, quam ex se non habet et ab artificis motu participat.

An vero ista virtus seu impulsus recipiatur in ipsa re proiecta, an in aere deferente, non tanti momenti quaestio est. Videtur autem in utroque recipi. Nam verba citata D. Thomae in ipsa sagitta impulsum recipi significant. Et in 3. de Caelo lect. 7.¹² dicit, «quod aer susceptibilior est huius impressionis quam lapis», quod est utrique eam attribuere. Et quidem multum iuvari ab aere concitato, tum ut feratur res proiecta, tum ne cadat, ipse Aristoteles docet 4. Phys. textu 68.,¹³ licet ex aliorum sententia videatur loqui; refert enim quod alii id dicunt. Et loco cit. ex 3. de Caelo docet ipse¹⁴ et D. Thomas,¹⁵ «quod aer est instrumentum motus violenti». Videtur etiam illa experientia iuvari, ut advertit S. Thomas 2. de Caelo lect. 8.,¹⁶ quia res impulsa non tanto impetu fertur in principio, nec ita ferit rem propinquam sicut aliquantulum distantem, quia aer non ita concitat plures partes in initio impulsus sicut paulo post. Ceterum non soli aeri imprimitur iste impulsus, quasi requiratur ad motum violentum proiecti, quod ab extrinseco impellente, qualis est aer, moveatur. Restat enim eadem difficultas de aere distante, qui est deferens proiectum distans et etiam violenter movetur, a quo alio extrinseco moveatur, cum longe distet a proiciente. Nec apparet, quomodo solus aer possit esse causa motus vehementissimi, ut globi emissi a bombarda, aut cum rota vehementissime concitatur, cur etiam res dura et solida, ut lapis, vehementius feratur ab impulsu, languidius vero pluma aut res alia mollis. Cum tamen si a solo vento fertur, e converso deberet esse.¹⁷ Signum ergo est impulsum non in solo aere recipi quasi ventum, ut ferat rem proiectam.

Ad primum FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur multas alias qualitates esse motivas praeter levitatem et gravitatem, ut magnes movet ad se ferrum, electrum paleas et alia similia. Cur ergo negemus dari impulsum, qui sit virtus ab animali impressa quasi instrumentum eius? Et ideo potest habere tam diversos motus, sicut ipsa virtus animalis, cuius vices gerit, ut participatio eius, quamvis etiam facta aliqua compressione vel dispositione corporum, possit ex motu naturali aliquis impulsus seu motus resultare contra propriam inclinationem, quod communiter accidit propter aliquod impedimentum obliquum motum naturalem vel propter vacuum, ne detur.

Ad quam vero speciem pertineat impulsus? Aliqui, ut Mag. Soto hic 8. Phys. q. 3. concl. 2. reducunt illum ad primam speciem, quia suscipit magis et minus et habere potest contrarium. Alii reducunt illum ad secundam speciem, quia est virtus instrumentalis participata a potentia motiva; reducit autem D. Thomas instrumentalem vim ad speciem potentiae, cui deservit, 3. p. q. 63. art. 2. In his autem, quae reductive solum spectant ad aliquam speciem, non repugnat deficere ab aliqua eius perfectione vel conditione; ideo enim reductive solum pertinet, quia non perfecte, et ita potest suscipere magis et minus talis virtus instrumentalis, licet non ipsa potentia, cui ministrat. Et ita hoc est probabile.

Quodsi dicas: Ergo in impulsu datur motus alterationis, quia productivus est qualitatis, respondetur proprie non esse alterationem, quia alteratio non est ad qualitatem instrumentalem et per modum motionis deservientem, sed ad qualitatem disponentem materiam vel terminantem motum per modum passionis vel passibilis qualitatis, ut Philosophus probat libro 7. cap. 3.¹⁸

Ad secundam difficultatem statim respondebimus, quomodo corrumpatur impulsus.

Ad auctoritates Philosophi respondetur ipsum non negare impulsum, quem aperte fatetur, sed docet imprimi aeri et mediante eo rei proiectae, quia, ut dicit S. Thomas 3. de Caelo lect. 7.¹⁹ aer facilius recipit impulsum quam res proiecta; non enim negari potest saltem aerem ab impulsu concitari.

Ad auctoritatem D. Thomae respondetur solum negare proiectis virtutem per modum permanentis, non per modum transeuntis, quae a D. Thoma magis vocatur motus quam qualitas, quae stabilem virtutem nominat, ut 1. 2. q. 110. art. 2.

SECUNDA DIFFICULTAS.

MULTI EXISTIMANT impulsum corrumpi solum a contrario, non quidem ab ipsa gravitate substantiali seu habituali, sed ab accidentali, quae non est aliud quam gravitatio seu conatus gravis ad tollendum impedimentum descensus. Ita P. Vazquez 1. 2. disp. 81. cap. 3. n. 18., Montesinos 1. 2. disp. 34. q. 1.

Sed urgentur isti auctores illo vulgari argumento, quia impulsus non semper contrariatur gravitati aut levitati, ut patet, cum per impulsum lapis proicitur deorsum vel aer truditur sursum, quo casu non est duplex motus, quia non acquiritur duplex ubi, est tamen duplex principium motus in unum conveniens, scilicet impulsus et gravitas, et tamen impulsus evanescit. Quod patet, quia si impellatur lapis deorsum a loco distanti, non facit tantum in fine motus, quantum in medio. V. g. globus emissus deorsum a tormento bellico languescente impetu emissionis et durante motu gravitatis non tam vehementer ferit. Signum ergo est desinere impulsum, quo impellit deorsum, et non a gravitate cum non contrarietur motui, quo impellitur deorsum.

Respondet P. Vazquez in tali casu impulsum a terra, quam tangit, corrumpi, quia impulsus ille terrae impressus aliquo modo movet eam, cum sit librata suo pondere quasi in bilance, et mota terra sua gravitatione contrariatur impulsui eumque destruit.

Alii respondent corrumpi a resistentia terrae impediente motum impulsus, sicut impeditur a tecto sursum posito, ne ultra transeat impulsus; quod utique non est per contrarium motum, et ita non explicant, a quo contrario corrumpatur.

Ceterum illa prima solutio non potest sustineri, quia terra non est librata suo pondere quasi in bilance, sed tamquam in centro, ubi perfecte quiescit et fundatur super stabilitatem suam. Unde nisi impulsus aliquis totam permeet et violenter elevet, non movetur. Hoc autem fieri non potest a lapillo vel grano cadente in terram vel quolibet alio pondere. Imo cum ex omni parte crebro aliqua cadant in terram vel ambulent super eam ex omni parte, et contrariis motibus moveretur terra sursum et deorsum.

Addo, quod cum his temporibus opinio quaedam Copernici et aliorum de motu naturali terrae per modum gyrationis edicto Sedis Apostolicae a Paulo V condemnata sit, iterum, ut a fide dignis audivi, a Gregorio XV opinio de motu terrae qualicumque etiam librationis damnata est, utpote eisdem Scripturae locis contraria, ut²⁰ cum dicitur, quod terra in aeternum stat (Eccli. 1.²¹), et quod fundavit terram super stabilitatem suam, non inclinabitur in saeculum saeculi (Ps. 103.²²).

Deinde contra utramque solutionem instatur, quando leve ascendit impulsu aliquo motum vel grave descendit, et impulsus ille cessat, antequam terram vel corpus attingat; tunc enim nullum datur contrarium nec aliquod impediens, quo impulsus ille corrumpatur, ergo non semper a contrario corrumpitur.

QUARE DICENDUM EST, quod impulsus desinit sicut lux et sonus et aliae qualitates transeuntes, quae aliquando corrumpuntur a contrariis, aliquando desinunt ex defectu causae conservantis, quia dantur per modum transeuntis sicut et ipse motus.

Sed tamen lux dependet a causa conservante, scilicet luminoso, taliter quod in absentia eius nec in instanti durat, quia illuminatio fit in instanti, et non per motum, unde cessante luminoso in instanti desinit. Impulsus autem datur per modum motus, quia datur per modum virtutis instrumentalis ad movendum aliquod corpus, et ideo aliquamdiu durat in absentia motoris; et ut inquit D. Thomas quaest. de Anima art. 11. ad 2.²³ et q. 3. de Potentia art. 11. ad 5.,²⁴ quia illa virtus finita est, movet usque ad determinatam distantiam, et tamdiu movetur aliquid a proiciente, quamdiu manet vis impulsus proicientis. Quare istae qualitates datae per modum transeuntis ex natura sua habent dependere a principali agente ut a conservante vel instantanee vel secundum motum. Si vero occurrat motus oppositus vel a gravitate vel a levitate vel ab alia causa, ab illo corrumpetur, sicut etiam lux potest impediri ab opaco interposito, et non solum ex absentia luminosi deficere.

Quodsi dicas impulsum non dependere a proiciente ut a causa conservante, quia separatus ab ipso durat, respondetur, quod impulsus separatus a proiciente, et non instauratus ab ipso, durat per modum transeuntis et via corruptionis, quia dependet ab ipso non instantanee sicut illuminatio, sed successivo modo sicut motus, et sic etiamsi separatus sit et non continuetur cum proiciente, aliquamdiu durat, sed non diu conservatur, quia ex ipsa sua natura transeunter datur, et solum ad determinatam distantiam.

Et hinc colliges, quomodo desinat impulsus. Nam si desinit per contrarium, desinit in instanti extrinseco per primum non esse, quando est verum dicere: «Nunc est positum contrarium, et consequenter non est impulsus, immediate antea erat». Si autem desinit defectu causae conservantis, quia pervenit usque ad ultimam debilitatem, desinit similiter per primum non esse, quia qualitas versus diminutionem et non-gradum desinit per extrinsecum terminum parvitatis, ad quem non pervenit, et infra illum invenitur, ut diximus supra q. 8.²⁵

TERTIA DIFFICULTAS.

Circa motum reflexum DUBIUM EST, a quo causetur reflexus motus, an a corpore, v. g. a pariete, unde resilit, an a proiciente, unde incipit.

Nec enim videtur posse causari a pariete, tum quia paries manet immotus et caret vi impulsiva, et sic non potest movere et de novo motum producere, si motus proicientis ibi deficit; tum quia, quando pila v. g. decidit in terram et resilit ascendendo, ille ascensus non potest causari a terra, cum sit illi contrarius; tum quia non omnia corpora resiliunt, ut ferrum vel lapis, si tangant corpus durum, ergo non est a pariete illa reflexio, sed ab alia dispositione corporis impulsi; tum denique, quia pila tanto vehementius resilit, quanto fortius proiecta fuit, hoc enim eodem modo semper se habet.

A proiciente autem ille motus reflexus fieri non potest, tum quia est motus contrarius et discontinuus priori, cum in pariete frangatur prior impetus; tum quia in pila cadente sine impulsu in terra, et resiliente datur idem motus reflexus, et non a proiciente, ergo a corpore, unde resilit.

RESPONDETUR in motu reflexo duo inveniri, scilicet id, quod per se movet et causat motum secundum se, et id quod refrangit motum et causat reflexionem, quod per accidens se habet et causat motum reflexum ad modum, quo per antiperistasim causatur maior intensio in qualitate opposita vel ex reverberatione lucis in alio corpore causatur intensior lux et calor. Sicut enim quando frigus circumdat calidum, calor ille a frigore repercussus revertitur ad calidum et intendit illud, ita etiam motus directus, sive fiat per impulsum proicientis sive per motum naturalem gravitatis, si tangit corpus durum refrangitur, et fit duplex motus. Et illud corpus durum est causa illius motus quantum ad discontinuationem et refractionem, sed impellens est causa illius quantum ad substantiam motus, sicut motus tibiae curvae quantum ad obliquitatem est a curvitate, quantum ad substantiam motus vitalis est ab anima informante tibiam et ibi modificante motum.

Sic motus reflexus in quantum est obliquatus et deficiens a directo, est a duritie corporis impedientis motum directum, quantum autem ad substantiam motus est a proicientis impulsu vel ut a causa movente directe et suo impulsu tangente corpus durum, ubi obliquatur et modificatur impulsus in contrarium motum.

Unde Aristoteles in hoc libro 8. textu 32.²⁶ cum simpliciter dicit, quod motus pilae non est a pariete, sed a proiciente, intelligitur, quod est a proiciente remote et quantum ad substantiam motus, non quantum ad obliquitatem et refractionem illius.

Ad primum FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur, quod paries, ubi fit reflexio, est immotus et caret vi impulsiva quantum ad impellendum et movendum per se, non quantum ad resistendum et impediendum motum directum et causandum reflexum per accidens. Ad hoc enim non requiritur vis impellens, sed impediens. Nec requiritur, quod paries sit motus, sed ipso motu directo attactus, sicut frigus circumstans causat calorem per accidens et corpus opacum refractionem lucis per multiplicationem et divisionem eius.

Ad secundum dicitur, quod quando pila cadit in terram et flectitur ascendendo, ille ascensus per accidens est a terra, quia non est ab illa in quantum ascensus, sed in quantum motus obliquus et refractus a directo, sicut quando aqua calefacta circumdatur frigore, fit calidior per antiperistasim, non quia calor fiat a frigore, sed quia refrangitur ab illo, et consequenter multiplicatur redeundo ad calorem aquae. Per accidens enim non repugnat fieri oppositum effectum alicuius qualitatis refrangendo aut obliquando motum eius.

Ad tertium respondetur ad refractionem requiri aliquam dispositionem in corpore resiliente, utpote quod sit talis densitatis vel levigationis et similia, quae si desint, non fit motus reflexus, non ex defectu moventis vel refrangentis, sed ex defectu dispositionis requisitae, sicut lux non in omni corpore refrangitur nec frigus circumstans semper facit antiperistasim in²⁷ calido, ut dicemus in libris de Generatione.²⁸

Ad ultimum respondetur vehementiorem motum reflexum causari praesuppositive a vehementiori motu directo stante eodem corpore duro, quia tunc fit maior refractio motus et consequenter in reflexione etiam invenitur maior impetus, quia eadem fortitudine, qua exivit a proiciente, refrangitur a repercusso.